د کرښې په شاوخوا نښتې د څه لپاره?

 

ويره او شک:
د افغانانو تر منځ د بيلتون له مصنوعي ښکيلاکي کرښې څخه د پاکستاني پوځ تيرېدنه, له ځاني تلفاتو سره مل نښتې او غوغا د پنجاب د سياسې موخې لپاره ترسره کيږي.
پنجاب په تېرو 166 کالو کې د ديورند د ښکيلاکي کرښې په لره غاړه کې, د نفاق, تشدد او ترهګرۍ د رامنځته کولو له برکته, پر پښتنو باندې پوځي عملياتو ته لار هواره کړه. پښتانه يې وځپل او د ديورند کرښې په اوږدو کې يې پوځ ځاي پر ځاي کړ.
په تېرو دوه ورځو کې په سپين بولدک او تورخم کې نښتې, افغانستان ته د امريکا د امنيتي سلاکار, د پاکستان د 40 کسيز پارلماني پلاوي او د آي اس آي د رئيس تر سفر وروسته پيښې شوې. همدارنګه د افغانستان د اسلامي حزب مشر ښاغلي حکمتيار هم په تورخم او سپين بولدک کې د افغانستان او پنجاب د ځواکونو له جګړې دمخه کابل ته رارسيدلی دی. د امريکا د جمهور رئيس امنيتي سلاکار تر کابل وروسته اسلام اباد او نوي ډيلي ته هم لاړ.
په دارنګه حالاتو کې سړي ته دا ويره او شک پيدا کيږي چې ( خداي مه مکړه) يادې نښتې او راپېښه هياهو, پر کابل باندې د تپل شوي توافق په نتيجه کې, سنجولی ولس غولوونکی پلان نه وي. يو داسې پلان چې د کرښې په دواړو غاړو کې ساده احساساتي پښتانه وقهروي, يو د بل پر وړاندې يې ودروي او سره ويې جنګوي. په پايله کې به داسې ذهنيت وزيږوي چې ګنې د کرښې د دواړو غاړو افغانان سره ورونه ندي, بلکې يو له بله سره په دوښمنۍ کې دي. د پاريدلو احساساتو په تياره کې به بيړنۍ لويه جرګه راوغواړي او د ديورند کرښې په اړه به نامعقوله او ناوړه پريکړه وکړي. پر لويه جرګه به د نوي حکومت جوړولو فيصله هم وکړي او د يو امريکايي سياستوال هغه وړاندوينه به رښتيا کړي چې تېرکال يې ويلي و, د کابل حکومت به سياسي سقوط وکړي. د ښاغلي حامد کرزي هغه خبرې به هم رښتيا ثابتې شي چې څو کاله مخکې يې کړې وې او ويلي يې و چې د يعقوب او عبدالرحمن د پاچهيو د وخت په شان معاهدو ته زمينه برابريږي. ښاغلي کرزي دا هم ويلي و چې پاکستان په کابل کې يو داسې لاسپوڅی حکومت غواړي چې د اسلام اباد امر او نهې ومني.
په داسې حال کې چې د افغانستان خلک له جنګه ستړي دي او سوله د هر افغان هيله ده, که د تاريخي وطن د برخليک په اړه د پردو ترشا شرموونکې مامله شوې وي له ملت سره به ستره جفا وي. د اشغال په اوسنيو شرايطو کې به, د ښکيلاکي کرښې په اړه, د فرمايشي لويو جرګو فيصلې قانوني بڼه و نه لري, بلکې د تېر تحميل په دوام به نوی تحميل وي. هغوي چې دارنګه تحميل ته سر ټيټوي تاريخ ته به مختوري او رسوا وي.
ع. عليمي

نورم ها و ارزش های اجتماعی

 

 

نور محمد غفوری

 

جامعۀ انسانی در هر پلۀ رشد تاریخی تکاملِ خویش دارایِ ارزش ها، نورمها وقواعدی است که باعث تنظیم حیات اجتماعی آن میگردد. بدون موجودیت و رعایتِ چنین ارزش ها، نورم ها و قواعد انتظام معاملات و رفتار روزمرۀ مردم برهم میخورد.

هرگاه یک جامعۀ مشخص تحت نظر و مطالعه قرار داده شود، دیده میشود که افرادِ مختلف آن با وجودیکه در زندگی روز مره برخوردهای متفاوت از همدیگر را دارند، اما اکثریت مطلق شان در برخورد های عمده با هم مشابهت دارد و طرق اساسی رفتار، حالت و نوعیت تفکر شان دارای شاخص های عمدۀ مشترک می باشد. بسیاری از این ارزش ها و نورمها از تصورات و عادات اخلاقی مردم سرچشمه گرفته، در کتابی درج نیست و قانونی تعمیل آن را جبرِی نمیسازد، اما باوجود آن هر کدام در مقابل دیگران خویشتن را مکلف به رعایت آن میپندارد. هر جامعه برای خود نورم ها و ارزش های زندگی را میسازد که کم یا زیاد از جوامع دیگر متفاوت است. ارزش ها و نورمهای اخلاقیِ اجتماعی مانند سایر پدیده های طبیعت و جامعۀ انسانی بطور مسلسل و بلا انقطاع قابل تغیر و پیشرفت است. به مرور زمان در نتیجۀ تغیرات اقتصادی، مناسبات تولیدی و نیاز های عینی زندگی اجتماعی میتواند اخلاقیات جامعه حتی به سمت کاملاً مقابل تغیر نماید. اگر به ارزش و نورم اجتماعی معین حکم قاطع یگانه حقیقت موجود دائمی و عدم قابل تغیرداده شود، بوی ایدیولوژیک از آن برمی خیزد و میتواند سد راه تغیر و تکامل اجتماع قرار گیرد.

ارزش ها را میتوان بطور عمده به ارزش های مادی و معنوی (یا ارزش های ماتریالیستی و ایدیالیستی) صنف بندی نمود که هر کتگوریِ آن به گروپ های فرعی و کوچکتر دیگر نیز قابل تقسیم است. در حیات  فردی و کلکتیفیِ انسانها ارزش ها و نورم های مختلف اجتماعی اهمیت و وزن متفاوت دارد. اگر ما ارزش ها را نسبت به وزن مخصوص، مقام اثرمندی و ارجحیت آنها در اذهان جامعه در نظر گرفته و ردیف بندی نمائیم، هیرارشی ارزش ها را به وجود میاورد. توجه به هیرارشی ارزشها در فعالیت های روزمرۀ سیاسی و اقدامات برای تغیرات اجتماعی اهمیت حیاتی برای نیروهای تجدد طلب و مترقی دارد. فعالیت های سیاسی و اجتماعیِ نیروهای متعهد به تمدن و تجدد ملی، تأمین عدالت خلق و صلح و همبستگی بین المللی تابع درجۀ استحکام و مقام اثرگذاریِ ارزش های موجود در ذهن جامعه میباشد. بدون در نظر داشت هیرارشی ارزشها فعالیت های ناسنجیده، پراگنده وغیر منظم نیروها میتواند به نتایج غیر مطلوب، بی ثمر و حتی معکوسِ آمال فعالین شان منجر گردد.

اصطلاح ارزش ها از دید فلسفه مفهوم متفاوتی نسبت به شاخه های علوم دارد.  در عین زمان علوم اقتصادی، دینی، روحیات، اخلاق و غیره نیز مفاهیم متفا وت را از مقولۀ ارزش ها تعریف و در ذهن انسان تداعی مینماید. اما در همه تصاویر و تعاریف در کلیه بخش های فوق الذکر ارزشِ وضعیت، شی و حالت  برازنده، پر بها و شایسته را برای انسان افاده مینماید. افراد برای دریافت چنان ارزش هایِ کار وپیکار مینمایند که وضعیت و حالت روحی شان را بلند ببرد، کیفیت و رضایت درونی آنها را توسط اسباب مادی و یا انگیزه ها و برداشت های معنوی ارتقأ دهد. این ارزش های اجتماعی است که برای افراد جامعه نوع ظاهر شدن در جمع، حالت جسمی و روحی، طرز معاملات و کردار انسانها در جامعه را معین و مشخص میسازد.

ارزش های که از جانب همه افراد بشر در نظر گرفته و مراعات میشود، بنام ارزش های عمومی بشری یاد میگردد. اگر ارزش های ملی تولید و مالکیت ملت معین محسوب شده میتواند، ارزش های عام بشری دست آوردهای مشترکِ عموم بشر بطور کُل میباشد. بعضی از عمده ترین ارزشهای عمومی بشری در اعلامیۀ جهانی حقوق بشر ملل متحد درج گردیده و به نارمهای اجتماعی همگانی معتبر مبدل شده است که تطبیق آن در کشور های امضأ کنندۀ اعلامیه را ملزم میسازد. از جملۀ عمده ترین ارزشهایِ عمومیِ بشری میتوان از صلح، حقوق بشر، دموکراسی، آزادیِ فردی، احترام به حیات انسان، تحمل پذیری دیگر اندیشان، دولت قانونی، همبستگی، مساعدت با سایرین، مساوات، عدالتِ اجتماعی، احترام به عقایدِ دینی دیگران و کلتورهای کشور های خارجی، عزت نفس اشخاص و غیره نام برد. کاربرد ارزشهای فوق الذکر و مانند آن در هر جامعه نظم خوبی را تأمین و تضمین میکند. از همین خاطر ضرور است که برای تحقُق چنین ارزشها مبارزه صورت گیرد تا صلح، انتظام و آرامش در جامعه و کشوربوجود آید و دوام نموده بتواند.

در شرایط فعلی در کشورِ عزیزِ ما در نتیجۀ سلطۀ جنگسالاران بر سرنوشت خلق وطن آتش نفاق قومی، زبانی، مذهبی، سمتی وجنسیتی شعله ور گردیده است که روز به روز مردم و میهن مارا به صوب قهقرا می کشاند. تطبیق و بکاربُردِ ارزش های عام بشری فوق الذکر به نفع کسانی نمی باشد که در طول جنگ های خانمانسوز از طُرُق غیر مشروع و غیر اخلاقی صاحب نام و نشان، پول و دارائی گردیده، بلند منزلهای بی نقشه و بانقشه را صاحب گشته اند، هستی و مؤسسات دولتی را تحت نام خصوصی سازی (پریواتیزاسیون) به نام خود کرده، به خاطر پولهای بیگانگان و برای اهداف خارجیان خونِ مردمان ما را میریزانند، زمین های دولتی و شخصی را غصب نموده، سر تا پا در فساد اخلاقی، سیاسی، اقتصادی و اجتماعی فرو رفته، به چور و چپاول هستی مادی و معنوی کشور پرداخته و تنها و تنها در فکر پر کردن جیب ها و حساب های بانکی شخصی شان اند. برخلاف، این ها با قطع جنگ و تأمین صلح در افغانستان ثروت های باد آورده و در آمدهای جاریه را از دست خواهند داد. فلهذا چنین حلقۀ حرامخوارِ حاکمه تا آخرین توان و رمق حیات خویش بر ضد عملی شدن ارزش های اجتماعی متذکره مبارزه می نماید. امیدِ تأمین صلح و عدالت اجتماعی تحت حاکمیت و رهبری آنها خیالات واهی، آرزو های اوتوپیک و خواب های غیر عملی میباشد. از همین جا است که ایجاد، تقویت و تسریع جنبش وسیع عدالت خلق افغانستان از نیاز های درجه یک و غیر قابل تأخیر برای جامعۀ افغانستان به حساب می آید تا بتواند برای قطع جنگ، تأمین صلح دوامدار و عدالت برای خلق میهن مبارزۀ جسورانه و ثمر بخش نماید.

میلیونرهای حرامخوار، اجنتان استخبارات بیگانه، ساختار های مافیایی و سرمایداران وابسته با خارج بخاطر حفظ منافع شان به ادامۀ جنگ و موجودیت انارشی در کشور ضرورت دارند تا فرصتی برای چپاول بیشتر، تحکیم ملکیت شان بر دارایی های انباشته شده و پول شویی کمایی نمایند. برای همین مأمول تپ و تلاش مینمایند که افکار خلق زحمتکش افغانستان را از موضوع اصلیِ تطبیق ارزشهای بشری به طرف تضاد های قومی، نفرت دینی، بدبینی جنسیتی، اختلافات زبانی و غیره متوجه سازند. این ها خویشتن را از طریق استعمال سلاح، زور، پول، نیرنگ و کجروی های عوامفریبانه  به حیث مشران قومی، نمایندگان گروپ های زبانی، پیشوایان مذهبی، کلان های منطقه و غیره جازده اند و به نفاق و شقاقِ جامعه بیشتر از پیش می افزایند. دین فروشانِ دین ستیز دین مبین اسلام را در انحصار خود گرفته، به جز از خود دیگران را همه تکفیر نموده و از مذاهب آن به حیث سلاح سیاسی بر ضد یکدیگر و تحکیم موقف دولتی خویش استفاده میبرند. تجاران قومی ایکه ناپرسیده از مردم، خویشتن را به حیث کلانِ قوم تحمیل و جازده اند، قبل از مردمان سایر اقوام به خلق قوم خویش به حیث وسایل تجارتی برای منفعت شخصی شان معامله، با خون آنها تجارت و با حیات شان بازی مینمایند. به همین منوال سران نامنهاد و تحمیل شدۀ سایر گروپ های زبانی و محلی نیز منفعت خویش را در تداوم حالات کنونی می بینند و طرفدار تحول و دیگر گونی، آنهم به صوب ترقی و تعالی کشور نمیباشند. پس ضرورت اجتناب ناپذیر اجتماعی است که نیروهای ترقی خواه و تحول طلب بنیاد مبارز و فعال سیاسی خویش را ایجاد، در صحنۀ عمل آشکارا و با شهامت عرض اندام نموده، به مسابقۀ سیاسی پرداخته و از تبلیغات بی مورد برای تسامح غیر عملی و مصلحت گرایی مضر بین طبقات متضاد المنافع و نیروهای متقابل الجهت اجتماعی حذر نماید که عملا منجر به تسلیمی بی چون و چرای زحمتکشان به ثروتمندان میگردد . جنبش وسیع عدالت خلق افغانستان میتواند جواب مقنع برای حل مشکلات کشور ارائه نموده، زمینۀ اشتراک فعال فقرا و اقشار تحت ستم را در بازیهای سیاسی مهیا و به نیروی توانمند حفظ منافع خلق زحمتکش افغانستان از طریق ایجاد و استعمال کلتور جدید دموکراتیک و مدنی سیاسی مبدل گردد.

زمان انتظار نمیکشد، حوادث یکی پی دیگر به سرعت غیر قابل پیش بینی رُخ میدهد، وقت ضایع میشود و فرصت ها از دست میرود. ما افغانها و بخصوص خلق زحمتکش وطن نباید دست زیر الاشه به انتظارنیروی خارق العادۀ معجزوی بنشینیم؛ چشم براه مهربانی خارجیهای دخیل در معضلۀ افغانستان باشیم؛ ترحم را از نیروهای ظالم و خداناترس، شریر و مفسد، پول پرست و نفاق افگن التجأ نمائیم؛ زاری، نصیحت دینی و درس اخلاقی برای کسانی راه اندازیم که تجارت بالای دین، سؤاستفاده از احساسات مردم و قتل و جنایت به پیشۀ زندگی و منبع اساسی عواید شان مبدل گشته است. ما همچنان نباید به سراب آزموده شده امید بسته، زیر سقف ساختارهای نامطمئن گِلیِ قرون گذشته به لشکر ترس و ناامیدی بپویندیم. ضرورت شدید احساس میگردد که دژهای مستحکم و مدرن دفاعی و تهاجمی سیاست را بر مبنای اصالت ارزش ها بدستان معماران ماهر با وجدان و صادق نقشه کشی و با نیروی سرشار نسل جوان خلق وطن به سر رسانیم.

ما په اند داسلامی حزب نوی تګلاری‎

 

S.F. Farid <>

پداسی حال کی چی سوله دهر افغان ارمان دی او داسی څوک به نه وی چی دسولی غږ ته لبیک ونه وایی. یوازی هغه څوک له دسولی دلاری خنډ ګرځی چی ګټی او قدرت یی په سوله کی خوندی نه پاتی کیږی.
دپورتنیو ټکو پام کی نیولو سره زما په اند دحکمتیار د په اصطلاح دسولی دبهیر لاندی ټکی د مداقی وړ دی:
۱.  کله چی حکمتیار پر جلال اباد برید تیروتنه ګڼی دا ما نا لريچی دغه جنګ ناروا وو نو دجلال اباد څخه دفاع کونکې برحق وو او وژل سوی سربازان او افسران یی شهیدان وګڼل شی.  حزب باید دجلال اباد د ویر انۍ او مرګ ژوبلې غرامت ومنی.
۲. دا خو هر چاته معلومه ده چی د حزب اسلامی سره ډیر اسیرانو وو خاصتأ دجلال اباد دجگړې،  کوم دی هغه بندیان چی دکلونو راهیسی د حزب اسلامی په بند کی دی؟ دا جاده باید دوه طرفه وی. که وژل شوی وی باید تری پوښتنه وشی او که ژوندی وی نو باید خوشی شی.
۳.  د حکمتیار اخوا لدی وروسته جنګ نارواګڼل؟  له کومی نېټې دا جنګ ناروا شو؟ حال داچی له ۲۰۰۲ کال راپدیخوا تر اوسه نه دجنګ په طرفینو او نه په اهدافو کی بدلون راغلی دی. ددی فتوا منبع او انګيزه څه ده؟
۴.  هیله ده چی دسولی دا نوی بهیر دکوم لوری دجاه طلبۍ ښکار نشی ځکه چی د سولی بل اړخ بیا جنګ دی چی دا وار به دهیواد په نابودۍ تمام شی او دننګ تور داغ به یی دهغه چا په ټنډه ووهل شی چی ښه شعار ورکوې خو بیا کوږ قدم اخلی.
هیله ده چی دا نوی پروسه دنوی انقطابونو سبب نشی چی بیا به دجنګ بعدونه زیاد او مهارول به یی نا ممکن وی.
دا پروسه باید دزور ښوونی نوی سريال را شروع نکړی.  داولس تشويش همدا اوس دځینو حرکتونو له کبله را منځ ته شویدی چی ژر یی باید مخنیوی وشې. لکه په ښار کی په شنو پټيو سر تړلی وسله والو کسانو ا.  اوباشانو ګرځیدل.
۵. دداعش دنوم نه یادول او حتی پر داعش باندی د لوی بم غورځول غندل او پر ځای یی پر طالبانو دبمونو غورځولو غوښتنه خلکو ته سوال پیدا کړی چی شاید حزب او داعش له یو چینی نه اوبه وڅښی او دادجنګ نوی قطب وی.
۶.  د حکمتیار دا خبره چی دشهیدانو پر قبرونو دګلانو ایښوولو لپاره به پولیګون ته لاړ شی یو ډول ګوت څنډنه او دشړۍ لاندی کوتک ښورونه ښکاری.

ايا په افغانانو قانون يو شان پلی کيږي ؟

ليکونکې محمد اقا کوچی

افغانان قابو څلور لسيزي کيږي په نيابتې جګړه کې ښکيل شوي او په ترځ کې يي هر څه له لاسه ورکړي . اوس افغاني ټولنه د بډايي او ناداره په قشرونو داسې ويشل شوي چې د منځنې قشر د شته والي په کې درک نه لګيږي . د هري ورځې په تيريدو بډايي قشر پړسيږي او د نادارو د کاروان شمير په زياتيدو دی . بهرنۍ لاسوهنه ، جګړه ، مخدره  توکې او فساد د هېوادوالو په ستونې اساسي فشار اچوي . له دې کبله قانون يو شان نه پلی کيږي ، بډايان مزي کوي او غريبان د زړه وينې خوري . ما د اسلام د سپيڅلې دين د فضيلتونو او مزاياؤ اړوند ډيري خبري اوريدلې وي او داسې مې فکر کاوه ، هغوي چې د اسلام د پاک دين په نيت راپورته شوي وه او اسلامې دولت جو ړول يي موخه وه ، د بريا په صورت کې ښايي په نادارو او نيستمنو زيات ترحم وکړي ! خو د افغانستان د اسلامي جمهوريت په چوکاټ کې وينم ، هغوي چې اسلام يي د سياسي موخې په توګه کاراوه ، اوس هغه قشر ښه کورونه ، زياته شتمنې ، په دولت کې غوښنه برخه او د ځانونو د ساتلو له پاره هر ډول وسايل لري . اسلام تجملي ژوند نه توصيه کوي ، خو زموږ په موجود نظام کې اسلامپالي زيات تجمل پسنده او ان د زياتو شتو د لاسته راوړلو له پاره هر ډول جنايت کولو ته ملا تړي . ځکه د ځمکو او مالونو غصب زيات شوی ، غلا چور او انسان تښتونو لوړ ريکارډ جوړ کړی ، د زياتو ودونو په تيره بيا تنکيو نجونو ودول کلتور ګرځيدلی ، ژبپالنې ـ سمت پالنې ـ مذهب پالنې او قوم پالنې زور لګولی ، د بهرنيانو او د هغوي د سفارتونو او موسسو سره ناوړه اړيکې جوړول موډ جوړ شوی . څوک چې په پورته ذکر شوي ناوړتياؤ کې ګډون نه لري ، هغوي د ډيرو لمړنيو حقونو څخه محروم پاتې شوي . سوال دلته دی ، هغوي چې په خپلو څرګندونو کې په غريبانو د ترحم کولو حکم د خداي او پيغمبر لار بولې ! بيا ولي په پراتيک کې له دغې سپيڅلې لاري په واټنونو تيښته کوي ؟ دا هغه پوښتنه ده چې د افغانستان اسلامي جمهوريت او د هغه مذهبې مشران او چارواکې ورسره مخامخ دي . کله چې د طالبانو تحريک نوی راوټوکېدو ، هغوي هم ځانونه ملي خلک او په تقوا کې ملنګان بلل . هغوي به ويل چې کله يي شر او فساد ته د پاي ټکی کيښود ، بيا به کار اهل کار ته سپاري ! ډير ژر مالومه شوه چې طالبانو د اسلام د سپيڅلي دين د ارزښتونو په پلي کولو کې دومره افراط وکړ چې له يوي خوا يي ، ياد ارزښتونه سپک کړل او له بلې خوا يي د افغانستان د خلکو هغه غرور ته په بې عزتۍ وکتل چې د يو جوهر په توګه په سيمه کې افغانان په هغې پيژندل کيدل . ډير عزتمند افغانان د امر باالمعروف و نهي عن المنکر د پلي کوونکو له خوا د لباس اغوستلو ، ږيري پريښودلو  ، لمانځه ته تللو په بهانه ورټل شول . د کار اهل کار ته د سپارولو پر ځاي ، په پاي کې طالبان د بې ۵۲ الوتکو په زور له واک څخه ليري کړلی شول . اوس يو ځلې بيا ګلبدين حکمتيار د يوي ملي او ولسي اجنډا په وړاندي کولو سره ، ډګر ته راوتلی دی ! زه خوشاليږم چې هر څوک له جګړي لاس واخلې او د افغان حکومت سره د همکارۍ کولو په نيت اواز اوچت کړي . خو د تيرو تجربو څخه په الهام داسې وسوسه راته پيدا شي چې ايا په ويناګانو کې مطرح ټولو هغو ټکو ته به حکمتيار وفادار پاتې شي ، چې له لغمان څخه نيولي بيا تر اوسه ياد شوي  ؟ زما له نظره که پخوانې چپيان وه او يا اوسنې مجاهيدين ، بايد په ياد ولري چې د افغانستان خلک نور په هغو ايديولوژيکو چلندونو باور نه شي کولی چې د هغې له وجې ولس په اوسنۍ قابو نه کېدونکې غميزه کې پروت دی ! زه هغه ټکې چې سوله پري راتللی شي ، د افغانانو يووالی پرې ټينګيدلی شي ، يو مظبوط نظام پرې جوړيدلی شي او نور تاييدوم . خو که دا ټول مطرح شوي ټکې د هغو پاليسيو مخې ته پرده وي ، چې بيا ورڅخه ايديولوژيک بوي راشي او خلک د سياست کوونکو په نيت لا زيات انديښمن شي ، ستره تيروتنه او نه بښونکی عمل به وګڼل شي . زما په نظر دمګړۍ زياتو افغاني ګوندونو چې په تير کې يي زيات افراطې چلندونه کړي ، د ولس په نزد د هغه باور کچه نه لري چې په سياست کې ورته اړتيا ده . له دې امله د داسې چلندونو په ترځ کې قانون د کاغذ پر مخ پاتې کيږي او د هغې د عملي اجرا امکانات له منځه ځې . په روانه جګړه کې هم هغه مشرانو ته چې د دوي په لارښوونه قومانده پلې شوي او خلک وژل شوي ، چا تر اوسه د قانون پر بنسټ جزا نه ده ورکړل شوي ، بلکه سزا هغوي ليدلي چا چې قومانده يي پلي کړي ده . دا ځانګړتيا يوازي زموږ په هېواد کې نه ده ، بلکه د نړۍ په يو شمير ډيرو هېوادونو کې دا کار شوی چيري چې لوي او اوږدي جګړي پيښې شوي .  دلته يوازي سياست وال ملامت نه دي ، د هغوي تر څنګ خلک هم دنده لري ، هغوي چې د سياست په ډګر کې يو ناکام ازمون مومې ، بايد د هغوي له څنګه خلک ډډه وکړي . همدارنګه هغوي چې د خپلو اعمالو په وسيله له خلکو قانون غلا کوي او خلک د هر اړخيز محروميت او نيستۍ کندي ته ټيل وهې ، بايد د خلکو له خوا د هغوي له ملاتړه بې برخې شي . دلته د هغو وطنپالونکو ګوندونو او مدنې بيلا بيلو ټولنو او د هغوي د مشرتابه او غړو دندي لا نوري درنې او مشخصي کيږي . ګوندونه او مدنې ټولني بايد د خلکو په سياسي ، فرهنګي او ټولنيز تنوير کې برخه واخلي او هغوي د خپلو حقوقو د خوندي ساتلو په اهميت او ميکانيزم بلد کاندي چې په دې برخه کې ورته اړتيا ده . که خلک پوه کړل شي ، بيا نه غوليږي . نو ځکه د وطنپالونکو ګوندونو او مدنې ټولنو دندي پيچلي او هر اړخيزي کيږي . قانون تر هغې نه شي پلی کيدلی ، تر څو ولس د هغې په ګټه او اهميت پوه نه شي . زموږ د ټولني د بډايانو او نيستمنو تر منځ د زيات واټن شتون له حقوقو او قانون څخه د ولس د ناخبرتيا د عنصر بربنډ موجوديت په ګوته کيږي . په ناخبرتيا کې بډايان او چارواکې يو ځاي له خلکو قانون غلا کوي او په دې توګه عادي خلک د ناپوهۍ په شرايطو کې په هغه شعارونو او ايديولوژيکو چلندونو ژر باور کوي چې په عمل کې يي د پلي کېدو چانس لږ ، خو په ظاهره کې د لنډي چاري په توګه غولونکې بريښې .

ليکنه ادامه لري.

 

افغانان عدالت غواړي

 ليکونکې نور وهاب څپاند

لکه چې په نورو ویناګانو کې ورته ګوته نیغه شوي وه ، د افغانستان خلک په تیرو څه کم څلورو لسیزو کې د اوږدې جګړي د اور په لمبو کې سوځې . هغوي په دې عقیده دي چې د هېواد د اقتصادي ، سیاسي او ټولنیزو اډانو په ویجاړولو کې د نړۍ او سیمې یو شمیر زبرځواکونه او سیالې کښ هېوادونه شامل دي . که څه هم چې زموږ د خلکو عمومې وروسته پاتیوالې ، په سیاسي بعد کې ایدیولوژیکو چلندونو او نورو لاملونو خپلې اغیزي ښېندلې ، خو د اسلامي پاکستان دوښمنانه او یرغلیزو کړنو د افغانستان په تباهۍ کې تر هر بل لامل زیاته برخه لرلې ده . پاکستان نړۍ ته د افغانستان اړوند ځکه دوکه ورکړه چې بي له دي یي د خپل بي تاریخه او مصنوعي هېواد د پایښت او ودې ممکنې لارې چارې نه شوي لټولی . اوس پاکستان افغانستان اوسیمه په داسې ناسور ټپ اړولې چې د هرې ورځې په تیریدو یي د افغانانو کړاؤ ډیریږي او پاکستان ګټه کوي . زموږ هېوادوال حق لري د خپل هېواد د ویجاړیدو ، د ولس د پرله پسې کړیدو او د وژونکې جګړي مجرمین نړیوال عدالت ته راکش کړي . ښایي زیات هېوادونه او سازمانونه په افغان خاوره د جګړي د پیلولو او د سترو بشري جنایتونو په سرته رسولو کې لاس ولري ، خو د پاکستان رول په دي اړوند ډیر تبا کوونکی دی . څومره چې انګریزانو د افغانستان خاوره په ټوټو ټوټو ویشلې او هره ټوټه یي په تیرو څو پیړیو کې د خپلو تیرې کوونکو پالیسیو د لابراتوار په توګه کارولې ، پاکستان هم په تیره څه کم یوه پیړۍ ، په ځانګړې ټوګه وروستیو درې لسیزو کې ورته چلند سرته رسولی دی . پاکستان د خپلو جنرالانو د ارمان پوره کېدو په هېله کابل او ټول افغانستان ورو ورو سوځولی او خپل ځان یي په سیمه ایز ځواک اړولی . د افغانستان واکمنواو اړوندو دولتي ادارو د هېواد د بچ کېدو په موخه ، تر دې دمه د پاکستان د محدودیدو عملې او بریالۍ پالیسۍ نه ده لرلې . تاریخ مهم چانسونه د افغانانو په برخه کړل لکه ، د هند اوپاکستان د څو جګړو طلایي فرصتونه ، په شلمه پیړۍ کې د کابل ـ ډیلې اومسکو د ګډو ګټو د لیکې جوړیدل ، په ۲۱ مه پیړۍ کې د کابل ـ ډیلې او واشنګټن ګډې ګټې په یوه لیکه واقع کېدل او تر دې دمه د هغې ادامه او نور ، خو د هېواد مشرتابه او په ټوله کې هېوادوالو، د پورته لاسته راغلو مهمو شیبو څخه د افغانستان په ګټه اړینه استفاده ونه کړه . تاریخ شاهد دی تر څو چې د افغانستان د دروازو په وړاندې د پیښور او کوټې مورچې د پنجاب په لاس کې وي ، د هېواد د انګړ په دننه کې د افغانانو ډاډه ګرځېدل را ګرځېدل لامهال ښکاري او د نیم تنه هېواد خلک تل بي موراله ، محتاجه او د ملي مهمو مسألو په حل کې د اړین مانور کولو څخه محروم بریښې . په همدې تصور پاکستان غواړي په خپل ګاونډ کې یو شل ، محدود او تلپاتې کمزوری افغانستان ولري . پاکستان د افغانستان ، هند او سیمې په هکله د تیري د ځانګړې ستراتیژۍ د پلې کولو په دایره کې تیرې کوونکی پوځ او د اي اس اي په څیر  دوزخې استخبارات جوړ کړي چې په اټومې وسلو سمبال دي . د دې سره جوخت یي په دینې مدرسو کې د ترهګریزو بریدونو په موخه اسلامې بنسټپالې روزلې چې د بیلا بیلو  ورانکاریو له پاره یي افغانستان ، د سیمې هېوادونو او نوري نړۍ ته لیږي . چیري چې ترهګریز برید کیږي ، په یوه یا بله بڼه د پاکستان له نامه سره غوټه خوري . له دې کبله پاکستان او ترهګري یو له بل سره تړلې دي . اوس نړۍ ته هم پته لګېدلې چې پاکستان د اټومې وسلو او تیکنالوژۍ د لرلو او خوندي ساتلو فرهنګ نه لري او د امریکا د پخوانې سفیر حسین حقانې په قول ، نور پاکستانې جنرالان د تیر په څیر د ټولو اسلامې اورپکو د کنټرول واک په لاس کې نه لري . د امریکا د متحده ایالاتو د وارخطایئ څخه جوتیږي چې د ډیراوتر او هرې خوا لاس اچونکې پاکستان په واک کې د اټومې او اسلامې بمونو شتون نړۍ او سیمه یو شان ګواښې . حالات دومره ترینګلې شوي چې ، که پاکستان د افغانستان او هند د خطر خبري بس کړي اود ترهګرۍ څخه هم لاس واخلې ، هغه هېواد په خپله سقوط کوي او که خپلې افغاني ضد او هندي ضد پالیسۍ چلولو ته د تیر په څیر ادامه ورکړي ، نړیوال اغیز لرونکې ملاتړي نه شي موندلی . په دې بنسټ افغانانو ته یو ځلې بیا ښه موقه په لاس ورځې چې د ناسمو پالیسیو په ګرداب کې د راګیر شوي پاکستان د لا ګوښه کولو او په نهایت کې نړیوالي محکمې ته د هغه هېواد د راکش کولو له پاره هېوادوال ، په تیره بیا روڼ اندي سره لاسونه ورکړي . دا موضوع د خپل خصوصیت له مخې یوه سیاسي حقوقي او مسلکې موضوع ده چې مخته بیول یي پوره اړینه پوهه ، هوښیاري او ځیرکتیا غواړي . په سیالیو کې اموخته شوي افغانانو ته په کار ده چې د پاکستان څنډي کولو ته ګړندی هر اړخیز فعالیت او سالمه سیالې وکړي . په برتانیا کې د افغانانو د عدالت غوښتنې مرکز ( مدا ) چې د ۲۰۱۶ م کال په جولاي کې پرانیستل شوی ، غواړي ، د پاکستان د منزوي کېدو له پاره د افغان او بهرنیو حقوق پوهانو او کارپوهانو یوه اجماع راوغواړي ، د افغانستان اړوند د ټولو مظالمو او تیریو لاسوندونه ومومې چې د پاکستان د پوځ او اي اس اي له خوا شوي او په پاي کې هغه هېواد د جنګې جرمونو د ارتکاب له امله نړیوالي محکمي ته راکش کړي . ټاکل شوي دندی پلي کول یو هر اړخیز مسلکې کار دی چې باید د بهرمیشتو مینه والو افغانانو او د هېواد دننه هغه هېوادوالو له خوا پلی شي چې د یاد شوي کار په حساسیت پوهیږي . لکه چې محترم همایون تاچ ورته په خپله وینا کې ګوته ونیوله ، د پاکستان د ګوښه کولو او نړیوالې محکمې ته د هغه د کشولو نوښت په ټولو هغوهېوادوالو اړه نیسې چې له ډیر پخوا یي په دې اړوند د نظریو راکړه ورکړه او مشوره کوله . مدا د خپلو موخو د پلې کولو په هدف په برتانیا کې د افغاني او برتانیایي حقوق پوهانو د یوي کړۍ سره اړیکې ټینګې کړي او د یو شمیر وتلو کارپوهانو سره یي د مشورو د پیلولو تکل کړی چې څنګه د پاکستان د منزوي کېدو او نړیوال عدالت ته د هغه هېواد د وړاندي کولو لارې چارې ولتوي . مدا د افغانستان د حکومت د یو شمیر چارواکو ، په تیره بیا د امنیت شورا سره اړیکې نیولې او د هغوي په غوښتنه یي په کابل کې د استازولۍ د یوي کاري او اغیز لرونکې ډلګۍ د معرفۍ کار هم بشپړ کړی . مدا ته اوس روښانه شوي چې تر څو د پاکستان د انزوا او عدالت ته د وړاندي کولو په هکله  فکري کار غښتلی نه شي ، یو شمیر ساده زړې افغانان د هغه هېواد د ریښتینې څیري په کتلو نه شي بریالي کېدلی . همدا اوس یو شمیر هېوادوال شته چې د پاکستان د تبلیغاتو د اغیزي لاندي د خپل وطن د ورانولو په نه بښونکې عمل لګیا دي . موږ اوس د مدا په چوکاټ کې تصمیم نیولی چې د فکري کار د کرښو د واضح کولو په نیت یو سیمینار راوبولو او له هغو حقوق دانانو او کارپوهانو بلنه وکړو چې د موضوع اړوند علمي بحثونه وکړي او د عملي فعالیت یو ټاکلی چوکاټ ترسیم کاندي . څرنګه چې د پاکستان د انزوا او عدالت ته د کش کېدو کار دمدرحاله د بهرنیانو په مالي امکاناتو شونی نه دی ، له دې امله د سیمینار په څنډه کې به د مخته پرتې ملي مهمې دندې د پلې کېدو د مالي اړخ د برابرولو او پیاوړتیا اړوند هم نظر واخستل شي . همدارنګه د سیمینار په بحثونو کې به د موضوع په دې اړخ چې د پاکستان انزوا او ټیله کول یوازي یو سیاسي تبلیغاتي فعالیت نه دی ، بلکه هغه یوه ستره سرښیندنه ده خبرې اتري وشي . ځکه له دې سره برسیرن او په بي احتیاطۍ چلند کول ، بې ځایه سیالۍ هڅول او له مسلکې پولو وتل د موخې څخه د ځان د لیري کولو په مانا دي . مدا ستاسو سره د خپلو تجربو د شریکولو په برخه کې ځان ژمن بولي او له تاسو هم په درناوي هیله کوي چې د خپلوارزښتناکو تجربو د تبادلې له بهیر سره مو په اړیکه کې ساتئ . که داروپا میشت علاقمند افغاني حقوق دانان ، کارپوهان ، سیاسي ، فرهنګي ، ټولنیز او مدني شخصیتونه او د هغوي ټولني په خپلو میشت ځایونو کې یو له بله سره اړیکې ټینګې کړي او د پاکستان د منزوې کولو په اړتیا او اهمیت خبرې اترې وکړي او لاسته راغلې پایلې د یو او بل د خبرتیا په موخه سره شریکې کړي، باور شته چې په دې اړوند د اروپا په کچه د څرګندو اهدافو د تعریف او د هغې د پلې کېدو مشخص میکانیزم ټاکلو ته زمینه برابریږي . دا باید په یاد ولرو چې عدالت ته د پاکستان د مخته کولو دنده د هر افغان په اوږو لویږي او د دې ستري ملي دندي په سرته رسولو کې د بهر میشتو  حقوق پوهانو ، کارپوهانو او اګا وطنوالو رول او مانور د ډیري پاملرنې وړ دی ، ځکه په بهرکې اوسېدونکې افغانان د خوندیتوب د لرلو او اړینو سرچینو ته د لاسرسې له پلوه په نسبې مساعد موقعیت کې قرار لري . له دې امله زموږ ټولو دندي ډیر اهمیت مومې او پیچلې کیږي . د هېوادوالو یو خواخوږی وایي هغه افغان نسل به ویاړمن ژوند ولري چې په ګاونډ کې یي د پاکستان په نامه دولتي سیاسي تشکیلات له منځه تللې وي .

د جنګې جرمونو د محکمو د اصل له مخې ، راځئ چې ژر نړیوالي محکمې ته پاکستان مخامخ کړو ، تر څو د هغو وطنوالو روح ښاد شي چې د هغه هېواد د مظالمو او تیریو له امله یي خپل خوږ ژوند او ټوله هستې د لاسه ورکړي او هغه څوک په سزا ورسول شي ، چا چې دا جرم تر سره کړی دی . همدارنګه د جنګې جرمونو یوه بریالۍ محکمه کولی شي زړه بګنونکې تیر ته لاره  ورکړي چې ارام پریوځې او د هغې پر پایلو یوه سوله ایزه راتلونکې ودانه شي .  مننه

د ثور انقلاب د نړۍ د  نورو  سترو انقلابونو په هینداره کې

 

د فرانسې ۱۷۸۹ کال ستر انقلاب، د روسيې د اکتوبر ۱۹۱۷کال ستر انقلاب او  د افغانستان د ۱۹۷۸ کال د ثور «پرتمین» انقلاب ګڼ ټکي

د ثور پاڅون ته څوک کودتا وايې ، څوک پرتمین انقلاب، او څوک يې ناوړه بلوا بولي. سره ددې چه په دې باب  ډیر شمیر کتابونه او مقالې لیکلې شوي دي، خود ډول ډول  پړاوونو او د روزګار د  لوړو ژورو سره، په دې باب آن پخواني انقلابیانو په ارزونو کې سوالونه پیدادي. نو ښه به وي، که د ثور د قیام  ځای او موقعیت د نړۍ د  انقلابي پیښو په انګړ کې ولټول شي. د بل پلوه د تیروپیښو په باب به ځوانانو ته به د مالوماتو یوه ټوکرۍ شي.

لنډیز:

ـ د انقلابونو د ودې قوانین په نړۍ کې سره ورته دي، ځکه د بشري ټولنو د ودې قوانین سره مشترک دي.

ـ د فرانسې د ۱۷۸۹ کال انقلاب اود روسیې د ۱۹۱۷ کال انقلاب ته ځکه په تاریخ کې ستر انقلابونه ویل شویدي، چه:

۱) په خپله ټولنه کې يې د خواریکښو په ګټه ژور بدلون راوستۍ؛

۲) په سیمه او په نړۍ کې ددې انقلابونو اغیزې  دومره غښتلې وې، چه د لامله يې ګڼ شمیرنوي سیاسي رژیمونه مینځته  راغلي دي.

ـ د ثور انقلاب، د فرانسې او د روسيې د انقلابونو په شان بنیادي وو، ځکه:

۱) د خواریکښ ولس سره يې د خانانو، بډایانومناسباتو ته  ژور بدلون ورکړ. د افغانستان په تاریخ کې د لومړی ځل د پاره  په زرګونو بزګران د سود او سلم څخه خلاص شول، او د ځمکو خاوندان شول، چه آن په سترو انقلابونوکې ساری نه لري؛

۲) په ګاونډیو هیوادو کې د لویو بدلونونو سبب شو، په تیره بیا، د شوروي اتحاد  د ړنګیدو او د نوو جمهوریتونو د پیدایښت د پروسې پیل يې کیښود.

ـ د نړۍ لویو انقلابونو ته  لنډه کتنه څرګندوي چه له بده مرغه، د سور ترور، یا انقلابي دکتاتورۍ پیدایښت، چه نه یواځې په دواړو ستروانقلابونو کې بلکه په  چین، کوبا، او نورو انقلابونوکې، دباندنيو او داخلي دسیسو او شخړو دختمولو او انقلاب دژغورنې په موخه مینځته راغلې، د  بې پرې محکمې د فیصلو پرته يې وژل کړي اود  دیکتاتورانودزیږولو لامل ګرځیدلي دي، په پایله کې يې انقلاب ته د خپل لمړني هدف څخه انحراف ورکړی.

ـ د لیکنې د لوستلو سره به هرچا ته خپل خپل تصور پیداشي، چه  د ثور د انقلاب څومره پرتمین دی، او څومره ستر. خو زما په اند، په انقلاب کې حلوانه ورکول کیږي، انقلاب دخلکو قهر دی «  د خلکو قهر د خدای قهر دی»، هرومرو به پکښې جنګونه، مرګونه راځي. ښه به وي که دا انقلاب  زمونږه چارواکو، بډایانو او لوټمارانو، ته پند او عبرت شي، چه نور ظلم او بیرحمي بس کړي که نه یوځل بیا به خدای نه کا، د تودو د صبر کاسه نسکوره شي او انقلاب ته  مجبور شي.

هغو یارانو ته چه د موضوع سره لیوالتیا لري  ټوله لیکنه وړاندې کیږي:

 کودتا  که انقلاب‌

په نړۍ کې زیات انقلابونه ، قیامونه، کودتاوې،  بلواګانې او پر هیوادونو د غښتلو دولتونو یرغلونه  ترسره شوې چه د پاچایانو او ولسمشرانو د راپرزولو، سیاسي رژیمونو د نسکورولو، د مد نیتونو د ړنګولو، او بیساري مرګ ژوبلو لامل ګرځیدلي دي. يايې ټولنه د مدنیت دیوالونو شاته اچولې او یا يې د ټولنې د هوسا پرمختګ  تاداو  ایښی دی.

کودتا،  د وسله والو په مټه  او یا په چل ول د دولتي قدرت لاسته راوړل دي. کودتاوې په ډیرو هیوادو کې، په تیره بیا  په بیرته پاته افریقايي او آسیايي هیوادوکې، چیرته چه د قانون حاکمیت کمزوری وی، سر ته رسیږي. څو ډوله پایلې يې د یادونې وړدي: ـ د دولت مشر د خپل څو یارانو سره د واکه ګوښه شي، خو سیاسي رژیم او ټولنیزې اړیکې  په پخواني حالت پاته شي. داسې کودتاوو ته  قصري یا درباري کودتا وايې. په مصر او پاکستان کې د  جنرالانو پرله پسې کودتاوې يې ښه مثالونه دي. ـ په بل حالت کې ولسمشر د هغه د حکومت او رژیم  سره نسکورکړی شي، چه پایله يې  په ټولنه کې  یا  د یو دیکتاتوري ځای په ځای کیدل، د قومي او مذهبي کړکیچونو پیل او د دیموکراتیکو حقوقو محدودول شي، یا خو ولسمشراو دولت  له خوا  مترقي پروګرامونه پیل شي.

انقلاب، د زیربنايې او ژور تحول په مانا دی، چه د  کودتاوو، قیامونو، بلوا ګانو، مظاهرو، اعتصابونو او آن د مذهبي او قومي شخړو سره پیل کیدای شي. خوکله چه دا پیښې ټولنیز مناسباتو ته  ژور تغیر ورکړي، د خلکو د هرکلي او د  بشپړ ملاتړ سره مخامخ شي، نو په انقلاب واوړي. د ټولنپوهنې د تعریف له مخه، انقلاب د یوې ټولنې د غړو تر مینځ د کار د افزارو اوځمکو، فابریکو د مالکیت  بدلون او د تولیدي اړیکو تغیر دی. که انقلاب مترقي او د زیارکښ ولس  په ګټه وي نو بزګر یا کارګر چه د خان او سرمایدار په ځمکه یا فابریکه کې، د پلار او نیکه نه د یوې ګوله ډوډۍ  یا کوچني معاش د پاره کار کاوه، د انقلاب  په نتیجه کې د هماغې ځمکې خاوند وګرځی  یا فابریکه کې  د برخې خاوند شي. او بیا ورسره دده  ټولنیز مناسبات او معنوي حالات بدلون ومومي. یانې دی د خان او بای سره ځان  برابر او سیال احساس کړي.

مګر دا د ژور بدلون  تیوري، د خیالي (اوتوپيست) نظر په ډول، په کتابو کې پاته شوی ده. د نړۍ انقلابونو کې کم مثالونه شتون لري چه  ځمکې دې بزګرانو او فابریکې دې کارګرانو ته ورکړل شوې وي، نادار او بډای دې د برابر حق خاوند ګرځیدلي وي:  په عمل کې، نه د فرانسې، اونه د اکتوبر ستر انقلاب کې کارګر د فابریکې خاوند ندی شوی، نه بزګر ته چا دیوې ټوټې ځمکې قواله ورکړې ده.

ـ د فرانسې د ۱۷۸۹ کال نامتو، ستر انقلاب، چه  د یوې بلوا په ترڅ کې ، د باستیل د زندان او د پاریس شاروالۍ د نیولو سره پیل شو، لمړی ځل يې د بشریت تاریخ کې د انسانانو برابرۍ، د بشر د حقوقو اعلامیې په خپرولو اعلان کړه.  د بشر د حقوقو نامتو اعلامیه چه ټول انسانان، نارینه او که ښځینه دي د ټولنیز موقعیت، نژاد او ژبې  پرته، د برابر حق خاوندان دي، اوس هم د ملګروملتو او د زیاتو هیوادونو د  احترام او منلو وړ ده. په هاګ کې د همدې قانون پر مبنا جوړه شوې د بشر د حقوقو محکمه شته چه اروپايي هیوادونه يې کله کله پریکړې مني. ۲۱۸  کاله د مخه، د مرییتوب او د ځمکو سره تړلي د خرڅلاو وړ بزګرانو د شتون په زمانه کې ، د پاریس د کمون له خوا ددې  قانون جوړونه یو ژور بیساری نړیوال بدلون ګڼل  شوی.  یوه وجه يې  همدا ده چه د فرانسې انقلاب ته تاریخ کې ستر انقلاب ویل کیږي. د  نادارو، خواریکښو، د پیړیو پیړیو  ځوریدلو، کړیدلو طبقو  بیلا بیل قشرونه د بشر د حقوقو د اعلاميې او د جمهوریت د نامتو شعارونو ـ خپلواکۍ، برابري او ورورګلوي، سره ځانونه  د خپل هیواد کامل غړي وبلل او آن د  ملي اسامبلې د غړیتوب درجې ته ورسیدل. د فرانسې ستر انقلاب کې، د څو پړاوونو وروسته، د باندنیو مداخلو او داخلي بغاوتونو د ماتولو سره، کله چه  د یاکوبین د کلپ رادیکال انقلابیانو د روبسپیر په مشرۍ د چارو واګې په خپل لاس کې واخیستلې، د  دیکتاتورۍ دور پیل شو.  د انقلاب د نجات په نامه سور ترور سره،  نه یواځې شاه او ملکه، ارسطوکراتان، روحانیون، نویسندګان او پوهان يې د ګیلیوتین په تخته وتړل او  سرونه  يې ورپریکړل، بلکه د انقلاب موسسین او خپل نږدې انقلابي یارانو سرونه يې هم والوځول. دانتن، د فرانسې د انقلاب نامتو نطاق، د پاریس د کمون دویم شخصیت او د روبسپیر دوست، کله چه دده وار راغی او د ګیلیوتین په تخته يې څملاوه، چیغه کړه: «ځان وژغورۍ! انقلاب د وینو تږی دی». خو د ددې خونړي انقلاب  آوازې او د مارسیلیز د انقلابي ترانې زمزمې  د اروپا  د هیوادونو خلک  بیدار کړل، دپاریس د کمون د آزادي، برابري او ورورګلوۍ شعارونه دنړۍ هر ګوټ ته ورسیدل. نو ځکه ورته د سترا نقلاب لقب ورکړشو.

ـ په روسیه کې  د ۱۹۱۷ کال د فبروري د میاشتې کودتا چه د کادت او  اس ار د ډلو له خوا ترسره شوه، اود تزار سلطنت ته يې پایله  ورکړه، او په اصل کې د روسېې د بورژوازي پکښې لوی لاس وو، د اکتوبرسترانقلاب ته لاره هواره کړه.

د ۱۹۱۷ کال د اکتوبر ستر انقلاب سره، د مشهورو انقلابي فرمانونو په ترڅ کې د روسيې د امپراطورۍ ټولې شتمنۍ د کارګرو او بزګرو د دولت  جمعي دارايي وګنل شوه، او ټول خلک په جمعي مالکیت کې د مساوي حقوقو خاوند وګرځیدل. خواریکشان د شخصي ملکیتونو خاوند نه شول، خو ددوي د ژوند لومړنۍ اړتیاوې  لکه  کور، کالي، روغتیا، د اولادونو زده کړه او داسې نور د دولت له خوا ګرنټي وو. روسیه کې هم د ګاونډیو هیوادو په ملاتړ، د انقلاب مخالف قووتونو د پرولتاریا ځوان دولت سره کلکې شخړې پیل کړې. پایله يې د فرانسې په شان، د پرولتاریا د دکتاتورۍ په نامه  د سورترورشروع وه. د روس امپراطور د خپلې کورنۍ سره،  روحانیونو، اشراف او سیاسي ګوندونوغړيو، آن د بلشویک د ګوند مشرانو په دې خونړي طوفان کې ژوند دلاسه ورکړ. د ستالین د څه کم دیرش کلونو د مطلق العنانه واکدارۍ په دوران کې په لکونو روښان انده  انسانان د انقلاب د دښمنانو په تور پانسی شول او یا خو په تبعید ګاوو کې وراسته شول. د شوروي اتحاد امنیتي ارګان ـ ک.ج.ب. لکه دولت په دولت کې، په ټولو ګوندي او دولتي اداروباندې  مسلط شو.  ک.ج.ب. دستالین ترمړینې وروسته هم د شوروي اتحاد د ټاکونکي سیاسي قدرت په حیث پاته شوه، چه د سوسیالستي سیستم په بدنامولو اوړنګیدو کې يې نقش تر ټولو زیات وو. خو د ټولو ناخوالو اوظلمونو سره د اکتوبر انقلاب، دشوروي اتحاد سوسیالستي سیستم جوړکړ، چه د هیواد اکثریت  وګړي، کومو چه  د دولت پر سیاست نیوکې نه کولې، د تضمین شوي، آرام ژوند خاوندان وو. د شوروي سیستم ډیر ژر وده وکړه او په لنډه موده کې په یوغښتلي نړیوال قدرت بدل شو. د د ویمې نړیوالې جګړې وروسته، په کومې کې چه شوروي، د هتلر فاشیستي یرغلګرو ته ماته ورکړه، په نړۍ کې د سوسیالستې ایډیالوژۍ مینه وال ډیر شول، زیات سوسیالستې او مترقي هیوادونه مینځته راغلل، چه سوسیالستي بلوک يې تاسیس کړ. او د امریکې او انګلیس ښکیلاک ګرو ابر ځواکونو په مقابله کې ودریدل. د پورته یاد شوي ماهیت له کبله، د روسيې د اکټوبر انقلاب ستر انقلاب ونومول شو.

 

لنډه دا چه، په انقلابونو کې  د ډلو او شخصیتونو په مینځ کې ډول ډول درزونه او کړکیچونه آن د مرګ تر سرحده را پیدا کیږي، چه ځینې يې هم د انقلابونو د قانونمندۍ تابع دي. ځکه، یو ځل چه د ځوریدلي تودو انقلابي احساس وپارول شي، لکه سیلاو غوندې مخنیوی يې ناشونی ده، نو رادیکال انقلابیان قدرت په لاس کې واخلي، دډیرو چټکو بدلونونو لیوال، د غیره فکرونوخاوندانو سره دزور زیاتی چلند پیل کړي، د عدالت او برابرۍ وعدې دیاده ووځي، شکنجې او ترور شروع شي. نه یواځې روبسپیر، د پاریس د کمون د نجات د کمیټې رییس، سیاستوال او آن خپل یاران ووژل، د شوروي اتحاد دکتاتور ستالین هم د نورو ګوندونو او وروسته د بلشویک د ګوند نږدې ټول موسسین نابود کړل. په نتیجه کې مترقي، سوسیالستي انقلابونه د خپل اصلي هدف څخه چه د انسان  آزادي او هوسايي ده  منحرف کړی شول.

ـ د افغانستان د ۱۳۵۷(۱۹۷۸) کال د ثور د میاشتې د اوومې ورځې  پاڅون چه د یوې نظامي کودتا  سره پیل شو، د خلکو  دموکراتیک ګوند (ح.د.خ.ا) د مشرانو له خوا د بدلونونو د پروګرام د اعلام سره، د ټول ګوند ، د مترقي خوځښتونو او د وطنوالو د بشپړ ملاتړ په نتیجه کې د یو ملي مترقي انقلاب بڼه غوره کړه. اګر که انقلابي کودتا  د خلکي افسرانو په لاس ترسره شوه،  خو د ټولنې د مختلفواقشارو د اذهانو په روښانه کولو کې نه یواځې  خلکیانواوپرچمیانو، بلکه افغان ملیتانو، شعله یانو، صدای عوام، ستمیانواو نورو کیڼ او راست خوځښتونو ونډه اخیستې وه، او ټولنه انقلابي نوښت ته آماده شوې وه. د افغانستان انقلاب  لکه د فرانسې او د روسیې سترو انقلابونو په شان  د اشرافو، ارسطوکراتانو او بورژوازانو د انقلاب سره په ۱۳۵۳ کال کې د سردار محمد داود په مټه پیل شو، کوم چه شاهي رژیم يې ړنګ کړ. پنځه کاله وروسته د دولت له خوا د خلکو دموکراتیک ګوند ړنګول پیل شول، د ګوند رهبري زنداني شوه. حزب ته دوه لاري مخته وې، یا مو باید  د آل یحی اوږدو زندانونو ته ځان تسلیم کړی وای، یا مقاومت. په دې باب، چه ددولت د حملې په وړاندې باید ځواب ورکړ شي، د خلکو دموکراتیک ګوند مشر، نور محمد تره کي سره شفاهي توافق شوی وو. همداوو چه د ګوند د رهبري د خلاصون په موخه، د حفیظ الله امین  په ابتکار او قومانده، د خلکي افسرانو په مټو د ثور پاڅون بریالی شو.  خو مخکې تر مخه د انقلاب  جوړ شوي پلان شتون نه درلود.  خلکي دولت د خواریکښو د ژوند د بدلون په موخه عملي ګامونه واخیستل. په افغاني انقلاب کې د بزګرانو د پیړیو آرمان، د ځمکې د مالکیت د سندونو د لاسته راوړلو سره، اګر که د یوې لنډې مودې دپاره، د عمل جامه وا غوستله. د انقلابي دولت فرمان له برکته زرګونه خلک د سود خورو د ظلم څخه خلاص شول.

د ثور انقلاب د افغان ولس حافظې ته  د ژور بدلون تاریخي تجربه وسپارله، چه د خانانو او اشراف او سلطنتي کورنیو څخه د قدرت اخیستل او ددوۍ ځمکې په خلکو ویشل يې په عمل کې وښودل.  په همدې دلیل دی چه دا انقلاب زیاتره طبقاتي ـ سیاسي ماهیت لري.

د ثور د انقلاب ستره اغیزه د منځنۍ آسیا د جیو پولیتیکې  څیرې په  بدلون کې د کلکې پاملرنې وړ ده. تاریخ پوهان به دا ولیکي، چه د لوی شوروي دولت په پنځلسو برخو ویشلو کې، نه د امریکې، عربو او پاکستان په ملاتړاسلامي ګوندونه، او نه د ګرباچوف د نړیوالې سولې سیاست هومره اثر درلود، کوم چه د روسانو په لاس د خلکي دولت د راپرځولو په خاطر، د افغان ولس له خوا د غچ اخیستلو ارمان وو. د افغانستان خلک چه د روسانو د « انترناسیونالستي مرستو» په نیت وپوهیدل، اسلامي  ګوندونو ته يې غیږه پرانیستله او د مقاومت اساسي پیټی يې په اوږو کیښود. په دوۍ کې هغه بزګر هم وو، چه خلکي دولت ورته ځمکه ورکړې وه، خو اوس يې  قواله  ناچله شوې وه. نو په زغرده ویلی شو، چه د ثور انقلاب د آسیا سیاسي څیره  بدله کړه.

دا واقعیت دی چه په انقلاب کې نُقل نه ویشل کیږي. لکه مخکې چه مو یاده کړه، انقلاب د خدای غضب دی، ویجاړونکی طوفان دی، مرګونه پکښې خامخا راځي. لمړی ګناه يې د ظالمو حاکمانو په غاړه ده، چه کلونه کلونه يې په بیرحمۍ د خلکو وینې څکلي، خلک یې لوټ کړي، ظلم او ناروا يې ورسره کړې ده. هوښیار چارواک هومره زورزیاتی نه کوي، چه خلک انقلاب ته مجبورشي. د ۱۳۵۷ کال د ثور انقلاب څخه باید اوسني لوټمار او په فسادونو او توطؤککړ، د افغانستان ددښمنو ښکیلاک ګرو هیوادو سره تړلي حاکمان، څه انتباه واخلي. ۲۷/۴/۲۰۱۷

 

 

سياسي نهضت

معلم قيوم

 

( ۲۶- برخه )

د لمړي مشروطیت را پیدایښت او بیا د هغوي بیرحمانه او ظالمانه وژنه وه چي ذهنیتو یې دې ته تیارکړل څو یوځل بیا منورین د   کورني استبداد  او بهرني تجاوز ګرو په وړاندي لاس پکارسي.  په دغه زمانه کي د هیواد  څخه بهر د لمړۍ نړۍ والي جګړې میدان پر ګرمیدو سوو، افغانستان ته ۱۹۱۵میلادي د مي د میاشتي په او ل تاریخ باندي د المان او ترکې هیوادونو ګډ سیاسي هیئتونه را غلل. د هیئت دغړو په منځ کي (یندرمایروهیتنګ المانی،مولوی برکت الله او مهاراپر سنګ دهند د مسلمانانو او هندی ناسیونالیستانو په نماینده ګي) وه.

 

دا هیئت څلور میاشتي په باغ  بابرکي او سیدل، په خلاص لاس یې د ازادۍ  غوښتني  او انګلیس مخالفه روحیه د منورینو په  خاصه درباري غلام بچه ګانو په مڼخ کي خپره کړل. نوموړی هیئت هڅه کاوه چی افغانان او هندیان په ګډه سره د اول نړۍ والي جګړي پروخت بیطرف پاته نسي او دوخت څخه په ګټه پورته کولو سره خپل ملتونه د انګریزانو له استعماري منګولو څخه ازاد  کړي.

د امیرحبیب الله سراج څخه یې غوښتنه لرل چي د المان او عثماني ترکي په څنګ کي و دریږي. مګر امیر حبیب الله سراج د دوی غوښتنه رد کړل. چي په ۱۹۱۶ م کال د دسامبر په میاشت کي یې  د انګلیس نماینده سیف الله خان له موضوع څخه خبر کړی، دا  د انګیس غوښتنه وه چي افغانستان په جګړه کي بې طرف پاته سي چي امیر حبیب الله هم دانګریزانو دغه خبره ومنل او یوه نمایشي غونډه (جرګه) یې را و بلل، د افغانستان بې طرفي یې اعلان کړه. دې اعلان ځوانان نور هم را وپارول او د امیر حبیب الله سراج د حکومت څخه یې مخ واړاوه.

بل عامل د دوهم ځل مشروط غوښتونکو غورځنګ داوه چي (۱۲۹۰) هـ کال کي د”سراج الاخبار” د جریدې دوهم ځل دنشراتو پیل و، چی د محمود طرزي په مدیرت نشریدله.
”سراج الاخبار” د دوهم مشروط غوښتونکو د غور ځنګ په جوړیدو کي اساسي رول بازي کړي. په سراج الاخبار کي خپریدونکو لیکنو د پان اسلامیسم او ناسیونالیسم له روحې سره سم ولسونه د انګریزانو پرضد مقابلې ته رابلل. اما اصلاح طلب لیبرالان ناوسه وه. کله چي یې وکولای سوای په شاهي ارګ کي د یو څو تنو درباریانو علاقمندي خپله کړي. هغه و چي د عین الدول او امان الله خان ملاتړ تر لاسه کړی. له هغه وروسته یې په ډیر احتیاط سره د نظامي افسرانو په منځ کي نفوذ وکړئ.

پدې وختونو کي امیر حبیب الله خان سراج د انګریزانو لخوا هند ته ور وغوښتل سوو. دا چي په حبیب الله ته به انګریزانو څه ویلي وي، خو بیرته وطن ته په راګرځیدو سره یې دانګریزانو سره پر ټینګه دوستي ډیر ټنګارو. د امیر حبیب الله خان دې ډول کړونو ته (په دربارکي دننه او له درباره د باندي) ټولو روڼ اندو ځوانانو په نفرت وکتل. هغه و چي  د مشروطیت غوښتنکو دوهم راټولیدوته ځوانان لیوال سول.

د مشروطیت د اول ځل او دوهم ځل جوړښت اهداف سره ورته وه. دامیر(شاه) د واک کموالی، د صدر اعظم لرل، داساسي قانون لرل، تقسیم د کار په حکومتي لوړو اداروکي (مقننه،اجرائیه او قضایه) او د پردو له منګولو (استعمار) څخه دهیواد  ازادي. البته د اولو مشروط غوښتنو په شان د خپل هیواد  دازدی او ترقی پروګرام یې لاره. مشروط غوښتونکي بیله توپیره دهري ژبي،قوم او مذهب څخه جوړوه. د یوه ملي فکر  مشروطیت،عدالت، برابری ،پرمختګ او خپلواکی دپاره یې ګډه مبارزه کول.

د دوهم ځل  مشروط غوښتونکو سره په معنوی لحاظ هغه د بایزېد (روښان) د فکر لړی وه چي په دغه زمانه کي  د سید جمال الدین افغان  افکار بلل کیدل، محمود طرزي چي دترکې هیواد  څخه  هغه  د بایزېد روښان مفکوره راوړې وه ، په د غه شان  د المان او هند څخه د استعمار مخالیفي نظرې وي چي د ځوانانو پر روحیه یې اغیزه وښندل، د خپل هیواد  د پرمختګ او ازادۍ  لپاره یې په مبارزه لاس پوري کړی.

داښکاره خبره ده چي حکومتونه او بیا مستبد او پردي پرسته حکومتونه هیڅ وخت د خپل ولس د غوښتنو خیال نه ساتي. په خپل قلمرو کي د یوه مترقي خوځښت جوړښت نسي زعملای. زموږ په هیواد  کي خو هرڅه نوی وه، حکومتونه دپردو په مټ چلیدل، ځوانانو مو د سیاست مخکنی تجریبه او کافي پوهه نه لرل.

نوهغه و چي یوشمیر د پاکي عقیدي څښتنو احساساتي ځوانانو دهغو جملې څخه عبدالرحمن خان ”لو دین”د سرطان د میاشتي پر(۱۲) د ۱۲۹۷هـ کال د امیر حبیب الله خان سراج د زوکړي د ورځي د خوښي په جشن کي پر پاچاه باندي د تفنګچې ډزي وکړي له به دي تالې  چي پاچا و نه لګیدی.

یو متل دی وایي:” لیوني مه هواله کوی، هغه خدای خپله هواله کړیدي” تر دې پیښي وروسته زیات شمیر مشروطیت غوښتونکي زندانو ته ولاړه او خپله لو دین هم تر هغو بندي پاته سوو څو چي امیر جبیب الله  خان سراج وژل کیږي او امان الله پاچا کیږي.

د دوهم مشروطیت غوښتونکي خوځښت بل پیاوړی شخص ښاغلی عبدالهاد ي داوي و چي پریشان یې هم تخلص کاوه. حتا ځینو دوستانو د دوهم مشروط غورځنګ د پلار په نوم  لاهم لیکلی دئ.
د دوهم مشروطیت ډیر مخکښ غړي فیض محمد کاتب هزاره، غلامحمد غبار، محمد وليخان دروازی، شجاع الدوله فراباشي، محمد ابراهیم خان جمشید  او یو شمیر نور و، چی د مشروطیت غوښتني په لاره کي یې هر ډول کوښښ کاوه، په دربار کي دننه تغیر او تحول  خوښونکي د امیر امان الله خان پر شا وخوا  راټول وه. علت داو چي په دربار کي د انګلیس د امپراتوري په خلاف، د خپل هیواد  دازاد ی سره مینوال سر بیره پر امان الله خان، پر سر دار نصرالله خان چي په عیني وخت کي نایب السطنه هم و، پدې شان سر دار عبدالقدوس خان اعتماد  الدوله، ناظرمحمد سفرخان امین الاطلاعات او په اردو کي لوړ افسران وه.

امیر جبیب الله سراج په  خپله کورنۍ د خپلوښځو په خاصه توګه د امان ا لله  د مور د سختي کرکي سره مخامخ وو. اولادونو یې هم  د خپلو مندو طرف نیولۍ وو. د پام وړ غلام بچه ګانو د امان خان او عبدالقدوس خان په مرسته د مشروطه غوښتنکو ملګري سول. تر دربار د باندي د ټولو روڼ اندو نور امیرحبیب الله سراج بد ایسیدئ.

په  پای کي  د کورنۍ  سره په خوښه په دربار کي د (پټي حلقې) یا (حزب سیري) دپلان له مخي وو چي امیر حبیب الله خان سراج د لغمان په (کله ګوشته ) کي ووژل سوو.

نژدې په ټولو لیکنو کي د دوهم مشروط غوښتونکو وړاندیزونه دغه (۱۲) ماد ې وې.
۱- مبارزه با استبداد  و خو د گامگي شاهان و حاكمان سياسي كشور.
۲- مبازه با امپرياليسم جهاني، بويژه برچيدن سلطه استعماري انگليس از افغانستان.
۳- برقراري عدالت اجتماعي، زدايش يا كاهش نابرابري اجتماعي.
۴- تكوين و تعميم توسعه انساني٬ گسترش آموزش به روز و تحصيلات در ميان همه طبقات اجتماعي.
۵- تمركز زدايي قدرت از طريق وضع قانون اساسي٬ تفكيك قوا و كاهش اختيارات مطلقه شاه.
۶- مشاركت ملت در فرايند تصميم‌گيري كلان سياسي و. . از طريق تشكيل احزاب و جامعه مدني.
۷- كسب استقلال، رفع وابستگي سياسي و بر قراري روابط سياسي با كشورهاي متمدن در جهت عمران و توسعه كشور.
۸- برداشتن ديوار تبعيض، تعصب قومي، زباني، مذهبي و برابر بو دن تمام شهروندان در برخورداري از مزايا، حقوق اجتماعي و مدني.
۹- بسترسازي سياسي، اجتماعي، براي آزاد ي انديشه٬ بيان، مطبوعات براي تباد ل افكار و آراي جامعه.
۱۰- مبارزه با خرافات اجتماعي، رفع تنشهاي قومي، مذهبي، زباني و تكيه بر اشتراكات ملي.
۱۱- اعزام محصلان به خارج از كشور و فراگيري آنان از علوم و فنون به روز و استفاده در جهت صنعت، توليد و بهبو دي اقتصادي.
۱۲- تبديل افغانستان به يك كشور مترقي، نوگرا و هدايت آن به سوي پروژه مدرنيسم. نوربیا

د سیاسي نهضتوبهیر په افغانستان کي

Political Movements in Afghanistan

دوهم ځل مشروطیت ”غورځنګ” جوړونه.

(۲۷برخه)

په اماني دوره کي د مشروطیت غوښتونکو غوښتني پوره سوې؟

اول:  د انګریزانو  له ولکې، دلوی افغانستان د یوې برخي ازادول(اوسنی افغانستان).
دوهم:  اوسنی افغانستان په نړۍ کي د یو ازاد  هیواد  په توګه پیژندل.
دریم:  په اوسني افغانستان کي د امیر حبیب الله د حکومت هغه د غلامی او وحشت قوانین لري(لغوه) کړه  .
څلرم:   دښووني او روزني کارته توجو،دښوونځیو پرانستل ،د جرایدو او اخبار خپرول .
پنځم:  د مالیاتي نظام جوړښت، په دولتي اداروکي د کار ویش .
شپږم:   دلوی جرګې جوړیدنه د ملي شورا دپاره  دقوانینو تصویب.
او وم:  د کابیني جوړونه  د درو قواو تفکیک  او د تفتش د ادارې جوړول.

اتم:  دپوسته،تلګراف او تلیفون جوړونه .
نهم:  د زده کړو دپاره د یو تعداد  شاګر دانو خاریج ته لیږنه .
لسم: د اساسي قانون او یوشمیر نورو مقررانو تصویب.

یولسم:  د محمد زو امتیازات(  پر کور معاشونه) لغوه کول.

 

د مشروطته غوښتونکو ټولي غوښتني د امان الله خان په واکداری کي تر سره نه سوې، یوې خواته د کار سمه تجریبه نه وه ځکه شاهي  نظام په مشروط شاهي نظام بدل نسوه، د شاه په اختیارتو کي کمی رانغی. د امان الله خان په حکومت کي مشروط غوښتونکي کرار کرار له پامه و غورځول سول، غوړما لان، رشوت خواره او نا لایقه  په ځانکړې توګه د مور خپلوان پر واک سول. نو کورنیو ستونزو او بهرنیو لاس وهنو لاس سره یو کړی وه. نه  یې پریښول چي د مشروط غوښتنکو غوښتني پوره سي…..

یوه خبره خوسمه او ښکاره ده . هغه دا چي دا ځلی د مشروط غوښتنکو په لیکو کي زیا تو خاریجی او کورنیو جاسو سو لاره  مند لی وه. د جاسوسو له جملی څخه چي  هلته ئې زیات نفوذ کړي ؤ هغه دانګریزانو لخواتر بیه سوی او دهغوی فوځی افسرمحمد ناد رخان ؤ.

بلي اماني دوري نسبت تیرو استبدادي حکومتونو ته ښه ډیري لاسه راوړني هم لرلې. د مطبوعاتي نظامنامې تر راوتلو وروسته په هیواد کي دغه لاندي دولتي اخبارونه ”روزنامي”د چاپه راوتي:

۱-امانیه.

۲-حقیت.

۳-افغان.

۴-ابلاغ.

۵-اتحاد  مشرق.

د غه لاندي   هفته واره  ”هفته نامی” نشریدی :

۱-اتفاق اسلام.

۲-ارشاد النسوان.

۳-غازی.

۴-ستارهء افغان.

۵-طلوع افغان.

۶-بیدار.

۷-اصلاح.

په د وهفتوکی :

۱-جریده ء مکتب.

هغه نشری چي  په میاشت کي یوځل نشرکیدی :

۱-مجموعی عسکریه.

۲-معارف.

۳-اینه عرفان.

۴-مجموعه.

۵-صحیه.

۶-پښتون ږغ.

البته انس یوه ازاده  هفته  نامه وه چي  د ښاغلی غلام محی الدین انیس لخوا نشریدل. داځل هم د ښمنانو د ولس د نه زده کړو څخه بیا ګټه پورته کړل دهغوی مذهبی احساسات ئې د خپلوهغو اجنټانو پواسط چي  په د ولت کي د ننه وه راو پاره  ول. دهر ډول   ښیګڼو او بیداری د سرته رسیدو او عملی  تطبیق مخه ئې ډپ کړل.

په دوهمه مرحله کي یوځل بیا مشروطیت غوښتونکي  د( افغان ځوانانو) په نوم سره متحد سول، دوهم مشروطیت  دلمړي ځل مشروطه غوښتونکو په شان اهداف لرل. داځل : عبدالرحمن خان لو دین، فیض محمد کاتب،غلام محمد میمنه ګي،محمو د طرزي،اسما سیمه طرزي،ملکه ثرایا طرزي،عبدالهاد ي خان داوي، غلام محمد خان غبار، شاه ولیخان دروازي، شجاع الدوله غوربندی،محمدرحیم شیون ضیائې،میرسیدقاسم، غلامحی الدین افغان،بابا عبدالعزیز،کاکا سید احمد لو دین،ماما محمد ابراهیم ساعت ساز، سردار عبدالرحمن(دماګه رحماني)، سردار عبدالحبیب، مولوی عبدالرف خاکي، محمد حسن راقم، دشهزاد امان الله خان په ګډون.

دریم ځل کله په ۱۹۴۷ م کال ګي هغه وخت چي د ظالم سر دار هاشم خان د صدارت دوره ختمه وه  دوېښوځلمیانو نهضت جوړ سوو. (۱۹۴۹) م  د محصلیونو و اتحاد ې جوړولوته ته لاره هواره سول. کال کي په( ۱۹۵۰)  م کال کي د انګار ملي جریده. په( ۱۹۵۱)م کال کي  د وطن حزب  او د خلګو او ازه حزبونه جوړ سول.

نوټ:- غازي امان الله خان چي  اوسني هیواد (افغانستان) ته څه کړي دي،  دا ډیر څه دي ، له هغه څخه ډیره توقع کول هم یوه اشتباه ګڼم. دوستان دې  خدای خفه نه کړي، یوه پوښتنه لرم، هغه داچي کوم استقلال ؟ هغه استقلال چي تر نیمایې زیاته خاوره او تر نیمي ډیر  نفوس (وروڼه ) مو تر استعمار لاندي استعمار ګروته خوشي کړل؟ دا به ښه او ګټمنده نه وای چي ټوله خاوره او ولس سره یو مټی پاته وایې  ولو که د انګریزانو مستعمره وایې؟ ځکه موږ ولیدل چي انګریزان ډیر ژر ماته سول، هند ازاد او د هند له بدنې یوه ټوټه  او د افغانستان له نیمي تني  څخه پاکستان جوړ سوو. او د پاکستان څخه بنګال ازاد  او مستقیل هیواد سو. لاکین موږ؟ لاد ادی  هغسي پر منځ نیم پراته یوو، لا مو له هغه زخمه  ویني رواني دي. لا مو زخم جوړ نه سوو.د یوه وجود تنه چي پر منځ نیمه کي نو هغه به هیڅکله هم د ښادي مخ و نه ګوري.

نور بیا

د هـالـينډ په هيواد کي د افغانانو د جـرګي د نړيوال کنفرانس لنـډ رپـوټ

 

:
پاکستان د بنسټ پالني او تروريزم مرکز ـ د افغانستان د بي ثباتي اصلي عامل :
د اپريل د مياشتي په 23 نيټه د هالينډ د امستردام ښار ته څيرمه د بيفروايک Beverwijk په ښارګوټي کي په
اروپا کي د افغانانو د جــرګـي لخوا د پورتنۍ اجــندا د څيړلو او بحث لپاره په اروپائي هيوادو کي ميشتو ـ
افغان روڼ اندو ، شخصيتونو ، د ګوندونو ، اتحاديو او مختلفو بنسټونو استاذو ته بلـنـه ورکړي وه ، د کنفرانس
کار دوه برخي ، مقالي ويل او د نظر څرګندونه او هم د ټنګ ټکور پروګرام شامل وو ، په کنفرانس کي د اجندا
په اړوند د جرګي د مشرتابه جرګه ګۍ لخوا ګټوري او تاريخي خبري او هم مقالي ولوستل شوي ، د جرګي ـ
يوه نوښتګر او فعال ښاغلي ډاکتر اصغرخيل منګل پاکستان د ترهګريزو فعاليتونو او د تروريزم د ملاتړي او ـ
صادرونکي هيواد په توګه ياد کړ او د ډيــورند د تپل سوي او استعماري کرښي حـقـوقـي ارزوني ته په ــ
اشاري سره وويل چه دا استعماري کرښه له جيهونه تر اباسينه افغانانو ته حقوقي ارزښت نه لري ، په ــ
کنفرانس کي د اروپائي بيلا بيلو هيوادو څخه د راغـليو سياسي ، اکاډميکو او فرهنګي شخصيتونو ، ــ
د اتحاديو او نهادونو د استاذو د ويناوو او پيغامونو ترڅـنـګ ما هم د پورتني اجندا په اړوند د وخت د کمي ــ
له امـله لـنـډه ويناپه لاندي کـرښـو کي وړاندي کړه :
ــ د هند په نيمه وچه کي د پاکستان تيوري د انګريز د امپريل استعمار د جيوستراتيژيکو او جيوپوليټيکو ــ
اوږدمهاله اهدافو لپاره د دوي د لاس پوڅو لخوا مطرح او عملي سوه ، هغه وخت ياني د 18 پيړۍ په پاي کي
برطانوي ښکيلاک يواځنئ اروپائي ځواک وو چه د هند په نيمه وچه او هندي سمندر کي ئي خپلي اډي ــ
قرارګاوي او د سوق الجيش مرکزونه مستحکم کړل ، د انګريزانو ستراتيژي دا وه چه خپله سياسي ــ
اقتصادي او تجارتي ولــکـه په ټول هند او له هند څخه بهر د فارورډ پاليسي ( Forward ) په چوکاټ کي ــ
د منځنۍ اسيا په لور پـلـنـه کړي ، ولي ددوي د استعماري موخو او پراختيا غوښتني په وړاندي په برصغير
کي د مختلفو ډلو ټپلو او ګوندنو لکه ، په 1813 تر 1823 د پنداريانو ازادي بخښوونکي غورځنګ چه د ــ
روهـيـله پـښـتـنو امـيرخان افغان ئي رهبري کوله او وروسته له مبارزو او اتلوليو د انګريزانو د 120000 ــ
منظم اردو لخوا په بي رحمۍ وټــکول سول ، همدارنګه د هند د ملي کانګريس ګوند چه په 1885 کي ــ
تاسيس او د دغه ګوند په رهبري کي بيا مهاتماګاندي ، مولانا ابوالکلام ازاد ، ډاکتر ذاکرحسين چه دواړه ـ
افغانان دي ، راجندر پرساد ، جواهرلال نهرو ول ، خان عبدالغفار خان پاچاخان او د هغه مشر ورور ــ
ډاکتر خان صيب هم د کانګريس له ګوند سره د استعمار په شړلو کي همـغـږي او همکار ول د يادولو وړ
ده چه محمدعلي جناح هم د کانګريس دګوند غړي وو او وروسته د انګريزانو په اشاره په 1913 کي ــ
د ټول هند مسلم ليګ ګوند ته ورغي ، پاچاخان هم د هند په شمال غربي سيمه کي د انگريزانو په ضد په
1921 کال کي د انجمن اصلاح افاغنه او په 1929 کال کي ئي د خدائي خدمتگارو غورځنګ بنسټ ــ
کيښود ، په دي وخت کي وو چه د علــيــګـړهـ مسلم يونيورسيټي لخوا په 1906 کال کي په ډاکــه کي ــ
د ال انډيا مسلم ليگ د ګوند بنسټ کيښول سو .
د هند په نيمه وچه کي د مسلمانانو ځينو کـتـه ګوريو او ليږکيو له استعماري واکمنو څخه د مسلمانانو ــ
لپاره د ځينو امتيازاتو غوښتني پيل کړي ، د بيلگي په توګه په 1906 کال د مسلمانانو يو 36 کسيز ــ
پلاوي د سـراغاخان تر مشري لاندي د شــمـله په توريستيکي او تفريحي ښارګوټي کي چه د ډهـلي په ـ
شمال کي موقـعـيت لري د هند له وايسراي ( نائب السلطنة ) لارډمنټو سره ملاقات وکړ ، دغه پلاوي له ــ
انګريزانو څخه د هند په نيمه وچه کي د مسلمانانو لپاره د ځانګړي امتيازاتو او حقوقو غوښتنه کوله ، ــ
همدارنګه د مسلم ليګ ګوند د مسلمانانو د ځانگړي حقوقو اوامتيازاتو په چوکاټ کي خپلي غوښتني ــ
مطرح کولي او فعاليتونه ئي ګړندي کړل ، د يادولو وړ ده چه د هند په نيمه وچه کي د سرسيداحمدخان
لخوا د دوو قومي نظرئي تيوري ، ياني هندوان بيل او مسلمانان بيل وړاندي او د ښکيلاکي ځواکونو په
لمسونه د هندو ـ مسلمان جګړو زور واخيست او په ټول هندوستان کي نفرت او کرکه پيل سوه ــ
د مسلم ليگ ګوند د دوه قومي نظرئي تيوري تائيد او د پلي کولو لپاره ئي نه ستړي کيدونکي مبارزه کوله
همدارنګه په 1930 کال کي د هند د الله اباد په ښار کي د مسلم ليگ د ګوند کلنی اجلاس د علامه ــ
محمداقبال لاهوري ترقيادت لاندي جوړ او علامه اقبال پخپله پرانيستونکي وينا کي د هند په نيمه وچه ــ
کي د مذهب په اساس د دوو قومي نظرئي ياني ، هندوستان بيل او د مسلمانانو لپاره جلا هيواد تائيد ــ
او ملاتړ ئي وکړ چه له دغه وخته د مذهبي ائديولوژۍ په اساس د ”پاکستان” د جوړښت لپاره لاره هواره
او هــڅـي ګړندۍ شوي ، د پاکستان د نوم وړانديز د لومړي ځل لپاره په لندن کي د Cambridge ــ
( کامبريج ) د پوهنتون يو تعداد هندي محصيلينو وړاندي کړ چه په 23 مارچ 1940 کال د ال انډيا ــ
مسلم ليگ د ګوند چه د موضوع په اړوند ئي په لاهور کي جلسه وکړه د تائيد وړ وګرځيد او د ــ
هند په نيمه وچه کي د مسلمانانو لپاره د جلا هيواد غوښتنه او مطالبه پکي تــکرار سوه ، د مسلم ليگ ـ
د ګوند دا جلسه تراوسه پوري د قرارداد لاهور يا قـرارداد پاکستان په نامه ياديږي او هر کال ئي په ــ
لاهور کي د منارپاکستان او نورو ښارو کي په 23 د مارچ تجليل کوي ، وروسته له پورتنۍ سريزي ــ
اوس د کنفرانس د اجندا په اړوند يو څو کرښي ليکم ، د دويمي نړيوالي جګړي په وخت کي په اروپا ــ
او اسيائي محاذ کي انګريزي ښکيلاک له گڼو ستونزو سره مخامخ وو ، په همدي شرايطو کي ــ
د مولانا ابواکلام ازاد په مشرۍ د هند کانگريس ګوند لخوا هندوستان ته د بشپړي خپلواکۍ غوښتنه ــ
وشوه او هم د Quit India او ” هندوستان چهوړدو” ياني له هندوستان څخه ووځئ او هم له ــ
له انګريزانو سره ئي د عدم همکاري نوښت او تحريک پيل کړ چه د کانگريسي رهبرانو د نيول کيدو ــ
سبب شو ، برطانوي حکومت د کانگريس د ګوند په مشرۍ د خپلواکي غوښتونکو او مبارزينو ــ
لخوا د هــنــد د استقلال مطالبه ومنله ، خو په دغه وخت کي د مسلم ليگ ګوند د محمد علي جناح په ــ
مشرۍ له انگريزانو سره همکاري کوله او د ښکيلاکي مسلطو ځواکونو لخوا به ورته وعدي ورکول کيدي
چه تاسو به بيا خوښحاله کړو او يو څه به درکړو ،
چه په 1946 کال د برطانوي هند وايسراي ( نائب السلطنة ) لارډ ډيول ، وروسته له انتخاباتو د ــ
کانگريس ګوند د ليږد ( انتقالي ) يا Transitional حکومت په جوړولو مؤظف کړ او پـنـډت نـهـرو ــ
ئي د انتقالي حکومت د مرستيال رئيس په توگه معرفي کړ ، خو د مسلم ليگ ګوند په انتقالي حکومت ـ
کي د برخي اخيستلو څخه انکار وکړ ، مګر وروسته د وايسراي لارډ ډيول د تماسونو په نتيجه کي ــ
مسلم ليگ ګوند هم په انتقالي حکومت کي شامل سو او په وروسته فعاليتونو کي د کانگريس او ــ
مسلم ليگ ګوندونه له وايسراي سره دي تاريخي فيصلي ته ورسيدل چه د هــنــد نـيـمـه و چــه به په ــ
هندوستان او پاکستان تجزيه کيږي ، همدارنګه د برطانيا پارلمان د هند د تجزئي موضوع د 1947 ـ
کال د جون د مياشتي په 3 نيټه ومنله ، ولي د هند د نيمي وچي ويش د اگست مياشتي ته وځنډيد ـ
چه په 14 د اگست 1947 ، پاکستان د انګريزانو د بدشګونه او شوم ميراث او د دوي د ــ
جيوپوليټيکو او جيوايکانوميکو اوږدمهاله گټو لپاره په مصنوعي توګه په داسي حال کي چه ځمکه ــ
د افغانانو او کلتور ئي د هند څخه واخيست را منځ ته کړ ، د هند د نيمي وچي د ويش يا ــ
‏                      Partition  له امله د هند د نيمي وچي خلک له يوي ستري غميزي او فاجعي سره مخامخ سول ــ
د بيلګي په توګه 10 مليونه خلک دواړو خواوو ته وکوچيدل ، د 1 يو مليون په شاوخوا کي مظلوم ــ
انسانان مړه سول ، د پاکستان جوړښت د هند په نيمه وچه کي يوه متفقه پروسه نه وه ، د برصغير
اکثريت خلک د مسلمانانو په ګډون د مذهبي ائديولوژۍ له مخي د هند د نيمي وچي له ويشلو سره
سخت مخالف ول ، له هغي جملي څخه مولانا ابوالکلام ازاد ، خان عبدالغفار خان ( پاچاخان ) ــ
ډاکتر ذاکرحسين او ګـــڼ شمير نور ، مولانا ابوالکلام به استدلال کاوه چه ”يو هيواد د مذهب يا ـ
تيوکراسۍ په اساس نه جوړيږي ، که داسي وي ، نو ولي 21 عربي هيوادونه يو مملکت نه دي .

ياددونه : پاکستان د بنسټ پالني او تروريزم مرکز ، لومړۍ برخه پاي ته ورسيده ، ولي د پاکستان ـ
او سيمي د بحران او ستراتيژيو په اړوند به بحث ادامه پيدا کړي .

د پورتنۍ ليکني لپاره لاندي اخـځونـه مطالعه سوي :
1 ـ India Wins Freedom د مولانا ابوالکلام اثر .
2 ـ مولانا ابوالکلام ازاد Selected Speeches and Writings د سيد شهاب الدين
اثر .
3 ـ په پاکستان کي زما د ديپلوماتيک ژوند ځني يادداشتونه . نــــوربــيــا

د ثور انقلاب د نړۍ د  نورو  سترو انقلابونو په هینداره کې

 

د فرانسې ۱۷۸۹ کال ستر انقلاب، د روسيې د اکتوبر ۱۹۱۷کال ستر انقلاب او  د افغانستان د ۱۹۷۸ کال د ثور «پرتمین» انقلاب ګڼ ټکي

د ثور پاڅون ته څوک کودتا وايې ، څوک پرتمین انقلاب، او څوک يې ناوړه بلوا بولي. سره ددې چه په دې باب  ډیر شمیر کتابونه او مقالې لیکلې شوي دي، خود ډول ډول  پړاوونو او د روزګار د  لوړو ژورو سره، په دې باب آن پخواني انقلابیانو په ارزونو کې سوالونه پیدادي. نو ښه به وي، که د ثور د قیام  ځای او موقعیت د نړۍ د  انقلابي پیښو په انګړ کې ولټول شي. د بل پلوه د تیروپیښو په باب به ځوانانو ته به د مالوماتو یوه ټوکرۍ شي.

لنډیز:

ـ د انقلابونو د ودې قوانین په نړۍ کې سره ورته دي، ځکه د بشري ټولنو د ودې قوانین سره مشترک دي.

ـ د فرانسې د ۱۷۸۹ کال انقلاب اود روسیې د ۱۹۱۷ کال انقلاب ته ځکه په تاریخ کې ستر انقلابونه ویل شویدي، چه:

۱) په خپله ټولنه کې يې د خواریکښو په ګټه ژور بدلون راوستۍ؛

۲) په سیمه او په نړۍ کې ددې انقلابونو اغیزې  دومره غښتلې وې، چه د لامله يې ګڼ شمیرنوي سیاسي رژیمونه مینځته  راغلي دي.

ـ د ثور انقلاب، د فرانسې او د روسيې د انقلابونو په شان بنیادي وو، ځکه:

۱) د خواریکښ ولس سره يې د خانانو، بډایانومناسباتو ته  ژور بدلون ورکړ. د افغانستان په تاریخ کې د لومړی ځل د پاره  په زرګونو بزګران د سود او سلم څخه خلاص شول، او د ځمکو خاوندان شول، چه آن په سترو انقلابونوکې ساری نه لري؛

۲) په ګاونډیو هیوادو کې د لویو بدلونونو سبب شو، په تیره بیا، د شوروي اتحاد  د ړنګیدو او د نوو جمهوریتونو د پیدایښت د پروسې پیل يې کیښود.

ـ د نړۍ لویو انقلابونو ته  لنډه کتنه څرګندوي چه له بده مرغه، د سور ترور، یا انقلابي دکتاتورۍ پیدایښت، چه نه یواځې په دواړو ستروانقلابونو کې بلکه په  چین، کوبا، او نورو انقلابونوکې، دباندنيو او داخلي دسیسو او شخړو دختمولو او انقلاب دژغورنې په موخه مینځته راغلې، د  بې پرې محکمې د فیصلو پرته يې وژل کړي اود  دیکتاتورانودزیږولو لامل ګرځیدلي دي، په پایله کې يې انقلاب ته د خپل لمړني هدف څخه انحراف ورکړی.

ـ د لیکنې د لوستلو سره به هرچا ته خپل خپل تصور پیداشي، چه  د ثور د انقلاب څومره پرتمین دی، او څومره ستر. خو زما په اند، په انقلاب کې حلوانه ورکول کیږي، انقلاب دخلکو قهر دی «  د خلکو قهر د خدای قهر دی»، هرومرو به پکښې جنګونه، مرګونه راځي. ښه به وي که دا انقلاب  زمونږه چارواکو، بډایانو او لوټمارانو، ته پند او عبرت شي، چه نور ظلم او بیرحمي بس کړي که نه یوځل بیا به خدای نه کا، د تودو د صبر کاسه نسکوره شي او انقلاب ته  مجبور شي.

هغو یارانو ته چه د موضوع سره لیوالتیا لري  ټوله لیکنه وړاندې کیږي:

 کودتا  که انقلاب‌

په نړۍ کې زیات انقلابونه ، قیامونه، کودتاوې،  بلواګانې او پر هیوادونو د غښتلو دولتونو یرغلونه  ترسره شوې چه د پاچایانو او ولسمشرانو د راپرزولو، سیاسي رژیمونو د نسکورولو، د مد نیتونو د ړنګولو، او بیساري مرګ ژوبلو لامل ګرځیدلي دي. يايې ټولنه د مدنیت دیوالونو شاته اچولې او یا يې د ټولنې د هوسا پرمختګ  تاداو  ایښی دی.

کودتا،  د وسله والو په مټه  او یا په چل ول د دولتي قدرت لاسته راوړل دي. کودتاوې په ډیرو هیوادو کې، په تیره بیا  په بیرته پاته افریقايي او آسیايي هیوادوکې، چیرته چه د قانون حاکمیت کمزوری وی، سر ته رسیږي. څو ډوله پایلې يې د یادونې وړدي: ـ د دولت مشر د خپل څو یارانو سره د واکه ګوښه شي، خو سیاسي رژیم او ټولنیزې اړیکې  په پخواني حالت پاته شي. داسې کودتاوو ته  قصري یا درباري کودتا وايې. په مصر او پاکستان کې د  جنرالانو پرله پسې کودتاوې يې ښه مثالونه دي. ـ په بل حالت کې ولسمشر د هغه د حکومت او رژیم  سره نسکورکړی شي، چه پایله يې  په ټولنه کې  یا  د یو دیکتاتوري ځای په ځای کیدل، د قومي او مذهبي کړکیچونو پیل او د دیموکراتیکو حقوقو محدودول شي، یا خو ولسمشراو دولت  له خوا  مترقي پروګرامونه پیل شي.

انقلاب، د زیربنايې او ژور تحول په مانا دی، چه د  کودتاوو، قیامونو، بلوا ګانو، مظاهرو، اعتصابونو او آن د مذهبي او قومي شخړو سره پیل کیدای شي. خوکله چه دا پیښې ټولنیز مناسباتو ته  ژور تغیر ورکړي، د خلکو د هرکلي او د  بشپړ ملاتړ سره مخامخ شي، نو په انقلاب واوړي. د ټولنپوهنې د تعریف له مخه، انقلاب د یوې ټولنې د غړو تر مینځ د کار د افزارو اوځمکو، فابریکو د مالکیت  بدلون او د تولیدي اړیکو تغیر دی. که انقلاب مترقي او د زیارکښ ولس  په ګټه وي نو بزګر یا کارګر چه د خان او سرمایدار په ځمکه یا فابریکه کې، د پلار او نیکه نه د یوې ګوله ډوډۍ  یا کوچني معاش د پاره کار کاوه، د انقلاب  په نتیجه کې د هماغې ځمکې خاوند وګرځی  یا فابریکه کې  د برخې خاوند شي. او بیا ورسره دده  ټولنیز مناسبات او معنوي حالات بدلون ومومي. یانې دی د خان او بای سره ځان  برابر او سیال احساس کړي.

مګر دا د ژور بدلون  تیوري، د خیالي (اوتوپيست) نظر په ډول، په کتابو کې پاته شوی ده. د نړۍ انقلابونو کې کم مثالونه شتون لري چه  ځمکې دې بزګرانو او فابریکې دې کارګرانو ته ورکړل شوې وي، نادار او بډای دې د برابر حق خاوند ګرځیدلي وي:  په عمل کې، نه د فرانسې، اونه د اکتوبر ستر انقلاب کې کارګر د فابریکې خاوند ندی شوی، نه بزګر ته چا دیوې ټوټې ځمکې قواله ورکړې ده.

ـ د فرانسې د ۱۷۸۹ کال نامتو، ستر انقلاب، چه  د یوې بلوا په ترڅ کې ، د باستیل د زندان او د پاریس شاروالۍ د نیولو سره پیل شو، لمړی ځل يې د بشریت تاریخ کې د انسانانو برابرۍ، د بشر د حقوقو اعلامیې په خپرولو اعلان کړه.  د بشر د حقوقو نامتو اعلامیه چه ټول انسانان، نارینه او که ښځینه دي د ټولنیز موقعیت، نژاد او ژبې  پرته، د برابر حق خاوندان دي، اوس هم د ملګروملتو او د زیاتو هیوادونو د  احترام او منلو وړ ده. په هاګ کې د همدې قانون پر مبنا جوړه شوې د بشر د حقوقو محکمه شته چه اروپايي هیوادونه يې کله کله پریکړې مني. ۲۱۸  کاله د مخه، د مرییتوب او د ځمکو سره تړلي د خرڅلاو وړ بزګرانو د شتون په زمانه کې ، د پاریس د کمون له خوا ددې  قانون جوړونه یو ژور بیساری نړیوال بدلون ګڼل  شوی.  یوه وجه يې  همدا ده چه د فرانسې انقلاب ته تاریخ کې ستر انقلاب ویل کیږي. د  نادارو، خواریکښو، د پیړیو پیړیو  ځوریدلو، کړیدلو طبقو  بیلا بیل قشرونه د بشر د حقوقو د اعلاميې او د جمهوریت د نامتو شعارونو ـ خپلواکۍ، برابري او ورورګلوي، سره ځانونه  د خپل هیواد کامل غړي وبلل او آن د  ملي اسامبلې د غړیتوب درجې ته ورسیدل. د فرانسې ستر انقلاب کې، د څو پړاوونو وروسته، د باندنیو مداخلو او داخلي بغاوتونو د ماتولو سره، کله چه  د یاکوبین د کلپ رادیکال انقلابیانو د روبسپیر په مشرۍ د چارو واګې په خپل لاس کې واخیستلې، د  دیکتاتورۍ دور پیل شو.  د انقلاب د نجات په نامه سور ترور سره،  نه یواځې شاه او ملکه، ارسطوکراتان، روحانیون، نویسندګان او پوهان يې د ګیلیوتین په تخته وتړل او  سرونه  يې ورپریکړل، بلکه د انقلاب موسسین او خپل نږدې انقلابي یارانو سرونه يې هم والوځول. دانتن، د فرانسې د انقلاب نامتو نطاق، د پاریس د کمون دویم شخصیت او د روبسپیر دوست، کله چه دده وار راغی او د ګیلیوتین په تخته يې څملاوه، چیغه کړه: «ځان وژغورۍ! انقلاب د وینو تږی دی». خو د ددې خونړي انقلاب  آوازې او د مارسیلیز د انقلابي ترانې زمزمې  د اروپا  د هیوادونو خلک  بیدار کړل، دپاریس د کمون د آزادي، برابري او ورورګلوۍ شعارونه دنړۍ هر ګوټ ته ورسیدل. نو ځکه ورته د سترا نقلاب لقب ورکړشو.

ـ په روسیه کې  د ۱۹۱۷ کال د فبروري د میاشتې کودتا چه د کادت او  اس ار د ډلو له خوا ترسره شوه، اود تزار سلطنت ته يې پایله  ورکړه، او په اصل کې د روسېې د بورژوازي پکښې لوی لاس وو، د اکتوبرسترانقلاب ته لاره هواره کړه.

د ۱۹۱۷ کال د اکتوبر ستر انقلاب سره، د مشهورو انقلابي فرمانونو په ترڅ کې د روسيې د امپراطورۍ ټولې شتمنۍ د کارګرو او بزګرو د دولت  جمعي دارايي وګنل شوه، او ټول خلک په جمعي مالکیت کې د مساوي حقوقو خاوند وګرځیدل. خواریکشان د شخصي ملکیتونو خاوند نه شول، خو ددوي د ژوند لومړنۍ اړتیاوې  لکه  کور، کالي، روغتیا، د اولادونو زده کړه او داسې نور د دولت له خوا ګرنټي وو. روسیه کې هم د ګاونډیو هیوادو په ملاتړ، د انقلاب مخالف قووتونو د پرولتاریا ځوان دولت سره کلکې شخړې پیل کړې. پایله يې د فرانسې په شان، د پرولتاریا د دکتاتورۍ په نامه  د سورترورشروع وه. د روس امپراطور د خپلې کورنۍ سره،  روحانیونو، اشراف او سیاسي ګوندونوغړيو، آن د بلشویک د ګوند مشرانو په دې خونړي طوفان کې ژوند دلاسه ورکړ. د ستالین د څه کم دیرش کلونو د مطلق العنانه واکدارۍ په دوران کې په لکونو روښان انده  انسانان د انقلاب د دښمنانو په تور پانسی شول او یا خو په تبعید ګاوو کې وراسته شول. د شوروي اتحاد امنیتي ارګان ـ ک.ج.ب. لکه دولت په دولت کې، په ټولو ګوندي او دولتي اداروباندې  مسلط شو.  ک.ج.ب. دستالین ترمړینې وروسته هم د شوروي اتحاد د ټاکونکي سیاسي قدرت په حیث پاته شوه، چه د سوسیالستي سیستم په بدنامولو اوړنګیدو کې يې نقش تر ټولو زیات وو. خو د ټولو ناخوالو اوظلمونو سره د اکتوبر انقلاب، دشوروي اتحاد سوسیالستي سیستم جوړکړ، چه د هیواد اکثریت  وګړي، کومو چه  د دولت پر سیاست نیوکې نه کولې، د تضمین شوي، آرام ژوند خاوندان وو. د شوروي سیستم ډیر ژر وده وکړه او په لنډه موده کې په یوغښتلي نړیوال قدرت بدل شو. د د ویمې نړیوالې جګړې وروسته، په کومې کې چه شوروي، د هتلر فاشیستي یرغلګرو ته ماته ورکړه، په نړۍ کې د سوسیالستې ایډیالوژۍ مینه وال ډیر شول، زیات سوسیالستې او مترقي هیوادونه مینځته راغلل، چه سوسیالستي بلوک يې تاسیس کړ. او د امریکې او انګلیس ښکیلاک ګرو ابر ځواکونو په مقابله کې ودریدل. د پورته یاد شوي ماهیت له کبله، د روسيې د اکټوبر انقلاب ستر انقلاب ونومول شو.

 

لنډه دا چه، په انقلابونو کې  د ډلو او شخصیتونو په مینځ کې ډول ډول درزونه او کړکیچونه آن د مرګ تر سرحده را پیدا کیږي، چه ځینې يې هم د انقلابونو د قانونمندۍ تابع دي. ځکه، یو ځل چه د ځوریدلي تودو انقلابي احساس وپارول شي، لکه سیلاو غوندې مخنیوی يې ناشونی ده، نو رادیکال انقلابیان قدرت په لاس کې واخلي، دډیرو چټکو بدلونونو لیوال، د غیره فکرونوخاوندانو سره دزور زیاتی چلند پیل کړي، د عدالت او برابرۍ وعدې دیاده ووځي، شکنجې او ترور شروع شي. نه یواځې روبسپیر، د پاریس د کمون د نجات د کمیټې رییس، سیاستوال او آن خپل یاران ووژل، د شوروي اتحاد دکتاتور ستالین هم د نورو ګوندونو او وروسته د بلشویک د ګوند نږدې ټول موسسین نابود کړل. په نتیجه کې مترقي، سوسیالستي انقلابونه د خپل اصلي هدف څخه چه د انسان  آزادي او هوسايي ده  منحرف کړی شول.

ـ د افغانستان د ۱۳۵۷(۱۹۷۸) کال د ثور د میاشتې د اوومې ورځې  پاڅون چه د یوې نظامي کودتا  سره پیل شو، د خلکو  دموکراتیک ګوند (ح.د.خ.ا) د مشرانو له خوا د بدلونونو د پروګرام د اعلام سره، د ټول ګوند ، د مترقي خوځښتونو او د وطنوالو د بشپړ ملاتړ په نتیجه کې د یو ملي مترقي انقلاب بڼه غوره کړه. اګر که انقلابي کودتا  د خلکي افسرانو په لاس ترسره شوه،  خو د ټولنې د مختلفواقشارو د اذهانو په روښانه کولو کې نه یواځې  خلکیانواوپرچمیانو، بلکه افغان ملیتانو، شعله یانو، صدای عوام، ستمیانواو نورو کیڼ او راست خوځښتونو ونډه اخیستې وه، او ټولنه انقلابي نوښت ته آماده شوې وه. د افغانستان انقلاب  لکه د فرانسې او د روسیې سترو انقلابونو په شان  د اشرافو، ارسطوکراتانو او بورژوازانو د انقلاب سره په ۱۳۵۳ کال کې د سردار محمد داود په مټه پیل شو، کوم چه شاهي رژیم يې ړنګ کړ. پنځه کاله وروسته د دولت له خوا د خلکو دموکراتیک ګوند ړنګول پیل شول، د ګوند رهبري زنداني شوه. حزب ته دوه لاري مخته وې، یا مو باید  د آل یحی اوږدو زندانونو ته ځان تسلیم کړی وای، یا مقاومت. په دې باب، چه ددولت د حملې په وړاندې باید ځواب ورکړ شي، د خلکو دموکراتیک ګوند مشر، نور محمد تره کي سره شفاهي توافق شوی وو. همداوو چه د ګوند د رهبري د خلاصون په موخه، د حفیظ الله امین  په ابتکار او قومانده، د خلکي افسرانو په مټو د ثور پاڅون بریالی شو.  خو مخکې تر مخه د انقلاب  جوړ شوي پلان شتون نه درلود.  خلکي دولت د خواریکښو د ژوند د بدلون په موخه عملي ګامونه واخیستل. په افغاني انقلاب کې د بزګرانو د پیړیو آرمان، د ځمکې د مالکیت د سندونو د لاسته راوړلو سره، اګر که د یوې لنډې مودې دپاره، د عمل جامه وا غوستله. د انقلابي دولت فرمان له برکته زرګونه خلک د سود خورو د ظلم څخه خلاص شول.

د ثور انقلاب د افغان ولس حافظې ته  د ژور بدلون تاریخي تجربه وسپارله، چه د خانانو او اشراف او سلطنتي کورنیو څخه د قدرت اخیستل او ددوۍ ځمکې په خلکو ویشل يې په عمل کې وښودل.  په همدې دلیل دی چه دا انقلاب زیاتره طبقاتي ـ سیاسي ماهیت لري.

د ثور د انقلاب ستره اغیزه د منځنۍ آسیا د جیو پولیتیکې  څیرې په  بدلون کې د کلکې پاملرنې وړ ده. تاریخ پوهان به دا ولیکي، چه د لوی شوروي دولت په پنځلسو برخو ویشلو کې، نه د امریکې، عربو او پاکستان په ملاتړاسلامي ګوندونه، او نه د ګرباچوف د نړیوالې سولې سیاست هومره اثر درلود، کوم چه د روسانو په لاس د خلکي دولت د راپرځولو په خاطر، د افغان ولس له خوا د غچ اخیستلو ارمان وو. د افغانستان خلک چه د روسانو د « انترناسیونالستي مرستو» په نیت وپوهیدل، اسلامي  ګوندونو ته يې غیږه پرانیستله او د مقاومت اساسي پیټی يې په اوږو کیښود. په دوۍ کې هغه بزګر هم وو، چه خلکي دولت ورته ځمکه ورکړې وه، خو اوس يې  قواله  ناچله شوې وه. نو په زغرده ویلی شو، چه د ثور انقلاب د آسیا سیاسي څیره  بدله کړه.

دا واقعیت دی چه په انقلاب کې نُقل نه ویشل کیږي. لکه مخکې چه مو یاده کړه، انقلاب د خدای غضب دی، ویجاړونکی طوفان دی، مرګونه پکښې خامخا راځي. لمړی ګناه يې د ظالمو حاکمانو په غاړه ده، چه کلونه کلونه يې په بیرحمۍ د خلکو وینې څکلي، خلک یې لوټ کړي، ظلم او ناروا يې ورسره کړې ده. هوښیار چارواک هومره زورزیاتی نه کوي، چه خلک انقلاب ته مجبورشي. د ۱۳۵۷ کال د ثور انقلاب څخه باید اوسني لوټمار او په فسادونو او توطؤککړ، د افغانستان ددښمنو ښکیلاک ګرو هیوادو سره تړلي حاکمان، څه انتباه واخلي.

۲۷/۴/۲۰۱۷

 

د ثور انقلاب د نړۍ د  نورو  سترو انقلابونو په هینداره کې

د فرانسې ۱۷۸۹ کال ستر انقلاب، د روسيې د اکتوبر ۱۹۱۷کال ستر انقلاب او  د افغانستان د ۱۹۷۸ کال د ثور «پرتمین» انقلاب ګڼ ټکي

د ثور پاڅون ته څوک کودتا وايې ، څوک پرتمین انقلاب، او څوک يې ناوړه بلوا بولي. سره ددې چه په دې باب  ډیر شمیر کتابونه او مقالې لیکلې شوي دي، خود ډول ډول  پړاوونو او د روزګار د  لوړو ژورو سره، په دې باب آن پخواني انقلابیانو په ارزونو کې سوالونه پیدادي. نو ښه به وي، که د ثور د قیام  ځای او موقعیت د نړۍ د  انقلابي پیښو په انګړ کې ولټول شي. د بل پلوه د تیروپیښو په باب به ځوانانو ته به د مالوماتو یوه ټوکرۍ شي.

لنډیز:

ـ د انقلابونو د ودې قوانین په نړۍ کې سره ورته دي، ځکه د بشري ټولنو د ودې قوانین سره مشترک دي.

ـ د فرانسې د ۱۷۸۹ کال انقلاب اود روسیې د ۱۹۱۷ کال انقلاب ته ځکه په تاریخ کې ستر انقلابونه ویل شویدي، چه:

۱) په خپله ټولنه کې يې د خواریکښو په ګټه ژور بدلون راوستۍ؛

۲) په سیمه او په نړۍ کې ددې انقلابونو اغیزې  دومره غښتلې وې، چه د لامله يې ګڼ شمیرنوي سیاسي رژیمونه مینځته  راغلي دي.

ـ د ثور انقلاب، د فرانسې او د روسيې د انقلابونو په شان بنیادي وو، ځکه:

۱) د خواریکښ ولس سره يې د خانانو، بډایانومناسباتو ته  ژور بدلون ورکړ. د افغانستان په تاریخ کې د لومړی ځل د پاره  په زرګونو بزګران د سود او سلم څخه خلاص شول، او د ځمکو خاوندان شول، چه آن په سترو انقلابونوکې ساری نه لري؛

۲) په ګاونډیو هیوادو کې د لویو بدلونونو سبب شو، په تیره بیا، د شوروي اتحاد  د ړنګیدو او د نوو جمهوریتونو د پیدایښت د پروسې پیل يې کیښود.

ـ د نړۍ لویو انقلابونو ته  لنډه کتنه څرګندوي چه له بده مرغه، د سور ترور، یا انقلابي دکتاتورۍ پیدایښت، چه نه یواځې په دواړو ستروانقلابونو کې بلکه په  چین، کوبا، او نورو انقلابونوکې، دباندنيو او داخلي دسیسو او شخړو دختمولو او انقلاب دژغورنې په موخه مینځته راغلې، د  بې پرې محکمې د فیصلو پرته يې وژل کړي اود  دیکتاتورانودزیږولو لامل ګرځیدلي دي، په پایله کې يې انقلاب ته د خپل لمړني هدف څخه انحراف ورکړی.

ـ د لیکنې د لوستلو سره به هرچا ته خپل خپل تصور پیداشي، چه  د ثور د انقلاب څومره پرتمین دی، او څومره ستر. خو زما په اند، په انقلاب کې حلوانه ورکول کیږي، انقلاب دخلکو قهر دی «  د خلکو قهر د خدای قهر دی»، هرومرو به پکښې جنګونه، مرګونه راځي. ښه به وي که دا انقلاب  زمونږه چارواکو، بډایانو او لوټمارانو، ته پند او عبرت شي، چه نور ظلم او بیرحمي بس کړي که نه یوځل بیا به خدای نه کا، د تودو د صبر کاسه نسکوره شي او انقلاب ته  مجبور شي.

هغو یارانو ته چه د موضوع سره لیوالتیا لري  ټوله لیکنه وړاندې کیږي:

 کودتا  که انقلاب‌

په نړۍ کې زیات انقلابونه ، قیامونه، کودتاوې،  بلواګانې او پر هیوادونو د غښتلو دولتونو یرغلونه  ترسره شوې چه د پاچایانو او ولسمشرانو د راپرزولو، سیاسي رژیمونو د نسکورولو، د مد نیتونو د ړنګولو، او بیساري مرګ ژوبلو لامل ګرځیدلي دي. يايې ټولنه د مدنیت دیوالونو شاته اچولې او یا يې د ټولنې د هوسا پرمختګ  تاداو  ایښی دی.

کودتا،  د وسله والو په مټه  او یا په چل ول د دولتي قدرت لاسته راوړل دي. کودتاوې په ډیرو هیوادو کې، په تیره بیا  په بیرته پاته افریقايي او آسیايي هیوادوکې، چیرته چه د قانون حاکمیت کمزوری وی، سر ته رسیږي. څو ډوله پایلې يې د یادونې وړدي: ـ د دولت مشر د خپل څو یارانو سره د واکه ګوښه شي، خو سیاسي رژیم او ټولنیزې اړیکې  په پخواني حالت پاته شي. داسې کودتاوو ته  قصري یا درباري کودتا وايې. په مصر او پاکستان کې د  جنرالانو پرله پسې کودتاوې يې ښه مثالونه دي. ـ په بل حالت کې ولسمشر د هغه د حکومت او رژیم  سره نسکورکړی شي، چه پایله يې  په ټولنه کې  یا  د یو دیکتاتوري ځای په ځای کیدل، د قومي او مذهبي کړکیچونو پیل او د دیموکراتیکو حقوقو محدودول شي، یا خو ولسمشراو دولت  له خوا  مترقي پروګرامونه پیل شي.

انقلاب، د زیربنايې او ژور تحول په مانا دی، چه د  کودتاوو، قیامونو، بلوا ګانو، مظاهرو، اعتصابونو او آن د مذهبي او قومي شخړو سره پیل کیدای شي. خوکله چه دا پیښې ټولنیز مناسباتو ته  ژور تغیر ورکړي، د خلکو د هرکلي او د  بشپړ ملاتړ سره مخامخ شي، نو په انقلاب واوړي. د ټولنپوهنې د تعریف له مخه، انقلاب د یوې ټولنې د غړو تر مینځ د کار د افزارو اوځمکو، فابریکو د مالکیت  بدلون او د تولیدي اړیکو تغیر دی. که انقلاب مترقي او د زیارکښ ولس  په ګټه وي نو بزګر یا کارګر چه د خان او سرمایدار په ځمکه یا فابریکه کې، د پلار او نیکه نه د یوې ګوله ډوډۍ  یا کوچني معاش د پاره کار کاوه، د انقلاب  په نتیجه کې د هماغې ځمکې خاوند وګرځی  یا فابریکه کې  د برخې خاوند شي. او بیا ورسره دده  ټولنیز مناسبات او معنوي حالات بدلون ومومي. یانې دی د خان او بای سره ځان  برابر او سیال احساس کړي.

مګر دا د ژور بدلون  تیوري، د خیالي (اوتوپيست) نظر په ډول، په کتابو کې پاته شوی ده. د نړۍ انقلابونو کې کم مثالونه شتون لري چه  ځمکې دې بزګرانو او فابریکې دې کارګرانو ته ورکړل شوې وي، نادار او بډای دې د برابر حق خاوند ګرځیدلي وي:  په عمل کې، نه د فرانسې، اونه د اکتوبر ستر انقلاب کې کارګر د فابریکې خاوند ندی شوی، نه بزګر ته چا دیوې ټوټې ځمکې قواله ورکړې ده.

ـ د فرانسې د ۱۷۸۹ کال نامتو، ستر انقلاب، چه  د یوې بلوا په ترڅ کې ، د باستیل د زندان او د پاریس شاروالۍ د نیولو سره پیل شو، لمړی ځل يې د بشریت تاریخ کې د انسانانو برابرۍ، د بشر د حقوقو اعلامیې په خپرولو اعلان کړه.  د بشر د حقوقو نامتو اعلامیه چه ټول انسانان، نارینه او که ښځینه دي د ټولنیز موقعیت، نژاد او ژبې  پرته، د برابر حق خاوندان دي، اوس هم د ملګروملتو او د زیاتو هیوادونو د  احترام او منلو وړ ده. په هاګ کې د همدې قانون پر مبنا جوړه شوې د بشر د حقوقو محکمه شته چه اروپايي هیوادونه يې کله کله پریکړې مني. ۲۱۸  کاله د مخه، د مرییتوب او د ځمکو سره تړلي د خرڅلاو وړ بزګرانو د شتون په زمانه کې ، د پاریس د کمون له خوا ددې  قانون جوړونه یو ژور بیساری نړیوال بدلون ګڼل  شوی.  یوه وجه يې  همدا ده چه د فرانسې انقلاب ته تاریخ کې ستر انقلاب ویل کیږي. د  نادارو، خواریکښو، د پیړیو پیړیو  ځوریدلو، کړیدلو طبقو  بیلا بیل قشرونه د بشر د حقوقو د اعلاميې او د جمهوریت د نامتو شعارونو ـ خپلواکۍ، برابري او ورورګلوي، سره ځانونه  د خپل هیواد کامل غړي وبلل او آن د  ملي اسامبلې د غړیتوب درجې ته ورسیدل. د فرانسې ستر انقلاب کې، د څو پړاوونو وروسته، د باندنیو مداخلو او داخلي بغاوتونو د ماتولو سره، کله چه  د یاکوبین د کلپ رادیکال انقلابیانو د روبسپیر په مشرۍ د چارو واګې په خپل لاس کې واخیستلې، د  دیکتاتورۍ دور پیل شو.  د انقلاب د نجات په نامه سور ترور سره،  نه یواځې شاه او ملکه، ارسطوکراتان، روحانیون، نویسندګان او پوهان يې د ګیلیوتین په تخته وتړل او  سرونه  يې ورپریکړل، بلکه د انقلاب موسسین او خپل نږدې انقلابي یارانو سرونه يې هم والوځول. دانتن، د فرانسې د انقلاب نامتو نطاق، د پاریس د کمون دویم شخصیت او د روبسپیر دوست، کله چه دده وار راغی او د ګیلیوتین په تخته يې څملاوه، چیغه کړه: «ځان وژغورۍ! انقلاب د وینو تږی دی». خو د ددې خونړي انقلاب  آوازې او د مارسیلیز د انقلابي ترانې زمزمې  د اروپا  د هیوادونو خلک  بیدار کړل، دپاریس د کمون د آزادي، برابري او ورورګلوۍ شعارونه دنړۍ هر ګوټ ته ورسیدل. نو ځکه ورته د سترا نقلاب لقب ورکړشو.

ـ په روسیه کې  د ۱۹۱۷ کال د فبروري د میاشتې کودتا چه د کادت او  اس ار د ډلو له خوا ترسره شوه، اود تزار سلطنت ته يې پایله  ورکړه، او په اصل کې د روسېې د بورژوازي پکښې لوی لاس وو، د اکتوبرسترانقلاب ته لاره هواره کړه.

د ۱۹۱۷ کال د اکتوبر ستر انقلاب سره، د مشهورو انقلابي فرمانونو په ترڅ کې د روسيې د امپراطورۍ ټولې شتمنۍ د کارګرو او بزګرو د دولت  جمعي دارايي وګنل شوه، او ټول خلک په جمعي مالکیت کې د مساوي حقوقو خاوند وګرځیدل. خواریکشان د شخصي ملکیتونو خاوند نه شول، خو ددوي د ژوند لومړنۍ اړتیاوې  لکه  کور، کالي، روغتیا، د اولادونو زده کړه او داسې نور د دولت له خوا ګرنټي وو. روسیه کې هم د ګاونډیو هیوادو په ملاتړ، د انقلاب مخالف قووتونو د پرولتاریا ځوان دولت سره کلکې شخړې پیل کړې. پایله يې د فرانسې په شان، د پرولتاریا د دکتاتورۍ په نامه  د سورترورشروع وه. د روس امپراطور د خپلې کورنۍ سره،  روحانیونو، اشراف او سیاسي ګوندونوغړيو، آن د بلشویک د ګوند مشرانو په دې خونړي طوفان کې ژوند دلاسه ورکړ. د ستالین د څه کم دیرش کلونو د مطلق العنانه واکدارۍ په دوران کې په لکونو روښان انده  انسانان د انقلاب د دښمنانو په تور پانسی شول او یا خو په تبعید ګاوو کې وراسته شول. د شوروي اتحاد امنیتي ارګان ـ ک.ج.ب. لکه دولت په دولت کې، په ټولو ګوندي او دولتي اداروباندې  مسلط شو.  ک.ج.ب. دستالین ترمړینې وروسته هم د شوروي اتحاد د ټاکونکي سیاسي قدرت په حیث پاته شوه، چه د سوسیالستي سیستم په بدنامولو اوړنګیدو کې يې نقش تر ټولو زیات وو. خو د ټولو ناخوالو اوظلمونو سره د اکتوبر انقلاب، دشوروي اتحاد سوسیالستي سیستم جوړکړ، چه د هیواد اکثریت  وګړي، کومو چه  د دولت پر سیاست نیوکې نه کولې، د تضمین شوي، آرام ژوند خاوندان وو. د شوروي سیستم ډیر ژر وده وکړه او په لنډه موده کې په یوغښتلي نړیوال قدرت بدل شو. د د ویمې نړیوالې جګړې وروسته، په کومې کې چه شوروي، د هتلر فاشیستي یرغلګرو ته ماته ورکړه، په نړۍ کې د سوسیالستې ایډیالوژۍ مینه وال ډیر شول، زیات سوسیالستې او مترقي هیوادونه مینځته راغلل، چه سوسیالستي بلوک يې تاسیس کړ. او د امریکې او انګلیس ښکیلاک ګرو ابر ځواکونو په مقابله کې ودریدل. د پورته یاد شوي ماهیت له کبله، د روسيې د اکټوبر انقلاب ستر انقلاب ونومول شو.

 

لنډه دا چه، په انقلابونو کې  د ډلو او شخصیتونو په مینځ کې ډول ډول درزونه او کړکیچونه آن د مرګ تر سرحده را پیدا کیږي، چه ځینې يې هم د انقلابونو د قانونمندۍ تابع دي. ځکه، یو ځل چه د ځوریدلي تودو انقلابي احساس وپارول شي، لکه سیلاو غوندې مخنیوی يې ناشونی ده، نو رادیکال انقلابیان قدرت په لاس کې واخلي، دډیرو چټکو بدلونونو لیوال، د غیره فکرونوخاوندانو سره دزور زیاتی چلند پیل کړي، د عدالت او برابرۍ وعدې دیاده ووځي، شکنجې او ترور شروع شي. نه یواځې روبسپیر، د پاریس د کمون د نجات د کمیټې رییس، سیاستوال او آن خپل یاران ووژل، د شوروي اتحاد دکتاتور ستالین هم د نورو ګوندونو او وروسته د بلشویک د ګوند نږدې ټول موسسین نابود کړل. په نتیجه کې مترقي، سوسیالستي انقلابونه د خپل اصلي هدف څخه چه د انسان  آزادي او هوسايي ده  منحرف کړی شول.

ـ د افغانستان د ۱۳۵۷(۱۹۷۸) کال د ثور د میاشتې د اوومې ورځې  پاڅون چه د یوې نظامي کودتا  سره پیل شو، د خلکو  دموکراتیک ګوند (ح.د.خ.ا) د مشرانو له خوا د بدلونونو د پروګرام د اعلام سره، د ټول ګوند ، د مترقي خوځښتونو او د وطنوالو د بشپړ ملاتړ په نتیجه کې د یو ملي مترقي انقلاب بڼه غوره کړه. اګر که انقلابي کودتا  د خلکي افسرانو په لاس ترسره شوه،  خو د ټولنې د مختلفواقشارو د اذهانو په روښانه کولو کې نه یواځې  خلکیانواوپرچمیانو، بلکه افغان ملیتانو، شعله یانو، صدای عوام، ستمیانواو نورو کیڼ او راست خوځښتونو ونډه اخیستې وه، او ټولنه انقلابي نوښت ته آماده شوې وه. د افغانستان انقلاب  لکه د فرانسې او د روسیې سترو انقلابونو په شان  د اشرافو، ارسطوکراتانو او بورژوازانو د انقلاب سره په ۱۳۵۳ کال کې د سردار محمد داود په مټه پیل شو، کوم چه شاهي رژیم يې ړنګ کړ. پنځه کاله وروسته د دولت له خوا د خلکو دموکراتیک ګوند ړنګول پیل شول، د ګوند رهبري زنداني شوه. حزب ته دوه لاري مخته وې، یا مو باید  د آل یحی اوږدو زندانونو ته ځان تسلیم کړی وای، یا مقاومت. په دې باب، چه ددولت د حملې په وړاندې باید ځواب ورکړ شي، د خلکو دموکراتیک ګوند مشر، نور محمد تره کي سره شفاهي توافق شوی وو. همداوو چه د ګوند د رهبري د خلاصون په موخه، د حفیظ الله امین  په ابتکار او قومانده، د خلکي افسرانو په مټو د ثور پاڅون بریالی شو.  خو مخکې تر مخه د انقلاب  جوړ شوي پلان شتون نه درلود.  خلکي دولت د خواریکښو د ژوند د بدلون په موخه عملي ګامونه واخیستل. په افغاني انقلاب کې د بزګرانو د پیړیو آرمان، د ځمکې د مالکیت د سندونو د لاسته راوړلو سره، اګر که د یوې لنډې مودې دپاره، د عمل جامه وا غوستله. د انقلابي دولت فرمان له برکته زرګونه خلک د سود خورو د ظلم څخه خلاص شول.

د ثور انقلاب د افغان ولس حافظې ته  د ژور بدلون تاریخي تجربه وسپارله، چه د خانانو او اشراف او سلطنتي کورنیو څخه د قدرت اخیستل او ددوۍ ځمکې په خلکو ویشل يې په عمل کې وښودل.  په همدې دلیل دی چه دا انقلاب زیاتره طبقاتي ـ سیاسي ماهیت لري.

د ثور د انقلاب ستره اغیزه د منځنۍ آسیا د جیو پولیتیکې  څیرې په  بدلون کې د کلکې پاملرنې وړ ده. تاریخ پوهان به دا ولیکي، چه د لوی شوروي دولت په پنځلسو برخو ویشلو کې، نه د امریکې، عربو او پاکستان په ملاتړاسلامي ګوندونه، او نه د ګرباچوف د نړیوالې سولې سیاست هومره اثر درلود، کوم چه د روسانو په لاس د خلکي دولت د راپرځولو په خاطر، د افغان ولس له خوا د غچ اخیستلو ارمان وو. د افغانستان خلک چه د روسانو د « انترناسیونالستي مرستو» په نیت وپوهیدل، اسلامي  ګوندونو ته يې غیږه پرانیستله او د مقاومت اساسي پیټی يې په اوږو کیښود. په دوۍ کې هغه بزګر هم وو، چه خلکي دولت ورته ځمکه ورکړې وه، خو اوس يې  قواله  ناچله شوې وه. نو په زغرده ویلی شو، چه د ثور انقلاب د آسیا سیاسي څیره  بدله کړه.

دا واقعیت دی چه په انقلاب کې نُقل نه ویشل کیږي. لکه مخکې چه مو یاده کړه، انقلاب د خدای غضب دی، ویجاړونکی طوفان دی، مرګونه پکښې خامخا راځي. لمړی ګناه يې د ظالمو حاکمانو په غاړه ده، چه کلونه کلونه يې په بیرحمۍ د خلکو وینې څکلي، خلک یې لوټ کړي، ظلم او ناروا يې ورسره کړې ده. هوښیار چارواک هومره زورزیاتی نه کوي، چه خلک انقلاب ته مجبورشي. د ۱۳۵۷ کال د ثور انقلاب څخه باید اوسني لوټمار او په فسادونو او توطؤککړ، د افغانستان ددښمنو ښکیلاک ګرو هیوادو سره تړلي حاکمان، څه انتباه واخلي.

۲۷/۴/۲۰۱۷

 

د ثور انقلاب د نړۍ د  نورو  سترو انقلابونو په هینداره کې

د فرانسې ۱۷۸۹ کال ستر انقلاب، د روسيې د اکتوبر ۱۹۱۷کال ستر انقلاب او  د افغانستان د ۱۹۷۸ کال د ثور «پرتمین» انقلاب ګڼ ټکي

د ثور پاڅون ته څوک کودتا وايې ، څوک پرتمین انقلاب، او څوک يې ناوړه بلوا بولي. سره ددې چه په دې باب  ډیر شمیر کتابونه او مقالې لیکلې شوي دي، خود ډول ډول  پړاوونو او د روزګار د  لوړو ژورو سره، په دې باب آن پخواني انقلابیانو په ارزونو کې سوالونه پیدادي. نو ښه به وي، که د ثور د قیام  ځای او موقعیت د نړۍ د  انقلابي پیښو په انګړ کې ولټول شي. د بل پلوه د تیروپیښو په باب به ځوانانو ته به د مالوماتو یوه ټوکرۍ شي.

لنډیز:

ـ د انقلابونو د ودې قوانین په نړۍ کې سره ورته دي، ځکه د بشري ټولنو د ودې قوانین سره مشترک دي.

ـ د فرانسې د ۱۷۸۹ کال انقلاب اود روسیې د ۱۹۱۷ کال انقلاب ته ځکه په تاریخ کې ستر انقلابونه ویل شویدي، چه:

۱) په خپله ټولنه کې يې د خواریکښو په ګټه ژور بدلون راوستۍ؛

۲) په سیمه او په نړۍ کې ددې انقلابونو اغیزې  دومره غښتلې وې، چه د لامله يې ګڼ شمیرنوي سیاسي رژیمونه مینځته  راغلي دي.

ـ د ثور انقلاب، د فرانسې او د روسيې د انقلابونو په شان بنیادي وو، ځکه:

۱) د خواریکښ ولس سره يې د خانانو، بډایانومناسباتو ته  ژور بدلون ورکړ. د افغانستان په تاریخ کې د لومړی ځل د پاره  په زرګونو بزګران د سود او سلم څخه خلاص شول، او د ځمکو خاوندان شول، چه آن په سترو انقلابونوکې ساری نه لري؛

۲) په ګاونډیو هیوادو کې د لویو بدلونونو سبب شو، په تیره بیا، د شوروي اتحاد  د ړنګیدو او د نوو جمهوریتونو د پیدایښت د پروسې پیل يې کیښود.

ـ د نړۍ لویو انقلابونو ته  لنډه کتنه څرګندوي چه له بده مرغه، د سور ترور، یا انقلابي دکتاتورۍ پیدایښت، چه نه یواځې په دواړو ستروانقلابونو کې بلکه په  چین، کوبا، او نورو انقلابونوکې، دباندنيو او داخلي دسیسو او شخړو دختمولو او انقلاب دژغورنې په موخه مینځته راغلې، د  بې پرې محکمې د فیصلو پرته يې وژل کړي اود  دیکتاتورانودزیږولو لامل ګرځیدلي دي، په پایله کې يې انقلاب ته د خپل لمړني هدف څخه انحراف ورکړی.

ـ د لیکنې د لوستلو سره به هرچا ته خپل خپل تصور پیداشي، چه  د ثور د انقلاب څومره پرتمین دی، او څومره ستر. خو زما په اند، په انقلاب کې حلوانه ورکول کیږي، انقلاب دخلکو قهر دی «  د خلکو قهر د خدای قهر دی»، هرومرو به پکښې جنګونه، مرګونه راځي. ښه به وي که دا انقلاب  زمونږه چارواکو، بډایانو او لوټمارانو، ته پند او عبرت شي، چه نور ظلم او بیرحمي بس کړي که نه یوځل بیا به خدای نه کا، د تودو د صبر کاسه نسکوره شي او انقلاب ته  مجبور شي.

هغو یارانو ته چه د موضوع سره لیوالتیا لري  ټوله لیکنه وړاندې کیږي:

 کودتا  که انقلاب‌

په نړۍ کې زیات انقلابونه ، قیامونه، کودتاوې،  بلواګانې او پر هیوادونو د غښتلو دولتونو یرغلونه  ترسره شوې چه د پاچایانو او ولسمشرانو د راپرزولو، سیاسي رژیمونو د نسکورولو، د مد نیتونو د ړنګولو، او بیساري مرګ ژوبلو لامل ګرځیدلي دي. يايې ټولنه د مدنیت دیوالونو شاته اچولې او یا يې د ټولنې د هوسا پرمختګ  تاداو  ایښی دی.

کودتا،  د وسله والو په مټه  او یا په چل ول د دولتي قدرت لاسته راوړل دي. کودتاوې په ډیرو هیوادو کې، په تیره بیا  په بیرته پاته افریقايي او آسیايي هیوادوکې، چیرته چه د قانون حاکمیت کمزوری وی، سر ته رسیږي. څو ډوله پایلې يې د یادونې وړدي: ـ د دولت مشر د خپل څو یارانو سره د واکه ګوښه شي، خو سیاسي رژیم او ټولنیزې اړیکې  په پخواني حالت پاته شي. داسې کودتاوو ته  قصري یا درباري کودتا وايې. په مصر او پاکستان کې د  جنرالانو پرله پسې کودتاوې يې ښه مثالونه دي. ـ په بل حالت کې ولسمشر د هغه د حکومت او رژیم  سره نسکورکړی شي، چه پایله يې  په ټولنه کې  یا  د یو دیکتاتوري ځای په ځای کیدل، د قومي او مذهبي کړکیچونو پیل او د دیموکراتیکو حقوقو محدودول شي، یا خو ولسمشراو دولت  له خوا  مترقي پروګرامونه پیل شي.

انقلاب، د زیربنايې او ژور تحول په مانا دی، چه د  کودتاوو، قیامونو، بلوا ګانو، مظاهرو، اعتصابونو او آن د مذهبي او قومي شخړو سره پیل کیدای شي. خوکله چه دا پیښې ټولنیز مناسباتو ته  ژور تغیر ورکړي، د خلکو د هرکلي او د  بشپړ ملاتړ سره مخامخ شي، نو په انقلاب واوړي. د ټولنپوهنې د تعریف له مخه، انقلاب د یوې ټولنې د غړو تر مینځ د کار د افزارو اوځمکو، فابریکو د مالکیت  بدلون او د تولیدي اړیکو تغیر دی. که انقلاب مترقي او د زیارکښ ولس  په ګټه وي نو بزګر یا کارګر چه د خان او سرمایدار په ځمکه یا فابریکه کې، د پلار او نیکه نه د یوې ګوله ډوډۍ  یا کوچني معاش د پاره کار کاوه، د انقلاب  په نتیجه کې د هماغې ځمکې خاوند وګرځی  یا فابریکه کې  د برخې خاوند شي. او بیا ورسره دده  ټولنیز مناسبات او معنوي حالات بدلون ومومي. یانې دی د خان او بای سره ځان  برابر او سیال احساس کړي.

مګر دا د ژور بدلون  تیوري، د خیالي (اوتوپيست) نظر په ډول، په کتابو کې پاته شوی ده. د نړۍ انقلابونو کې کم مثالونه شتون لري چه  ځمکې دې بزګرانو او فابریکې دې کارګرانو ته ورکړل شوې وي، نادار او بډای دې د برابر حق خاوند ګرځیدلي وي:  په عمل کې، نه د فرانسې، اونه د اکتوبر ستر انقلاب کې کارګر د فابریکې خاوند ندی شوی، نه بزګر ته چا دیوې ټوټې ځمکې قواله ورکړې ده.

ـ د فرانسې د ۱۷۸۹ کال نامتو، ستر انقلاب، چه  د یوې بلوا په ترڅ کې ، د باستیل د زندان او د پاریس شاروالۍ د نیولو سره پیل شو، لمړی ځل يې د بشریت تاریخ کې د انسانانو برابرۍ، د بشر د حقوقو اعلامیې په خپرولو اعلان کړه.  د بشر د حقوقو نامتو اعلامیه چه ټول انسانان، نارینه او که ښځینه دي د ټولنیز موقعیت، نژاد او ژبې  پرته، د برابر حق خاوندان دي، اوس هم د ملګروملتو او د زیاتو هیوادونو د  احترام او منلو وړ ده. په هاګ کې د همدې قانون پر مبنا جوړه شوې د بشر د حقوقو محکمه شته چه اروپايي هیوادونه يې کله کله پریکړې مني. ۲۱۸  کاله د مخه، د مرییتوب او د ځمکو سره تړلي د خرڅلاو وړ بزګرانو د شتون په زمانه کې ، د پاریس د کمون له خوا ددې  قانون جوړونه یو ژور بیساری نړیوال بدلون ګڼل  شوی.  یوه وجه يې  همدا ده چه د فرانسې انقلاب ته تاریخ کې ستر انقلاب ویل کیږي. د  نادارو، خواریکښو، د پیړیو پیړیو  ځوریدلو، کړیدلو طبقو  بیلا بیل قشرونه د بشر د حقوقو د اعلاميې او د جمهوریت د نامتو شعارونو ـ خپلواکۍ، برابري او ورورګلوي، سره ځانونه  د خپل هیواد کامل غړي وبلل او آن د  ملي اسامبلې د غړیتوب درجې ته ورسیدل. د فرانسې ستر انقلاب کې، د څو پړاوونو وروسته، د باندنیو مداخلو او داخلي بغاوتونو د ماتولو سره، کله چه  د یاکوبین د کلپ رادیکال انقلابیانو د روبسپیر په مشرۍ د چارو واګې په خپل لاس کې واخیستلې، د  دیکتاتورۍ دور پیل شو.  د انقلاب د نجات په نامه سور ترور سره،  نه یواځې شاه او ملکه، ارسطوکراتان، روحانیون، نویسندګان او پوهان يې د ګیلیوتین په تخته وتړل او  سرونه  يې ورپریکړل، بلکه د انقلاب موسسین او خپل نږدې انقلابي یارانو سرونه يې هم والوځول. دانتن، د فرانسې د انقلاب نامتو نطاق، د پاریس د کمون دویم شخصیت او د روبسپیر دوست، کله چه دده وار راغی او د ګیلیوتین په تخته يې څملاوه، چیغه کړه: «ځان وژغورۍ! انقلاب د وینو تږی دی». خو د ددې خونړي انقلاب  آوازې او د مارسیلیز د انقلابي ترانې زمزمې  د اروپا  د هیوادونو خلک  بیدار کړل، دپاریس د کمون د آزادي، برابري او ورورګلوۍ شعارونه دنړۍ هر ګوټ ته ورسیدل. نو ځکه ورته د سترا نقلاب لقب ورکړشو.

ـ په روسیه کې  د ۱۹۱۷ کال د فبروري د میاشتې کودتا چه د کادت او  اس ار د ډلو له خوا ترسره شوه، اود تزار سلطنت ته يې پایله  ورکړه، او په اصل کې د روسېې د بورژوازي پکښې لوی لاس وو، د اکتوبرسترانقلاب ته لاره هواره کړه.

د ۱۹۱۷ کال د اکتوبر ستر انقلاب سره، د مشهورو انقلابي فرمانونو په ترڅ کې د روسيې د امپراطورۍ ټولې شتمنۍ د کارګرو او بزګرو د دولت  جمعي دارايي وګنل شوه، او ټول خلک په جمعي مالکیت کې د مساوي حقوقو خاوند وګرځیدل. خواریکشان د شخصي ملکیتونو خاوند نه شول، خو ددوي د ژوند لومړنۍ اړتیاوې  لکه  کور، کالي، روغتیا، د اولادونو زده کړه او داسې نور د دولت له خوا ګرنټي وو. روسیه کې هم د ګاونډیو هیوادو په ملاتړ، د انقلاب مخالف قووتونو د پرولتاریا ځوان دولت سره کلکې شخړې پیل کړې. پایله يې د فرانسې په شان، د پرولتاریا د دکتاتورۍ په نامه  د سورترورشروع وه. د روس امپراطور د خپلې کورنۍ سره،  روحانیونو، اشراف او سیاسي ګوندونوغړيو، آن د بلشویک د ګوند مشرانو په دې خونړي طوفان کې ژوند دلاسه ورکړ. د ستالین د څه کم دیرش کلونو د مطلق العنانه واکدارۍ په دوران کې په لکونو روښان انده  انسانان د انقلاب د دښمنانو په تور پانسی شول او یا خو په تبعید ګاوو کې وراسته شول. د شوروي اتحاد امنیتي ارګان ـ ک.ج.ب. لکه دولت په دولت کې، په ټولو ګوندي او دولتي اداروباندې  مسلط شو.  ک.ج.ب. دستالین ترمړینې وروسته هم د شوروي اتحاد د ټاکونکي سیاسي قدرت په حیث پاته شوه، چه د سوسیالستي سیستم په بدنامولو اوړنګیدو کې يې نقش تر ټولو زیات وو. خو د ټولو ناخوالو اوظلمونو سره د اکتوبر انقلاب، دشوروي اتحاد سوسیالستي سیستم جوړکړ، چه د هیواد اکثریت  وګړي، کومو چه  د دولت پر سیاست نیوکې نه کولې، د تضمین شوي، آرام ژوند خاوندان وو. د شوروي سیستم ډیر ژر وده وکړه او په لنډه موده کې په یوغښتلي نړیوال قدرت بدل شو. د د ویمې نړیوالې جګړې وروسته، په کومې کې چه شوروي، د هتلر فاشیستي یرغلګرو ته ماته ورکړه، په نړۍ کې د سوسیالستې ایډیالوژۍ مینه وال ډیر شول، زیات سوسیالستې او مترقي هیوادونه مینځته راغلل، چه سوسیالستي بلوک يې تاسیس کړ. او د امریکې او انګلیس ښکیلاک ګرو ابر ځواکونو په مقابله کې ودریدل. د پورته یاد شوي ماهیت له کبله، د روسيې د اکټوبر انقلاب ستر انقلاب ونومول شو.

 

لنډه دا چه، په انقلابونو کې  د ډلو او شخصیتونو په مینځ کې ډول ډول درزونه او کړکیچونه آن د مرګ تر سرحده را پیدا کیږي، چه ځینې يې هم د انقلابونو د قانونمندۍ تابع دي. ځکه، یو ځل چه د ځوریدلي تودو انقلابي احساس وپارول شي، لکه سیلاو غوندې مخنیوی يې ناشونی ده، نو رادیکال انقلابیان قدرت په لاس کې واخلي، دډیرو چټکو بدلونونو لیوال، د غیره فکرونوخاوندانو سره دزور زیاتی چلند پیل کړي، د عدالت او برابرۍ وعدې دیاده ووځي، شکنجې او ترور شروع شي. نه یواځې روبسپیر، د پاریس د کمون د نجات د کمیټې رییس، سیاستوال او آن خپل یاران ووژل، د شوروي اتحاد دکتاتور ستالین هم د نورو ګوندونو او وروسته د بلشویک د ګوند نږدې ټول موسسین نابود کړل. په نتیجه کې مترقي، سوسیالستي انقلابونه د خپل اصلي هدف څخه چه د انسان  آزادي او هوسايي ده  منحرف کړی شول.

ـ د افغانستان د ۱۳۵۷(۱۹۷۸) کال د ثور د میاشتې د اوومې ورځې  پاڅون چه د یوې نظامي کودتا  سره پیل شو، د خلکو  دموکراتیک ګوند (ح.د.خ.ا) د مشرانو له خوا د بدلونونو د پروګرام د اعلام سره، د ټول ګوند ، د مترقي خوځښتونو او د وطنوالو د بشپړ ملاتړ په نتیجه کې د یو ملي مترقي انقلاب بڼه غوره کړه. اګر که انقلابي کودتا  د خلکي افسرانو په لاس ترسره شوه،  خو د ټولنې د مختلفواقشارو د اذهانو په روښانه کولو کې نه یواځې  خلکیانواوپرچمیانو، بلکه افغان ملیتانو، شعله یانو، صدای عوام، ستمیانواو نورو کیڼ او راست خوځښتونو ونډه اخیستې وه، او ټولنه انقلابي نوښت ته آماده شوې وه. د افغانستان انقلاب  لکه د فرانسې او د روسیې سترو انقلابونو په شان  د اشرافو، ارسطوکراتانو او بورژوازانو د انقلاب سره په ۱۳۵۳ کال کې د سردار محمد داود په مټه پیل شو، کوم چه شاهي رژیم يې ړنګ کړ. پنځه کاله وروسته د دولت له خوا د خلکو دموکراتیک ګوند ړنګول پیل شول، د ګوند رهبري زنداني شوه. حزب ته دوه لاري مخته وې، یا مو باید  د آل یحی اوږدو زندانونو ته ځان تسلیم کړی وای، یا مقاومت. په دې باب، چه ددولت د حملې په وړاندې باید ځواب ورکړ شي، د خلکو دموکراتیک ګوند مشر، نور محمد تره کي سره شفاهي توافق شوی وو. همداوو چه د ګوند د رهبري د خلاصون په موخه، د حفیظ الله امین  په ابتکار او قومانده، د خلکي افسرانو په مټو د ثور پاڅون بریالی شو.  خو مخکې تر مخه د انقلاب  جوړ شوي پلان شتون نه درلود.  خلکي دولت د خواریکښو د ژوند د بدلون په موخه عملي ګامونه واخیستل. په افغاني انقلاب کې د بزګرانو د پیړیو آرمان، د ځمکې د مالکیت د سندونو د لاسته راوړلو سره، اګر که د یوې لنډې مودې دپاره، د عمل جامه وا غوستله. د انقلابي دولت فرمان له برکته زرګونه خلک د سود خورو د ظلم څخه خلاص شول.

د ثور انقلاب د افغان ولس حافظې ته  د ژور بدلون تاریخي تجربه وسپارله، چه د خانانو او اشراف او سلطنتي کورنیو څخه د قدرت اخیستل او ددوۍ ځمکې په خلکو ویشل يې په عمل کې وښودل.  په همدې دلیل دی چه دا انقلاب زیاتره طبقاتي ـ سیاسي ماهیت لري.

د ثور د انقلاب ستره اغیزه د منځنۍ آسیا د جیو پولیتیکې  څیرې په  بدلون کې د کلکې پاملرنې وړ ده. تاریخ پوهان به دا ولیکي، چه د لوی شوروي دولت په پنځلسو برخو ویشلو کې، نه د امریکې، عربو او پاکستان په ملاتړاسلامي ګوندونه، او نه د ګرباچوف د نړیوالې سولې سیاست هومره اثر درلود، کوم چه د روسانو په لاس د خلکي دولت د راپرځولو په خاطر، د افغان ولس له خوا د غچ اخیستلو ارمان وو. د افغانستان خلک چه د روسانو د « انترناسیونالستي مرستو» په نیت وپوهیدل، اسلامي  ګوندونو ته يې غیږه پرانیستله او د مقاومت اساسي پیټی يې په اوږو کیښود. په دوۍ کې هغه بزګر هم وو، چه خلکي دولت ورته ځمکه ورکړې وه، خو اوس يې  قواله  ناچله شوې وه. نو په زغرده ویلی شو، چه د ثور انقلاب د آسیا سیاسي څیره  بدله کړه.

دا واقعیت دی چه په انقلاب کې نُقل نه ویشل کیږي. لکه مخکې چه مو یاده کړه، انقلاب د خدای غضب دی، ویجاړونکی طوفان دی، مرګونه پکښې خامخا راځي. لمړی ګناه يې د ظالمو حاکمانو په غاړه ده، چه کلونه کلونه يې په بیرحمۍ د خلکو وینې څکلي، خلک یې لوټ کړي، ظلم او ناروا يې ورسره کړې ده. هوښیار چارواک هومره زورزیاتی نه کوي، چه خلک انقلاب ته مجبورشي. د ۱۳۵۷ کال د ثور انقلاب څخه باید اوسني لوټمار او په فسادونو او توطؤککړ، د افغانستان ددښمنو ښکیلاک ګرو هیوادو سره تړلي حاکمان، څه انتباه واخلي.

۲۷/۴/۲۰۱۷

 

د ثور انقلاب د نړۍ د  نورو  سترو انقلابونو په هینداره کې

د فرانسې ۱۷۸۹ کال ستر انقلاب، د روسيې د اکتوبر ۱۹۱۷کال ستر انقلاب او  د افغانستان د ۱۹۷۸ کال د ثور «پرتمین» انقلاب ګڼ ټکي

د ثور پاڅون ته څوک کودتا وايې ، څوک پرتمین انقلاب، او څوک يې ناوړه بلوا بولي. سره ددې چه په دې باب  ډیر شمیر کتابونه او مقالې لیکلې شوي دي، خود ډول ډول  پړاوونو او د روزګار د  لوړو ژورو سره، په دې باب آن پخواني انقلابیانو په ارزونو کې سوالونه پیدادي. نو ښه به وي، که د ثور د قیام  ځای او موقعیت د نړۍ د  انقلابي پیښو په انګړ کې ولټول شي. د بل پلوه د تیروپیښو په باب به ځوانانو ته به د مالوماتو یوه ټوکرۍ شي.

لنډیز:

ـ د انقلابونو د ودې قوانین په نړۍ کې سره ورته دي، ځکه د بشري ټولنو د ودې قوانین سره مشترک دي.

ـ د فرانسې د ۱۷۸۹ کال انقلاب اود روسیې د ۱۹۱۷ کال انقلاب ته ځکه په تاریخ کې ستر انقلابونه ویل شویدي، چه:

۱) په خپله ټولنه کې يې د خواریکښو په ګټه ژور بدلون راوستۍ؛

۲) په سیمه او په نړۍ کې ددې انقلابونو اغیزې  دومره غښتلې وې، چه د لامله يې ګڼ شمیرنوي سیاسي رژیمونه مینځته  راغلي دي.

ـ د ثور انقلاب، د فرانسې او د روسيې د انقلابونو په شان بنیادي وو، ځکه:

۱) د خواریکښ ولس سره يې د خانانو، بډایانومناسباتو ته  ژور بدلون ورکړ. د افغانستان په تاریخ کې د لومړی ځل د پاره  په زرګونو بزګران د سود او سلم څخه خلاص شول، او د ځمکو خاوندان شول، چه آن په سترو انقلابونوکې ساری نه لري؛

۲) په ګاونډیو هیوادو کې د لویو بدلونونو سبب شو، په تیره بیا، د شوروي اتحاد  د ړنګیدو او د نوو جمهوریتونو د پیدایښت د پروسې پیل يې کیښود.

ـ د نړۍ لویو انقلابونو ته  لنډه کتنه څرګندوي چه له بده مرغه، د سور ترور، یا انقلابي دکتاتورۍ پیدایښت، چه نه یواځې په دواړو ستروانقلابونو کې بلکه په  چین، کوبا، او نورو انقلابونوکې، دباندنيو او داخلي دسیسو او شخړو دختمولو او انقلاب دژغورنې په موخه مینځته راغلې، د  بې پرې محکمې د فیصلو پرته يې وژل کړي اود  دیکتاتورانودزیږولو لامل ګرځیدلي دي، په پایله کې يې انقلاب ته د خپل لمړني هدف څخه انحراف ورکړی.

ـ د لیکنې د لوستلو سره به هرچا ته خپل خپل تصور پیداشي، چه  د ثور د انقلاب څومره پرتمین دی، او څومره ستر. خو زما په اند، په انقلاب کې حلوانه ورکول کیږي، انقلاب دخلکو قهر دی «  د خلکو قهر د خدای قهر دی»، هرومرو به پکښې جنګونه، مرګونه راځي. ښه به وي که دا انقلاب  زمونږه چارواکو، بډایانو او لوټمارانو، ته پند او عبرت شي، چه نور ظلم او بیرحمي بس کړي که نه یوځل بیا به خدای نه کا، د تودو د صبر کاسه نسکوره شي او انقلاب ته  مجبور شي.

هغو یارانو ته چه د موضوع سره لیوالتیا لري  ټوله لیکنه وړاندې کیږي:

 کودتا  که انقلاب‌

په نړۍ کې زیات انقلابونه ، قیامونه، کودتاوې،  بلواګانې او پر هیوادونو د غښتلو دولتونو یرغلونه  ترسره شوې چه د پاچایانو او ولسمشرانو د راپرزولو، سیاسي رژیمونو د نسکورولو، د مد نیتونو د ړنګولو، او بیساري مرګ ژوبلو لامل ګرځیدلي دي. يايې ټولنه د مدنیت دیوالونو شاته اچولې او یا يې د ټولنې د هوسا پرمختګ  تاداو  ایښی دی.

کودتا،  د وسله والو په مټه  او یا په چل ول د دولتي قدرت لاسته راوړل دي. کودتاوې په ډیرو هیوادو کې، په تیره بیا  په بیرته پاته افریقايي او آسیايي هیوادوکې، چیرته چه د قانون حاکمیت کمزوری وی، سر ته رسیږي. څو ډوله پایلې يې د یادونې وړدي: ـ د دولت مشر د خپل څو یارانو سره د واکه ګوښه شي، خو سیاسي رژیم او ټولنیزې اړیکې  په پخواني حالت پاته شي. داسې کودتاوو ته  قصري یا درباري کودتا وايې. په مصر او پاکستان کې د  جنرالانو پرله پسې کودتاوې يې ښه مثالونه دي. ـ په بل حالت کې ولسمشر د هغه د حکومت او رژیم  سره نسکورکړی شي، چه پایله يې  په ټولنه کې  یا  د یو دیکتاتوري ځای په ځای کیدل، د قومي او مذهبي کړکیچونو پیل او د دیموکراتیکو حقوقو محدودول شي، یا خو ولسمشراو دولت  له خوا  مترقي پروګرامونه پیل شي.

انقلاب، د زیربنايې او ژور تحول په مانا دی، چه د  کودتاوو، قیامونو، بلوا ګانو، مظاهرو، اعتصابونو او آن د مذهبي او قومي شخړو سره پیل کیدای شي. خوکله چه دا پیښې ټولنیز مناسباتو ته  ژور تغیر ورکړي، د خلکو د هرکلي او د  بشپړ ملاتړ سره مخامخ شي، نو په انقلاب واوړي. د ټولنپوهنې د تعریف له مخه، انقلاب د یوې ټولنې د غړو تر مینځ د کار د افزارو اوځمکو، فابریکو د مالکیت  بدلون او د تولیدي اړیکو تغیر دی. که انقلاب مترقي او د زیارکښ ولس  په ګټه وي نو بزګر یا کارګر چه د خان او سرمایدار په ځمکه یا فابریکه کې، د پلار او نیکه نه د یوې ګوله ډوډۍ  یا کوچني معاش د پاره کار کاوه، د انقلاب  په نتیجه کې د هماغې ځمکې خاوند وګرځی  یا فابریکه کې  د برخې خاوند شي. او بیا ورسره دده  ټولنیز مناسبات او معنوي حالات بدلون ومومي. یانې دی د خان او بای سره ځان  برابر او سیال احساس کړي.

مګر دا د ژور بدلون  تیوري، د خیالي (اوتوپيست) نظر په ډول، په کتابو کې پاته شوی ده. د نړۍ انقلابونو کې کم مثالونه شتون لري چه  ځمکې دې بزګرانو او فابریکې دې کارګرانو ته ورکړل شوې وي، نادار او بډای دې د برابر حق خاوند ګرځیدلي وي:  په عمل کې، نه د فرانسې، اونه د اکتوبر ستر انقلاب کې کارګر د فابریکې خاوند ندی شوی، نه بزګر ته چا دیوې ټوټې ځمکې قواله ورکړې ده.

ـ د فرانسې د ۱۷۸۹ کال نامتو، ستر انقلاب، چه  د یوې بلوا په ترڅ کې ، د باستیل د زندان او د پاریس شاروالۍ د نیولو سره پیل شو، لمړی ځل يې د بشریت تاریخ کې د انسانانو برابرۍ، د بشر د حقوقو اعلامیې په خپرولو اعلان کړه.  د بشر د حقوقو نامتو اعلامیه چه ټول انسانان، نارینه او که ښځینه دي د ټولنیز موقعیت، نژاد او ژبې  پرته، د برابر حق خاوندان دي، اوس هم د ملګروملتو او د زیاتو هیوادونو د  احترام او منلو وړ ده. په هاګ کې د همدې قانون پر مبنا جوړه شوې د بشر د حقوقو محکمه شته چه اروپايي هیوادونه يې کله کله پریکړې مني. ۲۱۸  کاله د مخه، د مرییتوب او د ځمکو سره تړلي د خرڅلاو وړ بزګرانو د شتون په زمانه کې ، د پاریس د کمون له خوا ددې  قانون جوړونه یو ژور بیساری نړیوال بدلون ګڼل  شوی.  یوه وجه يې  همدا ده چه د فرانسې انقلاب ته تاریخ کې ستر انقلاب ویل کیږي. د  نادارو، خواریکښو، د پیړیو پیړیو  ځوریدلو، کړیدلو طبقو  بیلا بیل قشرونه د بشر د حقوقو د اعلاميې او د جمهوریت د نامتو شعارونو ـ خپلواکۍ، برابري او ورورګلوي، سره ځانونه  د خپل هیواد کامل غړي وبلل او آن د  ملي اسامبلې د غړیتوب درجې ته ورسیدل. د فرانسې ستر انقلاب کې، د څو پړاوونو وروسته، د باندنیو مداخلو او داخلي بغاوتونو د ماتولو سره، کله چه  د یاکوبین د کلپ رادیکال انقلابیانو د روبسپیر په مشرۍ د چارو واګې په خپل لاس کې واخیستلې، د  دیکتاتورۍ دور پیل شو.  د انقلاب د نجات په نامه سور ترور سره،  نه یواځې شاه او ملکه، ارسطوکراتان، روحانیون، نویسندګان او پوهان يې د ګیلیوتین په تخته وتړل او  سرونه  يې ورپریکړل، بلکه د انقلاب موسسین او خپل نږدې انقلابي یارانو سرونه يې هم والوځول. دانتن، د فرانسې د انقلاب نامتو نطاق، د پاریس د کمون دویم شخصیت او د روبسپیر دوست، کله چه دده وار راغی او د ګیلیوتین په تخته يې څملاوه، چیغه کړه: «ځان وژغورۍ! انقلاب د وینو تږی دی». خو د ددې خونړي انقلاب  آوازې او د مارسیلیز د انقلابي ترانې زمزمې  د اروپا  د هیوادونو خلک  بیدار کړل، دپاریس د کمون د آزادي، برابري او ورورګلوۍ شعارونه دنړۍ هر ګوټ ته ورسیدل. نو ځکه ورته د سترا نقلاب لقب ورکړشو.

ـ په روسیه کې  د ۱۹۱۷ کال د فبروري د میاشتې کودتا چه د کادت او  اس ار د ډلو له خوا ترسره شوه، اود تزار سلطنت ته يې پایله  ورکړه، او په اصل کې د روسېې د بورژوازي پکښې لوی لاس وو، د اکتوبرسترانقلاب ته لاره هواره کړه.

د ۱۹۱۷ کال د اکتوبر ستر انقلاب سره، د مشهورو انقلابي فرمانونو په ترڅ کې د روسيې د امپراطورۍ ټولې شتمنۍ د کارګرو او بزګرو د دولت  جمعي دارايي وګنل شوه، او ټول خلک په جمعي مالکیت کې د مساوي حقوقو خاوند وګرځیدل. خواریکشان د شخصي ملکیتونو خاوند نه شول، خو ددوي د ژوند لومړنۍ اړتیاوې  لکه  کور، کالي، روغتیا، د اولادونو زده کړه او داسې نور د دولت له خوا ګرنټي وو. روسیه کې هم د ګاونډیو هیوادو په ملاتړ، د انقلاب مخالف قووتونو د پرولتاریا ځوان دولت سره کلکې شخړې پیل کړې. پایله يې د فرانسې په شان، د پرولتاریا د دکتاتورۍ په نامه  د سورترورشروع وه. د روس امپراطور د خپلې کورنۍ سره،  روحانیونو، اشراف او سیاسي ګوندونوغړيو، آن د بلشویک د ګوند مشرانو په دې خونړي طوفان کې ژوند دلاسه ورکړ. د ستالین د څه کم دیرش کلونو د مطلق العنانه واکدارۍ په دوران کې په لکونو روښان انده  انسانان د انقلاب د دښمنانو په تور پانسی شول او یا خو په تبعید ګاوو کې وراسته شول. د شوروي اتحاد امنیتي ارګان ـ ک.ج.ب. لکه دولت په دولت کې، په ټولو ګوندي او دولتي اداروباندې  مسلط شو.  ک.ج.ب. دستالین ترمړینې وروسته هم د شوروي اتحاد د ټاکونکي سیاسي قدرت په حیث پاته شوه، چه د سوسیالستي سیستم په بدنامولو اوړنګیدو کې يې نقش تر ټولو زیات وو. خو د ټولو ناخوالو اوظلمونو سره د اکتوبر انقلاب، دشوروي اتحاد سوسیالستي سیستم جوړکړ، چه د هیواد اکثریت  وګړي، کومو چه  د دولت پر سیاست نیوکې نه کولې، د تضمین شوي، آرام ژوند خاوندان وو. د شوروي سیستم ډیر ژر وده وکړه او په لنډه موده کې په یوغښتلي نړیوال قدرت بدل شو. د د ویمې نړیوالې جګړې وروسته، په کومې کې چه شوروي، د هتلر فاشیستي یرغلګرو ته ماته ورکړه، په نړۍ کې د سوسیالستې ایډیالوژۍ مینه وال ډیر شول، زیات سوسیالستې او مترقي هیوادونه مینځته راغلل، چه سوسیالستي بلوک يې تاسیس کړ. او د امریکې او انګلیس ښکیلاک ګرو ابر ځواکونو په مقابله کې ودریدل. د پورته یاد شوي ماهیت له کبله، د روسيې د اکټوبر انقلاب ستر انقلاب ونومول شو.

 

لنډه دا چه، په انقلابونو کې  د ډلو او شخصیتونو په مینځ کې ډول ډول درزونه او کړکیچونه آن د مرګ تر سرحده را پیدا کیږي، چه ځینې يې هم د انقلابونو د قانونمندۍ تابع دي. ځکه، یو ځل چه د ځوریدلي تودو انقلابي احساس وپارول شي، لکه سیلاو غوندې مخنیوی يې ناشونی ده، نو رادیکال انقلابیان قدرت په لاس کې واخلي، دډیرو چټکو بدلونونو لیوال، د غیره فکرونوخاوندانو سره دزور زیاتی چلند پیل کړي، د عدالت او برابرۍ وعدې دیاده ووځي، شکنجې او ترور شروع شي. نه یواځې روبسپیر، د پاریس د کمون د نجات د کمیټې رییس، سیاستوال او آن خپل یاران ووژل، د شوروي اتحاد دکتاتور ستالین هم د نورو ګوندونو او وروسته د بلشویک د ګوند نږدې ټول موسسین نابود کړل. په نتیجه کې مترقي، سوسیالستي انقلابونه د خپل اصلي هدف څخه چه د انسان  آزادي او هوسايي ده  منحرف کړی شول.

ـ د افغانستان د ۱۳۵۷(۱۹۷۸) کال د ثور د میاشتې د اوومې ورځې  پاڅون چه د یوې نظامي کودتا  سره پیل شو، د خلکو  دموکراتیک ګوند (ح.د.خ.ا) د مشرانو له خوا د بدلونونو د پروګرام د اعلام سره، د ټول ګوند ، د مترقي خوځښتونو او د وطنوالو د بشپړ ملاتړ په نتیجه کې د یو ملي مترقي انقلاب بڼه غوره کړه. اګر که انقلابي کودتا  د خلکي افسرانو په لاس ترسره شوه،  خو د ټولنې د مختلفواقشارو د اذهانو په روښانه کولو کې نه یواځې  خلکیانواوپرچمیانو، بلکه افغان ملیتانو، شعله یانو، صدای عوام، ستمیانواو نورو کیڼ او راست خوځښتونو ونډه اخیستې وه، او ټولنه انقلابي نوښت ته آماده شوې وه. د افغانستان انقلاب  لکه د فرانسې او د روسیې سترو انقلابونو په شان  د اشرافو، ارسطوکراتانو او بورژوازانو د انقلاب سره په ۱۳۵۳ کال کې د سردار محمد داود په مټه پیل شو، کوم چه شاهي رژیم يې ړنګ کړ. پنځه کاله وروسته د دولت له خوا د خلکو دموکراتیک ګوند ړنګول پیل شول، د ګوند رهبري زنداني شوه. حزب ته دوه لاري مخته وې، یا مو باید  د آل یحی اوږدو زندانونو ته ځان تسلیم کړی وای، یا مقاومت. په دې باب، چه ددولت د حملې په وړاندې باید ځواب ورکړ شي، د خلکو دموکراتیک ګوند مشر، نور محمد تره کي سره شفاهي توافق شوی وو. همداوو چه د ګوند د رهبري د خلاصون په موخه، د حفیظ الله امین  په ابتکار او قومانده، د خلکي افسرانو په مټو د ثور پاڅون بریالی شو.  خو مخکې تر مخه د انقلاب  جوړ شوي پلان شتون نه درلود.  خلکي دولت د خواریکښو د ژوند د بدلون په موخه عملي ګامونه واخیستل. په افغاني انقلاب کې د بزګرانو د پیړیو آرمان، د ځمکې د مالکیت د سندونو د لاسته راوړلو سره، اګر که د یوې لنډې مودې دپاره، د عمل جامه وا غوستله. د انقلابي دولت فرمان له برکته زرګونه خلک د سود خورو د ظلم څخه خلاص شول.

د ثور انقلاب د افغان ولس حافظې ته  د ژور بدلون تاریخي تجربه وسپارله، چه د خانانو او اشراف او سلطنتي کورنیو څخه د قدرت اخیستل او ددوۍ ځمکې په خلکو ویشل يې په عمل کې وښودل.  په همدې دلیل دی چه دا انقلاب زیاتره طبقاتي ـ سیاسي ماهیت لري.

د ثور د انقلاب ستره اغیزه د منځنۍ آسیا د جیو پولیتیکې  څیرې په  بدلون کې د کلکې پاملرنې وړ ده. تاریخ پوهان به دا ولیکي، چه د لوی شوروي دولت په پنځلسو برخو ویشلو کې، نه د امریکې، عربو او پاکستان په ملاتړاسلامي ګوندونه، او نه د ګرباچوف د نړیوالې سولې سیاست هومره اثر درلود، کوم چه د روسانو په لاس د خلکي دولت د راپرځولو په خاطر، د افغان ولس له خوا د غچ اخیستلو ارمان وو. د افغانستان خلک چه د روسانو د « انترناسیونالستي مرستو» په نیت وپوهیدل، اسلامي  ګوندونو ته يې غیږه پرانیستله او د مقاومت اساسي پیټی يې په اوږو کیښود. په دوۍ کې هغه بزګر هم وو، چه خلکي دولت ورته ځمکه ورکړې وه، خو اوس يې  قواله  ناچله شوې وه. نو په زغرده ویلی شو، چه د ثور انقلاب د آسیا سیاسي څیره  بدله کړه.

دا واقعیت دی چه په انقلاب کې نُقل نه ویشل کیږي. لکه مخکې چه مو یاده کړه، انقلاب د خدای غضب دی، ویجاړونکی طوفان دی، مرګونه پکښې خامخا راځي. لمړی ګناه يې د ظالمو حاکمانو په غاړه ده، چه کلونه کلونه يې په بیرحمۍ د خلکو وینې څکلي، خلک یې لوټ کړي، ظلم او ناروا يې ورسره کړې ده. هوښیار چارواک هومره زورزیاتی نه کوي، چه خلک انقلاب ته مجبورشي. د ۱۳۵۷ کال د ثور انقلاب څخه باید اوسني لوټمار او په فسادونو او توطؤککړ، د افغانستان ددښمنو ښکیلاک ګرو هیوادو سره تړلي حاکمان، څه انتباه واخلي.

۲۷/۴/۲۰۱۷

 

 

بم او ترور د حل لار نه ده!

نور محمد غفوری

 

کله چې د ملي اردو په څلورسوه بستریز روغتون تروريستی حمله وشوه، د ټولو افغانانو او نړیوالو له پاره دا له تعجبه ډکه پیښه وه. د پیښې تر مخه چا دا تصور نه کاوه چې په اوسنۍ زمانه کې دې د سیاسی ځواک د نیولو له پاره جګړه په داسې خدعه او نیرنګ واوړی، چې ټول انساني، افغاني او اسلامي اصول او ارزښتونه د تر پښو لاندې کړي. په مریضانو د ډزې وشي، ډاکتران چې بې له تعصب او تبعیضه د هر مریض تداوي یې دنده ده، د کار پر ځای کې شهید، زخمی او وډارول شي.

دا پېښه لا نه وه سړه شوې چې د اچین په ولسوالۍ کې امریکایانو، د دوی په خبره، د داعش په سمڅو او پټنځایونو، د (بمونو مور) وغورځوله. دې بم غورځونې خلک او د هیواد روڼ اندی له ډیرو سوالو سره مخامخ کړل. د (بمونو مور) د خپل زور او قدرت په ښکاره ولو ددې سبب شوه چې د خلکو فکر خپلې خواته راوګرزوي او د اردو د څلورسوه بستریز روغتون ناورین او غم په خلکو هیر کړي. په اچین کې د (بمونو مور) د (بمونو پلار) جوړوونکی او څښتن هم را بیدار کړ او وئې ویل چې د بمونو د مور پر سر د بمونو پلار هم شته چې ځواک او اغيزې یې دوه برابره دي.

اوس دادی د بلخ د شاهین په ۲۰۹ ګڼه قول اردوکې داسې ستره او غم لړلې پېښه وشوه چې هیواد ئې له ملی ماتم سره مخامخ کړ. دې ستر غم عام ذهنیت خپلې خواته را واړاوه او د څلورسوه بستریز روغتون وحشت او د (بمونو مور) د اچولو ویر یې تر خپل سیوری لاندې ونیو. دې پرله پسې لویو پیښو زموږ هیواد د سولې خواته نږدې نه کړ، بلکې د نفاق او شقاق اور ته یې نورې پکې ووهلې.

ددې لیکنې هدف د اردو روغتون ته د تروریستانو د ورننتولو په وخت کې د بشری نارمونو تر پښو لاندې کول او د هغوی په مخنیوی کې د امنیتي ارګانونو د ناکامۍ څیړل نه دی. دلیکنې اصلي موخه دا هم نه ده چې د (بمونومور) د قیمت او اغیزې ترمنځ انډول حساب کړي او یا پر دې بحث وشی چې امریکایان ولې په افغانستان کې پر «وړو داعشیانو» لوی بم او په سوریه کې په «لویو داعشیانو» واړه بمونه اچوي. زه په داسې حال کې چې د ۲۰۹ لمبر قول اردو د پیښې په اړه د غمجنو کورنیو سره خپله غمشریکی او خواخوږي ښکاروم، شهیدانو ته یې د جنتونو او زخمیانو ته یې د بیړنۍ روغتیا هیله من یم؛ خو په دې مقاله کې دا موضوع نه څیړم چې ولی، په څه ډول او کوم نیرنګ «اشتهادی طالبان» د دولت د داسې غوره نظامی جګړه ایز مرکز منځ ته ورننوتل او ولې هغه قول اردو چې د ټول شمال د ساتلو دنده ور په غاړه ده، د خپل مرکز د ساتلو توان نه لری؟

ددې لیکنې اساسي موخه داده چې موږ افغانان باید د هیواد دستونځو د حل په اړه له احساساتو، کرکې، پیشداوریو او بدبینیو پرته د تَعَقُل او تَعَمُق څخه کار واخلو او د وطن د ستونځو د حل داسې ممکنه او مناسبه لار ومومو چې د ټولو خواوو له پاره د منلو وړ وګرځي او وکولای شي چې هیوادنۍ ملي او د زیارکښو ولسونو ګټې خوندي وساتی. په لنډ مهال کې جنګ ودروي، او په اوږد مهال کې د ډاډه سولې او امنیت تر څنګ د ټولنیز عدالت او پرمختګ لاره زموږ پر مخ خلاصه کړي.

دا ښکاره خبره ده چې د ټاکلې ټولنیزې کشالې او جګړې هرلوری هڅه کوی چې دښمن ته غوڅه ماتې ورکړي، خو دې ته پام کول اړین دی چې د دښمن د پيژندلو او د هغو د مشخصاتو په اړه په ټولنه کې مختلف نظرونه شته او پر همدې بنسټ جګړه روانه ده. اوس هم د خلکو په منځ کې دا سوال شته چې څو ک د چا دښمن دی او د خلکو او وطن دښمن څوک دی؟ نن زموږ په هیواد کې د ګډوډیو له کبله د خلکو، ملت او وطن د رښتینو دښمنانو له پاره څرګندې پولې نشته، د اکثریت ولس له پاره د دښمنانو تشخیص او عوامو ته ور پیژندل ستونځمن کار دی. که دولت د طالبانو پر ضد  د قطعی اوغوڅې ماتې غږ جګوی، دا موضوع د دقیق غور، څیړنې او بحث وړ ده . دا باید دقیق محاسبه شي چې طالب ته چیرته، څنګه، په کومه وسیله او د چا په زور ماتې ورکول کیدای شي؟ ددې ماتې ګټه به څه او چاته وی؟

زما په نظر طالب ته قطعی ماته ورکول تر هغو پورې سخته ده، تر څو چې په وطن کې د ملي پرمختګ، ټولنیزعدالت او فردي آزادیو ستنې نه وی مُحکمې شوی، د دولت په اډانه کې د شته جګړه مارانو او د شر او فساد د عاملینو ولیې نه وي وچې شوې او په ټولنه کې د نفاق او شقاق عوامل له منځه نه وی تللي. طالب جنګیالی د طالبي افکارو زیږنده دي او د طالب د ایډیا تولیدوونکی او پالونکی هم د دولت په منځ کې او هم له دولته د باندې شته. د طالب په ضد ښه اغیزمنه جګړه د هغو د پیدایښت د عواملو په ضد مؤثر اقدامونه دی. طالب په تیرو لسو کالو کې نه یوازې ورځ تر بلې غښتلی شو او د جګړې په ډګر کې پر مخ روان دی، بلکې د دولت په ريښو او رګو کې یې هم نفوذ کړی چې وروستی عملیات یې دا ادعا ښه ثبوتوي. د طالبانو او همدا راز د دولت د خارجی ملاتړانو له په نظر کې نیولو، په افغانستان کې د سیمه ایزو او نړیوالو لوبغاړو مغلق ترکیب او د هیواد په داخلی چارو کې د خارجی ځواکونو بې پایه لاسوهنې زموږ د هیواد موضوع نوره هم پیچلې او حل یې ستونزمن کړی دی. اوس طالب هم یوازې د پاکستان محصول نه دی، بلکی نورې او نویې نړیوالې اړیکی یې هم موندلی دي.

که د ملي ګټو د زاویې څخه روانې جګړې ته وکتل شي، په دواړو لورو کې افغانی بشري ځواکونه له منځه ځي، ځوانان مو شهیدان او ټپيان کیږي، کوچنیان مو له علم او پوهې محرومیږي، د جګړو سره عادت او سخت زړي روزل کیږي. جګړه افغانی کورنۍ د غم په ټغر کښینوي، ځوانان مو له کاره لويږي او ډیر وګړي مو په روحي او عصبي ناروغیو اخته کیږي. په ټول کې مو د هيواد مادي شتمنیو او ملي تاریخي ویاړونو ته ضرر رسیږي. د هیواد په اوسنیو روانو جګړو کې د دولتي اعلانونو پر بنسټ د ورځې له پنځوسو تر سلو افغانان وژل کیږي. دا له ځانه سره د هیواد وراني او د هغه د زیربناوو (انفراسټروکتور) تخریب هم لري. جګړې له افغانانو څخه د ملي پرمختګ، د وطن د آبادۍ او د خلکو د سوکالۍ چانسونه او فرصتونه اخیستي. دې حال ته په کتو سره د هیواد د ستونزو د حل لاره د بمونو غورځول، د ترور او ډار لړۍ ته دوام ورکول او په نظامی ډګر کې یو لوری پر بل کامیابیدل نه دي. ترور، بمونه او جنګونه د ټولنې په نفاق او شقاق کې شدت او زیاتوالی راولی؛ د وژنو، غچ اخیستنو او د هیواد د ورانولو د زنځیر په کړیو کې نورې زیاتوی. هر څومره چې جګړه اوږدیږي، سوله لرې کیږي او د هیوادنیو ستونځو حل مغلق او سختیږي. څرنګه چې د علمي اصولو پر اساس جګړه د ټولنیزو ستونځو د حل سمه لار نه ده او د هیواد په روانه جګړه کې د یوه لوري بریا او د بل ماتې محتمله نه ده، له دې کبله د سولې د راوستو او د هیوادنیو مسئلو د رښتینی او دوامدار حل له پاره خبرو اترو، تفاهم، ګذشت او ديپلوماسۍ ته اړتیاده.

په افغانستان کې د سولې په اړه په اخلاص سره د خبرو اترو شروع او بریالی کول تر هر څه د مخه د جګړې په دواړو خواوو کې د سیاسی ارادې شتون ته اړتیا لري. د جګړې په دواړو خواوو کې داسی رهبري ضروري ده چې خپلې شخصي، ګروپي او ملي ګټې په سوله او آرامۍ کې وویني او ویې لټوي. هغوی چې د جګړې او ورور وژنې په دوران کې او له همدې لارې له ملنګۍ څخه خانۍ ته رسیدلی او هنوز هم جګړه ورته د عوایدو او چوکیو د ترلاسه کولو ښه بهانه او سرچینه ده، وطن ته سوله نه غواړي او نه ئې شي راوستلای. د سولې غږ باید د ملت له بطنه او د خلکو د تودو له متنه راپورته او په ځواک بدل شي.

دا به د سولې په خوا غټ ګام وي که زموږ خلک او په تیره ځوانان په دې پوه او باورمند شی چې د دین، مذهب، قوم، ژبې او سیمې په نامه د هغو تحمیلی «مشرانو!» له پیروۍ، ساتنې او باډیګاردۍ څخه لاس واخلي، کوم چې د دوی د اولادونو، پلرونو، وروڼو او خویندو د وژنو او ځورونو عاملین دی. په قومي، ژبنیو او دیني مسئلو کې د احساساتو پر ځای له تعقل او منطقي سنجش څخه کار واخلي، د چپاولګرو مفسدو کسانو د شخصی ګټو د ساتلو په خاطر د هغوی په فردی امر او قومانده د نورو په وړاندې د جګړې ډګر ته او د ترور او وحشت سنګر ته ولاړ نه شي.

نن مو هیواد عملا د جګړه مارو قوماندانانو تر ځواک لاندې دی.  بنسټپال فکرونه تر ډیره د ځوانانو په ذهنیتونو مسلط دي. د شر او فساد عواملو په ډیرو دولتي چوکیو خېټې اچولې. د اسلام پاک دین د مدنیت دښمنو زورورو او پرشاتګ غوښتونکو لخوا یرغمل نیول شوی او دا د سولې دین یې د جنګ په وسیله اړولی. افراطیانو د ډیرو قومي، ژبنیو او سیمه ایزو جوړښتونو په سر کې ځای نیولی. ځینې ځوانان مو د ډالرو او شتمنیو په لټون او موندلو پسې داسې سرګردان ګرزی چې خپل او د کورنۍ حیثیت، اخلاقی نارمونه، عقیده او ایمان تر پښو لاندې کوي. د مدنیت هره وړه او لویه نښه د کفر او الحاد ټاپه خوري او په نطفه کې له منځه ځي. د هیواد د زخمی زخمی بدن ټول عصبی تارونه د خارجیانو په لاس او اختیار کې دي. د سیاسي، ټولنیزو، اقتصادي، نظامي او کلتوري چارو په متن کې د ملي روشنفکرانو، د علم او تحصیل څښتنانو او د انسان د آزادۍ، سوکالۍ، او ټولنیز عدالت د پلویانو له پاره ځای او د آزاد فعالیت موقع نشته. نو ځکه اړتیا ده چې ملی روڼ اندي، د خلکو د ګټو ساتونکی، د پرمختګ پلویان او د ملي استقلال او فردي آزادیو غوښتونکي ځواکونه د خلکو په عدالت غوښتونکي جنبش کې سره یوځای شي، یو د بل په وړاندې له خپل منځو زړه بدیو تیر شي، په ولس کې د سولې، آزادۍ او ټولنیز عدالت د روحیې په غښتلتيا او د ټولنیز شعور په خپراوی کې ګډې هڅې وکړي، تر څو چې وکولای شي د وضعیت په سمون کې رول ولوبوي او د جګړې په دواړو خواوو باندې د سولې په راوستو کې فشار واچوي.