دافغانستان د تیرو ۱۶ کلونو د مهمو پيښو نه د سي آې اې د پټو رازونو غورچاڼ

16.2.2018S bog
سرچينه: امريکا غږ پښتو (آشنا راډیو)
د ۲۰۰۱ کال د سپتامبر پر نهمه پر احمد شاه مسعود له مرګوني برید څو ساعته وروسته، امرالله صالح له تاجکستان نه ریچارد بلیي ته په تلیفون کې وویل:‌ مسعود وژل شوی خو موږ ستاسو مرستو ته له پخوا ډیر اړتیا لرو. بلیي په سي آې اې کې د صالح ارتباطي کس و.
امریکايي لیکوال ستیف کول پخپل نوی کتاب (Sریاستکې د افغانستان د تیرو ۱۶ کلونو د مهمو پيښو نه د سي آې اې د پټو رازونو غورچاڼ لیکلی دی.‌
سي آې اې ته د صالح له ټیلیفون دوه ورځې وروسته پر امریکا ترهګریز بریدونه وشول او ریچارد بليي صالح ته وویل «اوس دغه کار ستاسو له کچې ډیر لوړ شوی. له خپلو مشرانو سره مشورې وکړئ ځکه موږ په داسې کچې او انډول کې در روان یو چې تاسو یې تصور هم نشې کولائ.»
د صالح او د امریکا د استخباراتي سازمان تر منځ اړیکې ۱۹۹۹ کال نه راپیل شوې کله چې مسعود هغه او د خپل اعتماد اته نور کسان د استخباراتي زده کړو لپاره د سي آې اې مرکز ته ولیږل.
د لیکوال په حواله، احمدشاه مسعود په لندن کې په بانکونو کې شاوخوا ۶۰ میلیون ډالر لرل او له سي آې اې نه یې غیرجنګي تجهیزات اخیستل، خو اصلي ملاتړي یې ایرانیان، هندوان او روسان وو. قوماندان مسعود دغه راز د قیمتي ډبرو د خرڅلاو له لارې د خپلې ټلوالې مالي لګښتونه برابرول. انجینیر عارف، د مسعود د استخباراتو مشر، به قمیتي ډبرې په اروپا او امریکا کې خرڅولې او کله به په ډیرو قمیتي هوټلونو کې هم شپې تیرولې.
پر افغانستان د امریکا د پوځي یرغل سره سم، سي آې اې د ډالرو په مرسته د طالبانو د ضد ټلوالې مشران د ځان متحدین کړل. پدې لړ کې، لمړی ګري شروین، د سي آې اې یو کارکوونکی، پنجشیر ته له لس میلیون ډالرو سره ورغی. شروین یو ځلي له عبدالرب رسول سیاف سره هم ولیدل او هغه ته یې یو لک ډالر ورکړل.
کندهار ته بیا حامد کرزی او ګل آغا شیرزی د سي آې اې په مرسته او همغږی راغلل، خو کله چې پر کرزي ګواښونه جدي شول نو سي آې اې په یوې الوتکې کې پاکستان ته یووړ. کرزي د سند ایالت د جیکب آباد له اډې نه له رسنیو سره په سټلایټ ټلیفون خبرې کولې او ویل یې چې دننه په افغانستان کې دی،‌ خو د امریکا د دفاع وزیر یې اصلي موقعیت په تیروتنې رسوا کړ. کرزی دوهم ځل هم د سي آې اې په مرسته افغانستان ته راننوت او دا ځلې ارزګان ته ولاړ.
لیکوال له طالبانو نه د پاکستان د پوځ او استخباراتو د پراخ ملاتړ حال هم ورکوي‌. د پاکستان د استخباراتو په سازمان آی اس آی کې د S ریاست پټ ارګان و چې د افغان طالبانو او د کشمیري جنګیالیو د ملاتړ چارې یې ترسره کولې. د آی اس آی او طالبانو تر منځ اړیکې دومره ژورې وې چې د ځینو امریکايي چارواکو په اند، پاکستاني جنرالان پخپله د افراطي اسلام په لومو کې ډوب شوي وو او له طالبانو سره یې اصلاً توپیر نه کېده.
د طالبانو رژیم د ړنګېدلو په مهال د اکټوبر پراوومه شپه امریکايي بې پیلوټه الوتکو (ډرون) په کندهار کې د ملاعمر له کور نه یوه ډله خلک د وتلو په حال کې وښودل. ګومان کیږي چې پدغه ډله کې پخپله ملاعمر هم و. دوی لمړی د ملاعمر د مور کور ته ولاړل او بیا يوې مدرسې ته ننوتل. کله چې د ډرون یو راکټ د مدرسې بهر ولګېد نو خلک راووتل او په تیښته کې یوې بلې سیمې ته ولاړل او یوه جومات ته ننوتل. ډرون پر جومات هم برید وکړ خو ملاعمر ترې ژوند ووت او بیا یې هیڅکله څرک ونه لګید. د لیکوال په حواله، ملاعمر په ۲۰۱۳ کال کې د پاکستان د کراچۍ ښار په یوه روغتون کې ساه ورکړه.
له تري تم کیدلو وړاندې،‌ ملاعمر و حامد کرزي ته لیک استولی و او د تسلیم کیدلو خبره یې کړې وه.‌ نورو طالب مشرانو هم د تسلیمۍ وړاندیز کړی و،‌ خو د ستیف کول په لیکنه چې هغه مهال واشنګټن یوازې یوه تګلاره لرله او هغه جګړه وه.‌ په ورپسې کلونو کې طیب آغا د سعودي عربستان د استخباراتو په مرسته له امریکایانو سره د سولې د خبرو لړۍ بیا پیل کړه، خودغه بهیر هم په کابل او واشنګټن کې د ځینو کړیو لخوا شڼد شو.
• د جنګ د دوام لاملونه
لیکوال په تیرو ۱۶ کلونو کې په افغانستان کې د امریکا تیروتنې او د پاکستان دوه ګونی سیاست د جګړې د دوام او پراختیا لاملونه ګڼي.
کتاب کې د عبدالولي په نامه د یوه عادي سړي کیسه شوې چې پرې د طالبانو د ملاتړ تور لګلیدلی و. د کنړ د وخت والي سید افضل اکبر او زوی یې حیدر اکبر، عبدالولي هڅوي چې د امریکایانو اډې ته ورشي او د خپلې بیګناهۍ بیان ورکړي، خو عبدالولي ویره څرګندوي چې امریکایان به یې شکنجه کړي. حیدراکبر ډاډ ورکوي چې داسې به ونشي او بیا پخپله له عبدالولي سره د امریکایانو اډې ته ورشي. د سي آې اې یو قراردادي پر عبدالولي شکمن شي او دومره یې شکنجه کړي‌ چې بلاخره مړ شي.
د لیکوال په اند پداسې حال کې چې پاکستان طالب مشرانو ته پناه ورکوي او هره ورځ یې په افغانستان کې د جګړې لپاره سمبالوي، واشنګټن پر پاکستان ړوند اعتماد کوي او د سلګونو میلیون ډالرو مرستې ورسره کوي. پدې ډول په افغانستان کې د یوې بلې جګړې اور زور اخلي.
له سیاسي پلوه بیا د کرزي او واشنګټن تر منځ اړیکې په نه جوړیدونکي ډول ورانیږي، لامل یې په پوځي عملیاتو کې د ملکي افغانانو مرګ ژوبله او د ۲۰۰۹ کال د ولسمشرۍ په ټاکنو کې د امریکا د استازي، ریچارد هولبروک، لاسوهنه ده.‌ هولبروک هڅه کړې وه چې کرزی په ټاکنو کې ناکامه کړي، خو داسې چې ونشي بیا جان کېري کرزي ته وړاندیز کوي‌ چې له ډاکټر عبدالله سره واک وویشي او د حکومت د اجرائیه مشر په توګه یې وګماري. کرزی یې نه مني.
د کتاب په پاې کې لیکوال د احمد شاه مسعود د یوازني زوی، احمد مسعود، سره خپلې خبرې یادوي.۲۷ کلن مسعود چې په لندن کې زده کړې کړي، ستیف کول ته وايي چې په ۲۰۱۶ کال کې چې طالبانو د کندز ښار ونیوه نو دوستانو او آن مور یې ورته ټیلیفون کاوه چې افغانستان ته ستون شي او د طالبانو ضد مقاومت ته ودریږي. ځوان مسعود ویلي چې له جګړې بیزاره دی خو نه پوهیږي چې که بیا ورباندې غږ وشي‌ چې مقاومت ته ورودانګي،‌ نو څه به وکړي.
د ستیف کول دغه کتاب د هغه د پخواني کتاب – د ارواو جګړه – په څیر له لنډو کیسو، رازونو او ناویل شوو خبرو یو په زړه پورې بیان دی. دغه کتاب د ۵۵۰ کسانو سره د مرکو پر بنسټ په لسو کلونو کې لیکل شوی دی.‌ کتاب په څه باندې ۷۰۰ مخونو کې چاپ شوی او تیره اونۍ بازار ته راووت.

سرچينه: امريکا غږ پښتو (آشنا راډیو)

منظور پښتین وايی: پښتنو ته ډېر نقصان قبیلوي تقسیم نه، بلکې سیاسي تقسیم رسولی دی

 

منظور پښتین هغه ۲۶ کلن مسیدی پښتون زلمی دی چې د فبرورۍ يي له لومړۍ يي د کوزې پښتونخوا څخه د پښتنو پاڅون رهبري کړ او د اسلام اباد مغرور مشران يي په لسو ورځو کې دې ته اړویستل چې د کراچۍ د پولیسو د یو افسر راوانور د نیولو او مجازات په ګډون (چې ویل کیږي د شهید نقیب مسید قاتل دی) د پاڅون نورې ملي او مدني غوښتنې ومني او د یوې میاشتې دننه دننه هغه پلې کړي.

د پښتونخوا دې پاڅون چې پښتین يي مشري کوله، هغه(پښتین) نه یوازې په پښتونخوا، بلکې په سیمه او نړۍ کې د پښتنو د یوه ځوان ملي اتل پتوګه مطرح کړ. دا مهال سیمه ییزې او نړیوالې رسنۍ د پښتین خبرې او څرګندونې په پراخه کچه خپروي.

اسلام اباد کې د احتجاجي ناستې په مهال، پښتین ویلي وو: احتجاج لویه ګټه وکړه. خلکو ته يي د پښتنو اصلي څېره څرګنده کړه او نړۍ ته يي وښوده چې پښتانه ترهګر نه دي، بلکې ترهګرۍ ځپلي دی.

همدارنګه دلته د بېلګې پتوګه د هغه یوه بله وروستۍ خبره رااخلم چې یو دوست په فیسبوک کې نقل کړې او یو شمېر کسانو پرې خپل نظر هم څرګند کړی دی.

منظور پښتین وايی: پښتنو ته ډېر نقصان قبیلوي تقسیم نه، بلکې سیاسي تقسیم رسولی دی.

دلته د منظور پښتین خبره ډېره پخه او په حقیقت کې د یو داسې څه بیان دی چې تر اوسه پورې ډېر لږ پښتانه ورته متوجه شوې دی. په بېلابېلو قبیلو سره د پښتنو تقسیم کې که پښتانه تاوان ګوري، هغه لږ دی، خو د سیاسي تقسیم څخه پښتنو ډېر تاوان لیدلی او لا يي ګوري.

په قبیلو کې یوازې پښتانه تقسیم نه دی بلکې نور قومونه هم تقسیم دي. که څه هم په قبیلو د پښتنو تقسیم زیات او زیانمن دی، خو نورو لاملونو په تېره بیا سیاسي هغو پښتانه ډېر ځپلي دي.

پښتانه د انګریز په لاس لومړی د ډیورنډ کرښې په وسیله وویشل شول او وروسته بیا د پاکستان په رامنځته کېدو سره  دا ویش نور هم زیات شو او په څلورو ټوټو وویشل شول. یانې د ډيورنډ د تپلې او استعماري کرښې په بره غاړه پښتانه او د دې کرښې په کوزه غاړه پښتانه چې بیا هغوی هم په درې برخو وویشل شول، یانې نیم خپلواک قبایل (FATA )، د پښتونخوا ایالت او د بلوچستان پښتانه. په څلورو برخو د پښتنو ویش چې انګریزانو او بیا برتانوي پاکستان د خپلو سیاسي موخو لپاره رامنځته کړ، د پښتنو د یووستون او یووالي په مخ کې تر ټولو لوی خنډ دی. پښتین د پښتنو داسې ویش ته متوجه شوی او په دې لامل هغه د پښتنو لپاره لوی نقصان شمېري.

یو شمېر دوستان دې ته ګوته نیسي چې ګوندې په سیاسي ګوندونو کې د پښتنو ویش پښتنو ته لوی تاوان رسولی، خو په یو قوم کې د سیاسي ګوندونو شتون که داسې ګوندونه خپلو ملي ګټو او ارزښتونو ته ژمن وي، نه یوازې تاوان نه لري، بلکې د خپل قوم په ویښتوب او ملي موخو ته په رسېدو کې ډېره مرسته کوي او اړین ګڼل کیږي. په کوزه پښتونخوا کې د فخر افغان پاچاخان د خدايي خدمتګارو ګوند د کوزو پښتنو په ویښتوب کې ډېره مرسته کړې او نن هم د ملي موخو په ډګر کې دا ګوند تر نورو مذهبي ګوندونو مخکې دي.

خو په پوخ باور د ښاغل پښتین موخه د سیاسي تقسیم څخه، هغه ویش دي چې پورته ورته اشاره وشوه، نه په سیاسۍ پارټیو کې د پښتنو ویش!

ول کېدای شي منظور پښتین دومره پخه خبره کړې چې یوازې د یوه پوخ، لوبېدلي او هوښیار سیاستپوه له خولې راوتلای شي او بس! منظور د پښتنو حقیقي ستونزه په ګوته کړې او په یوه مرکز د دې څلورو ټوټو پښتنو یووالی او پيوستون کولای شي چې په سیمه کې پښتانه له لاسه وتلی برم او واکمني بیا تر ګوتو کړي.

ژوندی دې وي منظور پښتین!

د ۲۰۱۸ کال د فبرورۍ ۱۴ مه

سرلوڅ مرادزی

د نقیب مسېد غورځنګ او کورني پنجابیان

 

ډاکټر فهیم توخي خپله فیسبوک پاڼه کې «ازخود کش بیګانه پرور» ترسرلیک لاندې لیکي:

«زمانیکه رییس جمهور از حرکت پشتونها در پاکستان اعلام حمایت کرد، یک ژورنالیست پاکستانی بنام حسن خان آمده بجواب غنی نوشت «بهتر است غنی به کشور خود توجه کنید» این شد بهانه برای مخالفین داکتر غنی و انها با نشر وبازنشر این نوشته ژورنالیست پاکستانی ده ها دشنام وتوهین نثار رییس جمهور کشور کردند. همین ژونالیست پاکستانی دوباره آمده وبجواب یکی همین وطنداران ما نوشت که«من احترام ویژه ای به رییس جمهورغنی و دیدګایش دارم. هدف من دورنګاهداشتن سیاست ازین حرکت مدنی بود. چرا که سیاست میتواند توجه دولت پاکستان را از خواست های اصلی انها دور کند»

په دې کې هیڅ شک نشته چې پاکستانی خبریال خپلو پورته یادو دواړو خبرو « بهتر است غنی به کشور خود توجه کنید» یانی د کوزو پښتنو له مدني او ملي غورځنګه ملاتړ مه کوۍ او هم «هدف من دور نګاهداشتن سیاست ازین حرکت مدنی بود» په جمله کې هم د پاکستان ګټې په پام کې نیسۍ او په پوره زیرکۍ هغه پالي.

د کوزو پښتنو لخوا د نقیب مسېد د ملي او مدني غورځنګ په اړه، د ارګ په خپره شوې اعلامیه کې راغلي« په پاکستان کې د افراطیت او تروریزم پر ضد د پراخو مدني او سوله ییزو حرکتونو ملاتړ کوو. دغه تاریخي مدني حرکتونه چې اصلي هدف یې د افراطیت پر وړاندې صف بندي ده، د ارزښت له مخې د عدم تشدد د سرلاري فخر افغان خان عبدالغفار خان فلسفې سره تړاو لري. له نړیوالو او همدغه راز په پاکستان کې له مدني ټولنو هیله کېږي چې د دغه ډول حرکتونو ملاتړ وکړي. لکه څرنګه چې په پاکستان کې د حقوق دانانو حرکت یوې نتیجې ته ورسېد، هیله مند یوو چې د پښتنو دغه خوځښت هم د افراطیت د ریښو تر اېستلو دوام ومومي. په کابل کې له وروستیو فاجعو وروسته ما په افغانانو او خصوصاً د سیمې په وګړو غږ وکړ چې د تمدن، انسانیت، اسلامیت او همدغه راز د تروریزم او وحشت ترمنځ صفونه جلا کړي. زما په اند دغه مدني خوځښتونه په پاکستان کې زما له هغو څرګندونو وروسته یو ښه نوښت دی چې باید اخلاقي ملاتړ یې وشي.

موږ په رسنیوغږ کوو چې د خپل سپېڅلي رسالت د عملي کولو او د بې طرفۍ اصل ته د درناوي لپاره د دغو لاریونونو رښتینی انځور نړیوالو ته وړاندې او په ځانګړې توګه د دوی د مظلومیت غږ چې د تروریزم قربانیان دی نړیوالو خصوصاً مسلمانانو ته ورسوي.»

د پورته اعلامیې په هیڅ جمله کې د پاکستان په کورنیو چارو کې د لاسوهنې خطر نشته، بلکې اعلامیه کې داسې خطرونو ته لکه د تروریزم، افراطیت او وحشت خطرچې د افغانستان او کوزو پښتنو سربېره، د پاکسان ټولې برخې ورسره هم مخ دي، ګوته نېول کیږي. همداراز په پورته اعلامیه کې د تمدن، انسانیت او اسلامیت د ګډو موخو خوندیتوب ته اشاره شوې چې تروریزم يي ګواښي.

په اعلامیه کې د پاچا خان د عدم تشدد تګلار او فلسفې ته اشاره شوې چې نن سبا د جګړو، تروریزم او افراطیت په چاپیریال کې د افغانستان او پښتونخوا سره سره، د سیمې او نړۍ ولسونه ورته سخته اړتیالري. همداراز د پښتنو له پاڅېدلي خوځښت څخه تر هغو د دوام هیله شوې چې د افراطیت ټولې ریښې وباسي.

خو په کور دننه نه یوازې د حکومت مخالفین، بلکې د افغانستان د تاریخ، هویت، نظام او شتون مخالفین هر فرصت د افغانانو له لاسه شکوي او د دښمن په ژرنده اوبه ورسموي. په داسې مهال عطا نور د بلخ ګوښه شوی والي وايی «نباید در امور داخلی پاکستان مداخله کنیم»

«عطا محمد نور والی برطرف شده بلخ در واکنش به حمایت رییس جمهور از اعتراضات پشتون های پاکستانی در این کشور ګفته  است که همان طور که ما دوست نداریم، پاکستان در امور ما مداخله کند، نباید در امور این کشور مداخله کنم» افغان پيپیر بریښناپاڼه

عطانور هېواد کې د اسلام اباد لاسوهنې او د ترهګرو وسلوال یرغل چې اسلام اباد يي تر شا ولاړ دی او په پاکستان کې د پوځیانو او ISI په لاس د ځپل شویو پښتنو او نورو ولسونو له مدني خوځښتونو څخه ننګه او ملاتړ، دواړه یوشان او لاسوهنه بولي او په دې توګه هڅه کوي د اسلام اباد تروریستي تګلار او د افغان حکومت انساني او ښېګڼیز تګلار یو رنګ وځلوي.

همدارنګه د احد سعیدي په نوم د افغانستان پخوانی دیپلومات په اصطلاح د پاکستان زوړ مخالف د اسلام اباد د رسنیو تر اغیز لاندې راځي او نن د خپل حکومت سره په دښمنۍ کې دریږي. نوموړی په زیرکۍ سره هغه خبر خپروي چې مخکې حسن خان پاکستاني خبریال خپور کړی وو. سعیدي وايی« دو روز گذشته اشرف غنی بطور آشکار حمایت خود را از حرکت اعتراضی پشتون های آن طرف خط دیورند اعلان کرد اگر این حمایت غنی مخفی و دلسوزانه می بود عیبی نداشت اما حمایت آشکار غنی فرصتی را برای نظامی گران پاکستان فراهم می سازد تا به این بهانه که گویا این جنبش که در پاکستان علیه حکومت آن کشور آغاز گردیده خود جوش و عدالتخواهانه نیست بلکه دست مسوولین حکومت افغانستان بخصوص رییس جمهور در پشت آن قرار دارد.

ای کاش روی این سیاست اندکی زیرکانه فکر می شد بعد از اعلان این حمایت حکومت پاکستان می تواند این جنبش خود جوش را متهم به حمایت و پشتیبانی حکومت افغانستان ساخته و آنها را به آسانی از سر راه خود بردارد.»

دلته که یوخوا سعیدي اسلام اباد ته د پښتنو د پاڅېدلي غورځنګ د خپه کولو لار او چار په ګوته کوي، خو بلخوا حقیقت دا دی چې د کوزو پښتنو د ملي او مدني حقوقو څخه د ولسمشر غني څرګند ملاتړ اصلآ نوموړی په غوسه کړی. سعیدي او خواخوږي يي فکر کوي چې د کوزو پښتنو د برخلیک په اړه یا خبرې ونه شي او که کیږي هم باید هغه د پیریانو په ژبه او شف شف کې وشی چې یوازې نا څرګندو مخلوقاتو او څو تنه احمد سعیدیانو ته د پوهاوي وړ وی نه عام ولس ته او بله دا چې هغه هم یوازې تش خبرې وي، نه څرګند ملاتړ او زیات څه (انطور نه، که پنجاب را برنجاند)!

خو په افغانستان کې د پنجاب اوسني ملاتړي، د هارون امیر زاده په نوم د پروني کارملي او نني خراسانی په بیان کې د بشپړ پوهېدو وړ دي. امیرزاده لیکي: «خوشبختانه نسل نو تاجیک از دوست و دشمن شناخت بهتر دارند و رسالت خود را خوب می دانند. انها می دانند که تاجیکان با پاکستانی هابه ویژه پنجابی ها منافع مشترک، دوست و دشمنان مشترک و مشترکات فرهنګی و زبانی بیشتر دارند»

دا چې نن د بلخ پخوانی ګوښه شوی والي، عطا نور د افغانستان په ۱۶ ولایتونو کې د مرکزي حکومت په وړاندې د لاریونو اوازې خپروي، که لامل يي بل هر څه وي، د پنجاب په وړاندې د کوزو پښتنو د مدني لاریون څخه د افغان حکومت د ملاتړ، غچ  اخیستل له پامه نه شي غورځېدای!

از اش کرده کاسه داغ تر است!

د ۲۰۱۸ کال د فبرورۍ ۱۲ مه

سرلوڅ مرادزی

زمینه های ایجاد و شمه از فعالیت ح.د.خ.ا

 

از “اخگر”

اکثراً در مورد چگونگی بنیان گذاری، مبارزات ح.د.خ.ا با برداشت هایئکه به اثر اغواگری ها تهمت زدن ها، افتراآت نادرست افراد و اشخاص معلوم الحال چه از میتود اربابیت و یا سؤ استفاده از دیانت و شعایر (مذهبی) با سوی استفاده به تبلیغات پرداخته اند و عده هم وطنان گرانقدر بدون تعمق و برسی و درک واقعیت ها آله دست دشمنان خود برعلیه خود و هم ردیفان خود در کل کشور گردیده و تا هنوز هم عقده مندانه بدون درک واقعیت ها با وجود رویدادهای عینی درطی دونیم دهه آخیر بازهم بلی گوی دشمنان خود برای سؤ استفاده های مرموزانه اوشان قرار گرفته اند. و آماده بخود آمدن و تغیر آوردن در گفتار و کردار شان نیستند. میخواهم به مطالب زیر توجه شما را معطوف دارم.

برای درک وضعیت و واقعیت ها و بخود آمدن ها لازم میدانم که کمی به عقب برگشته و روی شرایط قبل از بنیان گذاری ح.د.خ.ا را مرور نمایم.

باید ترکیب اجتماعی را اقلاً از ختم دهه اول قرن بیست میلادی درنظر گرفته شود که ترکیب اجتماعی در کشور ما افغانستان تقریباً نود درصد مردم کشور به امورات زراعت و مالداری اشتغال داشتند که هشتاد فیصد آن دِه نشین و مصروف زراعت متباقی در چراگاهای کشور به مالداری مشغول بودند. بدین اساس از نظر کمیت و کیفیت، طبقاتی اساسی قرن 20 را نیز طبقات ملاک و دهقان تشکیل میداد. ملاک در کشور ما به آنعده افراد اطلاق میشد و میشود که پنجصد جریب زمین و یا اضافتر از آن را در تصاحب خود میداشت (ملاک بزرگ – کلان) و این گروه طبق بررسی سال 1955 برابر با 1333 هجری شمسی در کل کشور با درنظر داشت قلمرو آنوقت حاکمیت در کشور بیش از سی و سه هزار تن وانمود گردیده است که حدوداً %6 نفوس در کشور بوده که این بیش از 33 هزار خانواده ملاک تقریباً هفتاد فیصد زمین های آبی کشور را به گونه های متعدید در تصاحب و اختیار خود داشتند.

اما طبقه دهقان به چند دسته تقسیم میشدند.

1- دهقانان مرفه که الی تقریباً 50 جریب زمین داشتند که این گروه طبق احصائیه رسمی ایکه از طرف انستیتوت شرق شناسی اکادمی علومی اتحاد شوروی وقت در سال (1960) به (9) فیصد از مجموع زارعین در کشور بودند.

2- دسته دوم- دهقانانیکه کمتر یا در حدود بیست جریب زمین را مالک بودند.

3- دسته سوم- دهقانان خورده زمیندار که بین 3 تا 8 جریب زمین را مالک بودند.

4- دسته چهارم- دهقانان که کم زمین و بی زمین. که عملا در زمین کار میکردند.

قابل یادآوری است که این دو دسته آخیر که بالای زمین های دو طبقه دیگر کار و زحمت میکشیدند %85 آن را تشکیل میدادند.

– بورژوازی (سرمایه داران) به دو دسته منقسیم میشدند که دسته اول آن. توسط شرکت های تجارتی، بانک ها در تجارت داخلی و خارجی یعنی صادرات- واردات اشتغال داشتند. اما دسته دوم متوسط که بین تجار بزرگ و تجار کوچک در تلاش تبدیل شدن به تجارها بزرگ و هم قطار شدن به آنها قرار داشتند سوم طبقه کارگر- معمولاً در فابریکه ها و کارگاه های صنعتی و دیگر شقوق اشتغال داشته که در آن شرایط اوائیل دو دهه اول نیمه قرن 20 تعداد شان حدوداً شصت هزار تن بودند که با انکشاف در عرصه سرمایه و صنعت با گذشت زمان به تعداد آنها تا دو برابر ازدیاد به عمل آمد. مگر طبقه کارگر در صنایع جوان و رو به انکشاف در کشور پراگنده و از خود کدام اتحادیه صنفی  برای دفاع حقوق شان نداشتند چهارم طبقه متوسط شهری این طبقه شامل معلمین، استادان، کسبه کاران مامورین کوچک رتبه یا پائین رتبه دولتی قسمت از روشنفکران، متعلمین تجار خورد، دوکاندار وغیره بودند.

پنجم دسته روحانی – طبق کتاب افغانستان در مسیر تاریخ در آن زمان یکصد هزار نفر بودند که و از طریق آموزگاری، قضات و امورات مذهبی و مساجد اعاشه و اباطه داشتند.

قشر روشنفکران از طبقات مختلف نشَست کرده بودند که در امورات اداری و تصدی ها و خدمات علمی و اقتصادی اشتغال داشتند.

اما وضع زنده گی اجتماعی در کشور با وجود انکشافات مناسبات سرمایه داری تا هنوز فیودالی زمین داری و نیمه فیودالی و حتی در تماماً اطراف کشور زنده گی بدوی بروح و روان جامعه حاکم و حکمرانی میکردند.

با ارایه مطالب فوق و تضاد ها بین ملاک های بزرگ و متوسطه و بهره کشی از کارگران زراعتی و تقابل بین بورژوازها به زمینداران از یک طرف بیعدالتی قهرآمیز بودن حاکمیت دولتی در همه قلمرو کشور روز بروز بیداد و وسعت پیدا میکرد.

گرچه در دهه سوم نیمه اول قرن 20 مشروطه خواهان پا بعرصه وجود گذاشتند، مگر به تأسف که به 3 دسته منقسم شدند که دسته اول آن در خدمت دستگاه حاکم دولت قرار گرفته و دسته دوم آن نیز در همکاری با سرمایه داری و فیودال ها هم نوا گردید و دسته سوم خیلی ها تلاش برای بیرون شدن از آن حالت رقتبار در جامعه کردند، مگر به نسبت نداشتن روابط محکم در بین توده های کشور موفقیت را بدست آورده نتوانستند. اما به اثری تلاش عده یی معین از روشنفکران و دسته آخیر مشروطه خواهان از یک طرف آه ناله به گلو رسیده اقشار مختلف و فقیر کشور و از جانب دیگر  صداهای برآمده از طرف کشور های خارجی زمینه تغیر تصویب و نافظ شدن قانون اساسی جدید را در سال 1343 هجری شمسی محیی گردانید که عده یی از روشنفکران با تصویب و انفاذ قانون اساسی متذکره همین دهه را دهه دیموکراسی نیز یاد نموده اند.

بناً با درنظر داشت متون تحریر یافته در قانون متذکره فرزندان راستین، صادق، با دیانت، با تقوا، خلق های رنج و الم کشیده وطن برای آزادی زنده گی آبرومند انسان منحیث انسان اشرف المخلوقات دفاع از تمامیت ارضی و کسب استقلال واقعی در همه عرصه ها، پیشرفت، ترقی و شگوفانی جامعه و قطع و جلوگیری بهره کشی ظلم و استبداد مستقیم و غیر مستقیم اربابان زور و زر حاکم به روح و روان جامعه و صاحب سرنوشت ساختن توده های زحمت کش کشور در 11 جدی سال 1343 ح.د.خ.ا را تأسیس نمودند و در جهت اگاهی به مردم و تحقق اهداف و یا برنامه حزب که در حقیقت امر فشرده آن در کلمات چند در سطور فوق بیانگردیده، گام های متین، استوار  و خستگی ناپذیر را برداشتند. بدین ملحوظ در مدت کمی در بین اجتماع مختلف باشنده گان کشور نفوذ و بلاخره به یک حزب سرتاسری ملی مبدل گردید اما سوال اینجاست که چرا رهبری حزب به حزب سیاسی مورد نظر اسمی بنام حزب .د.خ.ا را گذاشتند؟

زیرا که اگر با حوصله و روح آرام فکر کنید که درین کلمات حروف که این اسم را تکمیل نموده اند چنین بوده!

ح- حرمت گذاشتن به انسان منحیث اشرف المخلوقات و هدایت و رهنمایی همگان جهت آگاهی مسؤلیت، مکلفیت و حقوق هر یک شان در جامعه.

ز- مبارزه جدی جهت آزاد ساختن خلق زحمت کش کشور از زلالت، جبر، ظلم و برده گی و حاکم ساختن به سرنوشت خودشان در جامعه.

ب- باری، برآأت از زیر تسلط جابرانه غول سرمایه، ملاکان و حاکمان جبار بر سرنوشت کشور.

د- دیان، دیانت، پرهیزگاری تقوا، صداقت، راستگویی و راستکاری در روند زند ه گی اجتماعی.

م- (مهربانی) شفقت، وارثی و غمخواری از همه اقشار جامعه بدون امتیاز دادن های منفی.

و- (ولایت) آگاهی، روشنایی، روشن ضمیری اتباع کشور جهت رسیدن به خودکفایی در همه عرصه های زنده گی در جامعه.

ک- (کفایت) کرامت، ایجاد همدلی و همپذیری در بین همه اقشار وطندوست و از بین بردن تکبر و خودخواهی حاکمیت بر نفس طغیانگر و سرکش در بین مردم متدین کشور.

ر- (رب) از یاری، رحم دلی، خودگذری، ایجاد اخوت و برادری در بین همه متابعین کشور.

الف- معمولاً در کلمات بزرگ استعمال میگردد مانند الله (ج)، اکبر، اعظم وغیره یعنی ملت بزرگ افغانستان را در روشنایی فرامین الهی و سنت نبوی (ص) به اوج ترقی و پیشرفت و خود کفایی رسانیدن.

ت- طراوت، خوش خلقی، برده باری، مؤدب بودن (اخلاق نیکو و حمیده) با معاشرت را دربر میگیرد.

ی- یاری دهنده، مددگار شدن زحمتکشان به همردیفان خود در مرحله اول بعداً با همه هموطنان متدین.

ک- تهیه خانه، نان حلال، لباس، عدالت و مصونیت و امنیت برای همه گان در قلمرو کشور.

خ- (خالق) آفریده شده گان خالق برای اعمال نیک، پسندیده، صالحه و خلاقیت آگاهی علمی در همه عرصه های علمی و آموزشی برای نجات وطن و خود کفایی و رهایی از انواع بهره کشی های داخلی و خارجی.

ل- لطف کننده، باریک بین، دقیق و منطقی در قضایا در گفتار و عملکرد ها در کشور.

ق- قدرت، جهت تأمین نمودن عدالت و انصاف در روشنایی شریعت غرای محمدی و حاکم سرنوشت خود و کشور خود بودن خلق افغانستان. (بدین روحیه متباقی فرزندان ح.د..ا را آموزش و تربیه نمودند)

پس حروف متذکره را یکجا نمودند و کلمات (حزب دیموکراتیک خلق افغانستان) را تجلی ساخت.

اما از نگاه ترکیب اجتماعی کلیمه خلق در برگیرنده (زحمتکشان- کارگان، دهقانان کارگر در عرصه زراعتی، انواع کسبه کاران استادان، آموزگارن عرصه معارف و طبقه محروم جامعه که در حقیقت امر بیش از نود در صد باشنده گان این کشور را تشکیل میدهند در یک کلمه زیبا بنام خلق متجلی ساخته و قبول گردیده است.

اگر سطور تحریر یافته در هر یک از حروف اسمی گذاشته شده به حزبی یعنی ح.د.خ.ا را ردیف بندی نمائیم خیلی ها بخوبی درک میکنیم که فرزندان مردم و وطن با نیات نیک انسان دوستانه و اسلامی با توحید گفتار و عمل برای نجات وطن استقلال و آزادی های فردی و اجتماعی تأمین عدالت اجتماعی مصونیت، تحکیم و تطبیق قوانین در جامعه رهایی گلو زیبای طبقه محروم جامعه از پنجه های وحشتناک منفعت طلبان، بهره کشان و استیلأ گران در داخل کشور و قطع هر نوع دست درازی اجانب به هر نوع از حدودات کشور و مردم ان و حاکم شدن خلق افغانستان به سرنوشت حال و آینده خود و کشور خود پیشرفت و ترقی، شگوفانی جامعه، ریشه کن کردن جبر و ظلم، فساد در انواع و اقسام آن، محو سود و سلم از بین بردن بیسوادی و کم سوادی مرفوع گردانیدن مردم کشور از نیاز مندی های اولیه و لازمی حیات و ایجاد یک جامعه مرفعه انسانی در روشنایی هدایات و دساتیر و فرامین الهی و شریعت نبوی بوده و اکنون هم است.

با این اندیشه مبارزات اصولی و انسانی خود را در شرایط بسا ناگوار طور پیگیر و استوار ادامه دادند که در کوتاه مدت به یک حزب سرتاسری ملی تبدیل گردیده. برای بخود آمدن حاکمان زور و زر به مبارزات خیابانی دست زده و خواهان احترام به انسان های متدین هموطن تأمین عدالت و تأمین حقوق حقه همه هموطنان گردیدند که درین راه مقدس که (یکی برای همه و همه برای یک) ده ها فرزند راستین خلق افغانستان بازداشت و در زندان دهمزنگ وغیره کوته قفلی های ضبط احوالات وقت انداخته شدند اما زندان دهمزنگ که اکثراً قابل زیست برای انسان نبود زیرا همه نمناک، تاریک، خرابه و موجودیت حشرات خزنده و گزنده بشمول گژدم ومار از یک طرف و از جانب برخورد غیر انسانی از لت و کوب شروع تا بیخوابی دادن ها و در برق بسته نمودن ها ناخون کشیدن ها، وغیره اعمال غیر انسانی را برای سعادت زحمتکشان کشور مردانه متحمل میشدند تا اینکه حکومت استبدادی به وحشت افتاده بعداً در سال 1357 دست به گرفتاری هشتاد درصد رهبری ح.د.خ.ا زد که گویا پایه و اساس حزب را از بیخ و بن از بین ببرد اما در نتیجه این باعث رویداد بس عظیمی در کشور گردیدیعنی انقلاب 7 ثور 57 در تحت رهبری ح.د.خ.ا با پشتیبانی همه جانبه همه اقشار و طبقات محروم جامعه حکومت خاندانی و استبدادی را سرنگون و قدرت سیاسی در کشور به خلق افغانستان و به نماینده گی از تماماً طبقات محروم جامعه به ح.د.خ.ا قرار گرفت.

اما اینکه در جریان مدت کوتاه خدمت گذاری ح.د.خ.ا چه پلان های شومی در داخل  در وجود افراد معین در همکاری مفت خوران به حمایت دشمنان بیرون مرزی و حتی جهانی به کدام وسیله و مولفه ها براه انداخته شد. کدام نواقصات و اشتباهات رونما گردید و کدام اعمال و تحولات دگرگون کننده به نفع خلق افغانستان بمیان آمد درین بحث مورد نظر نمیباشد آنقدر بیان مینمایم که هر پدیده مانند سکه دارای دو روی یا پهلو است اما فرزندان خلق نجیب متدین، دلیر و با شهامت آنچه را بیان میکردند به آن عمل نموده و مینمایند طور نمونه هیچ یک خلقی بلاک، سرای، شهرک، اپارتمان حتی خانه رهایشی ندارند چون آنها هر چیز را از قبیل خانه، لباس، نان زنده گی مرفعه ابتدأ برای زحمتکشان و کافه هموطنان میخواستند و بعداً به خود که این را طور عملی همه دیده ، شنیده و درک کرده اند.

توقع میبرم از همه هواداران ح.د.خ.ا روشنفکران و آنانیکه منحیث انسان و اسلام  اکنون به سنن بین 15 الی 30 و یا بالاتر قرار دارند حالات دونیم دهه اخیر را هم از نگاه انسانیت و اسلامیت برسی نمایند و هم تقریباً یکونیم ساله دوره حکومت ح.د.خ.ا را آنوقت بخوبی درک میگردد که تماماً اعمال هم از گفتار و هم از عملکرد ح.د.خ.ا مطابق هدایات و دساتیر شریعت غرای محمدی(ص) بوده است. آنچه دیگران نام های کفر و الحاد وغیره کلمات که نه در قرآن، فرمان الهی و نه در سنت  متنقً علیه به مشاهده نمیرسد این تبلیغات زهرآگین و بدون اساس از طرف دشمنان مردم و کشور در تحت هدایات اجانب با سؤ استفاده از مقدسات دینی مردم ما و بخاطر بدنام ساختن اسلام و ویرانی کشور و مردم رنج کشیده آن بوده و بس. در حالیکه همه فرزندان خلق افغانستان اکثراً بیشتر از 11 پشت یعنی از قرن دهم میلادی به بعد که مسلمان بوده و اولاد هایشان نیز به خالق یکتا، ملائیکه (ع)، و کتاب های آسمانی بخصوص قرآن عظم الشان، پیغمبران، مرده و زنده شدن، بازپرس و هر یک طبق عمل اش به جنت و دوزخ رفتن متعقد بودند و هستند. پس به پیش بسوی وحدت کلی هواداران حزب دیموکراتیک خلق افغانستان!

به پیش بسوی وحدت در بین تماماً اقشار، طایفه ها، اقوام و قبایل در کشور!

 

جاوید باد افغانستان!

با احترامات فایقه

نقیب مسید اوس د خپلواکۍ د غورځنګ سمبول دی

 

د روان کال د جنوري په لومړیو، کراچۍ ښارکې نامعلومو کسانو په یوه چاپه کې نقیب مسید له خپل دکان څخه یووړ. څو ورځې وروسته يي له دریو نورو کسانو سره یوځای مړي وموندل شو. وروسته څرګنده شوه چې چپاولګر خپله پولیس ول او د ځايي پولیسو مشر راوانور يي لارښودنه کوله.

د پولیسو ځايی مشر راوانور لومړی هڅه وکړه چې دغه د اوږدو ښکلو ویښتو، دنګې ونې او ښکلې ځوانۍ خاوند، نقیب مسېد ترهګرو سره په اړیکو تورن کړي؛ خو تورونو يي ځای ونه نیو او د کومې محکمې له پریکړې پرته يي د پلان شوې توطیې له مخې هغه وواژه او د پښتنو اوسني ټولنیز ستر غبرګون يي راوپاروه.

د نقیب مسید وژنه د اسلام اباد د هغو توطیو ادامه ده چې له ډېر پخوايي د پښتنو د ځوانانو، وکیلانو، مشرانواو پوهانو په وړاندې پیل کړې ده او د ډيورنډ کرښې پر دواړو غاړو په شدت ادامه لري.

د جنوبي اسیا د ترهګرۍ د پورټل په نوم ویب پاڼې پخوا لیکلي ول چې پاکستان په تېرو پنځو کلونو کې ۶۵۰۰ پښتانه وژلي دي.

د ویبپاڼې په وینا د ۲۰۱۱ او ۲۰۱۶ کلونو ترمنځ، ۲۰۱۲ کال ترټولو خونړی بلل شوی چې یوازې په پښتنونخوا ایالت کې ۱۲۰۶ تنه پښتانه وژل شوي دي.

په دې ۶۵۰۰ وژل شویو پښتنو کې د کوټې په ښار کې هغه ۶۵ تنه وکیلان هم شامل دی چې یوې امریکايي رسنۍ دغه پښتانه د بلوچستان د کار سړي یاد کړي وو.

هغه مهال د پاکستان د سیاسي چارو یو کارپوه ډاکټر تقي د امریکا غږ ډيوې څانګې سره په خبرو کې ویلي ول چې د پاکستان حکومت د پښتنو د وژلو د مخنیوي لپاره څه کار نه کوي. نوموړي همداراز ویلي ول«د بده مرغه د پاکستان ریاست په هیواد کې د پښتنو وژنه اډو وژنه نه ګڼي او نه پرې خپګان کوي»!

د ۲۰۱۲ کال د ډېسمبر په ۲۲ مه، په پېښور کې د عوامي نشنل پارټي ۱۶ تنه غړي او فعالان یوځايي ووژل شول. په وژل شویو کې د دې پارټۍ یو تن نامتومشر بشیر احمد بلور هم شامل وو او په لس ګونو نور ټپيان ول.

همداراز د ۲۰۱۵ کال  په جنورۍ کې د پاچاخان پوهنتون کې ۲۱ تنه ووژل شول چې ۱۳ تنه يي زده کوونکي ول. په دغه ټولوژنه کې لسګونه نور زده کوونکي ټپيان شوي ول.

پورته ارقام دلته له سل ګونو او زرګونو څخه یوازې د بېلګې په توګه راواخیستل شول. د نقیب مسید شالید د پښتنو شازلمو د ټولوژنې په خونړو پېښو ډک دی. پاکستان نه یوازې د پښتنو لپاره دوزخ او جهنم دی، بلکې د نورو قومونو لکه بلوڅانو او سندیانو لپاره هم زندان دی.

اسلام اباد چې د تروریزم پروژه د ځان د بقا او مالي زیرمو او ګټو لپاره ژوندۍ ساتي، تل يي دا پروژه د یوه دام پتوګه د پښتنو د سپکولو، ګوښه کولو او وژلو لپاره کارولې ده. اسلام اباد د هرې تروریستي پېښې او معاملې سره چې د خپل تور سازمان ISI په مټ يي ترسره کوي؛ د پښتون زلمي لکه نقیب مسید، د پښتنو د نورو مخورو سپینږیرو او مشرانو نومونه ورسره تړي.

 

کوزو پښتنو په داسې ټولو خونړیو پېښو او د پښتنو په ټولوژنو غبرګون ښودلای او خپل تاریخي دوښمن پنجاب ته يي ګوته نیولې، خو دا لومړی ځل دی د نقیب مسېد په شهادت د یوه ویښ او بیدار قوم په توګه پنجاب په نښه کوي.

د نقیب مسېد وژلو نه یوازې کوزو پښتنو ته د ویښتوب او پاڅون ټکان ورکړ، بلکې بر افغانان يي هم چې د اسلام اباد له ساطوره خوندي نه دي او څلویښت کلونه يي د جګړې بټۍ کې اړخ په اړخ سوځوي، نور هم راوخوځول.

د پنجاب په زړه اسلام اباد کې د تېرو لسو ورځو د ناستې احتجاج چې د افغانانو د ستر مشر فخر افغان پاچاخان د عدم تشدد په طریقه روان دی، دا اوس يي هم پنجاب وارختا اوسرسام کړی دی.

د نقیب مسېد له پاڅېدلي غورځنګه چې اوس له پنجابي واکمنۍ څخه د خپلواکۍ غورځنګ سمبول ګرځېدلی، ورځ تربلې په ملي، سیمه ییزه او نړیواله کچه ملاتړ زیاتیږي.

د نړۍ معتبرو رسنیو لکه، بي بي سي، امریکا غږ، اروپا ازداۍ، مشال راډیو، المان غږ او ځینورو په پراخه کچه د دې قومي او ولسي غورځنګ انساني، قومي او دیموکراتیکې غوښتنې خپرې کړي. په فیسبوک او بریښناپاڼو کې په زرګونو لیکنې او تبصرې خپرې شوې او د لسګونو ورځپاڼو سرلیکونه او مقالې د دې غورځنګ په ماتړ ودریدي.

د نیویارک ټایمز ورځپانې لیکلي چې په احتجاج کې شاوخوا ٦ زرو کسانو گډون کړیدی. خو اوس هم د مدني حقونو فعالین د مختلفو ښارونو نه نور خلک هم هڅوي چې په دغه غونډه کې گډون وکړي.

د مسېدو د قبیلې ٢۴ کلن ځوان منظور احمد پښتون چې د پښتنو سره د ظلم په ضد یې د پښتنو تحفظ په نامه غورځنگ یې شروع کړ، وویل چې مجبوره شو چې دغه غورځنگ پیل کړي ځکه چې د پښتنو چې کوم سیاسي مشران دي هغوي د پوځ د ظلم غندنه نه شي کولی.

منظور پښتون اوس په اسلام اباد کې د پښتنو د دغې احتجاج د یو مهم تنظیمونکي په توگه پیژندل کیږي.

هغه د امریکاغږ ډیوه راډیو ته وویل ” زمونږ د ځوانانو، سپینږیرو.، مشرانو وینې تویدلې د هغې چا خبر نه اخیسته. ژوند یو داسې ځای ته راغلو چې نور ژوندون خوند نه راکاوه، پښتنو خپل ټول ژوند په ظلم او په کړاونو کې تېړ کړیدی. د پاکستان د پوځ د ظلمونو تپوس هیڅ څوک هم نه کوي نو ځکه مونږ دیته مجبوره شو چې د خپلو ځوانانو د ژوند د حفلظت کوښښ وکړو.”

منظور پښتون زیاته کړه چې د پښتنو هغو مشرانو ته پېغام دا دې چې دلته خپل سیاسي مقاصد یو خوا ته پریږدي او یواځې د پښتون په نوم زمونږ سره یو ځاې د پښتنو سره د ظلم په ضد اواز پورته کړي.

بلخوا ولسمشر اشرف غني د برو افغانانو په استازیتوب په خپله ټویټر پاڼه کې لیکلي: پښتانه له افراطیت او ترهګرۍ ستومانه شوي او دا مدني لاریون یې پیل کړی دی.

ښاغلي غني ویلي چې د پښتنو د دې مدني او سوله ییز حرکت ملاتړ کوي او د تروریزم او افراطیت پر ضد یې یو ګټور ګام بولي.

ولسمشر غني د دغو احتجاج کوونکو حرکت ته په اشارې ویلي چې هغوی د عدم تشدد د فسلفې پیروي کړې او د فخر افغان ستر پاچاخان په ګامونو یې ګام ایښی دی.

د افغانستان ولسمشر د پښتنو اعتراض کوونکو حرکت د تشدد پر ضد هڅه بللې او له نړیوالړو رسنیو یې غوښتي چې د پښتنو دا عدالت غوښتونکی ږغ بدرګه کړي. تاند»

تېره ورځ ملالې یوسفزۍ د نوبل د سولې جایزې ګټونکي د دغه لاریون ننګه او ملاتړ اعلان کړ او د هر رازمرستې ژمنه يی وکړه. همدارنګه په کوزه پښتونخوا کې ښځو، مدني او سیاسي فعالانو په لاریون کې ګډون کړی او له هغه يی خپل بشپړملاتړاعلان کړی دی.

په افغانستان کې هم نن په حضوري چمن کې لویه غونډه وشوه او د نقیب مسېد له غورځنګه يي بشپړ ملاتړ اعلان کړ او دا راز غونډې به د هېواد په نورو سیمو کې هم ادامه پیدا کړي.

د حضوري چمن غونډه کې د لاریون یو تنظیموونکي ایمل څړوال د لاریونوالو په استازیتوب پنځه ماده ییز پریکړه لیک ولوست.

پریکړه لیک کې راغلي«موږ د پښتونخوا د خلکو لانګ ‌مارش د ټولو بنیادي غوښتنو ملاتړ کوو. پاکستان دې د تروریزم حامي هیواد په توګه وپیژندل شي. قبایلي پښتانه د طالبانو او پاکستان پوځ لخوا وژل کیږي. د ملګرو ملتونو سوله ساتي ځواکونه باید قبایلي سیمو ته لاړ شي. د جنګي جرمونو نړیواله محکمه دې په فاټا کې د پاکستاني دولت لخوا د قبایلو د جینوسایډ (ټولوژنې) څیړنې وکړي او نړیوالې رسنۍ دې باید قبایلو کې خپل دفترونه پرانیزي»

که څه هم پورته غوښتنې د کوزو پښتنو ټولې غوښتنې نه څرګندوی او یوازې د اوس لپاره په پام کې نېول شوې ښکاري، د کوزو پښتنو اصلي غوښتنه د پنجاب له استعماري واکه خپله خپلواکي ده. پښتانه له دې کم په بل څه نه قانع او نه راضي کیږي!

د بشپړ افغانستان بیا احیا چې هم يي کوز پښتانه د «لروبر یو افغان» په مفهوم کې ښکاره کوي او هم يي بر افغانان پخپلو څرګندونو کې له چا نه پټوي، د اصلي موخې پتوګه ګڼل کیږی!

تل دې وي د لروبر افغان یووالی!

د ۲۰۱۸ کال د فبرورۍ ۹ مه

سرلوڅ مرادزی

د فقير محمد ودان پر ليکنه د خپل نظر ټکي:

 

د فقير محمد ودان ليکنه چی عنوان دی مروری بر ياداشتهای عبدالوکيل تحت عنوان : از پادشاهی مطلقه الی سقوط جمهوری دموکراتيک افغانستان :

درنو دوستانو د فقير محمد ودان دوه ليکنې مې د ډنمارک هيواد څخه خپريدونکې برښينايي ويب پاڼه کې ولوستله په دی ليکنه کې چی دافغانستان دموکراتيک جمهوريت د بهرنيو چار وزير د وطن د گوند داجرايه شورا مخکښ غړي عبدالوکيل د کتابونو له مينځ څخه پر يو شميږ سکالو ارزونه کړی وه ما لازم وگڼله چی دمحترم فقير محمد ودان پر ليکنو يو څه رښتيني واقعتونه ور زيات کړم.

د عبدالوکيل په کتابو کې خورا زياتی سکال (موضوعگانې» ليکل شوي ما په سمه توگه لوستلي خو کله چی مې د فقري محمد  د ودان ليکنې ولوستلی نو پريکړه مې وکړه چی هغه څه زه ورباندی ور زيات کړم چی دوی دواړو د خپلو پلويانو په پلوی ارزونه کړی. په دی ليکنو کې د ۱۳۶۸ل کال د کب د ۱۶ پر پېښې بحث ليکل شوی خودا چئ دا پېښه ولی وشوه زه نه غواړم چی د چا پلوي وکړم ولی ديوه مخکني گوندي په توگه دا حق لرم چی هغه څه لوستونکو ته وړاندی کړم چی ماته دقيق او په سمه توگه ما لوم وه او دي.د محترم عبدالوکيل او محترم فقير محمد په ليکنو کې دا سمه ارزونه شوی چی دافغانستان د خلکو دموکراتيک گوند اود افغانستان د موکراتيک جمهوريت  د واکمني ټولۍ څوکې د کرملين د کمونست گوند د مشران او سلاکارانو لخوا سرته رسيدلی د گمارنۍ په فورم کې د شوروي سلاکاران لاس ليک حتمي وو،د اچی عبداوکيل څنگه د ماليي وزرارت له څوکې ليری کړای شو او په ويتنام کې سفير شو اودوباره د چا په سلا او زور د بهرنيو چارو وزير اود گوند د بيرو غړی شو په خپل کتاب کې ټول داستان ليکلی زما دوباره ليکو ته اړتيا نشته.را ځم د فقير محمد پر ليکنه دی وايي ددفاع وزير او افراطي خلقيان جمع پرچميانو دداکتر نجيب الله د واکمنی دکمزوری له پاره  د شوروي اتحاد او پاکستان په گډه په لاس په کار وه  په دې شک نشته چی پاکستان غربيانو، عربانواو شورويانو دافغانستان دورانی بی ثباته کولو اود دمکراتيک جمهوريت د سقوط له پاره په ښکاره لاس وهنی کولی ولی زه بيا دا وايم چی کوم گوندونه ،دولتي واکمنۍ چی د برچی په زور ساتل کيږي د موکراسی مړه وي ټول چار واکې د ټاکنو پرته د بل له خوا گمارل کيږي او يا د جمعي رهبری پر ځای يکتازي او شخص محوره وي يانی ټولی پريکړي د يوه شخص لخوا  د پرديو په لار ښونه سرته رسيږي لکه چی عبدالوکيل هم د يوه شخص اراده پر ټوله واکمنۍ ياده کړی باور مندي له مينځه ځي وزيران واليان د هيڅ گمارنې واک نه لري د شوروي سلاکار اود گوند په خوښه ټولی گمارنې کيږي نو پاېله به همداسی وي .محترم فقير محمد ودان ته زه وايم چی د گوندي غړو له پاره دا خپلواکي وه چی خپل دردونه يا د سمونی کوم وړانديزی يې کړی وای ځواب نه خير:

په ۱۳۴۳  ل کال کې د گوند يو ځل د بنسټ ايښدلو پرته بيا کله په دی گوند کې ټاکنۍ وشوی؟ په سياسي واکمنی کې کله د کنگری را بلل مناسب وه ؟ ايا په اوردو کې دوه اوردو جوړيدل يانې د ۴۰ زريزد ملي گارد تر نامه جوړيدل ما نا او مفهوم مناسب وو ددفاع وزارت د  لوړ و چارواکو نيول هغه هم بيدون له لاسوندو او ازباتو نيول ،ايا خاد ادراه پر ټول گوند او دولت يو حاکم اورگان نه وو؟ د خاد  اصلي دنده داوه چی داي ايس اي او نورو استخبارتي شبکو پر وړاندی مبارزه وکړيولی دوی تلپر دی مصروف وه چی  گوندي فعالينو ته دوسی نه پرانستل شي تعقيب شي دگوند ولسو خوله چپه پاته شي له ويری هيچا غږ نه شو پورته کولای همدا دموکراتيک رژم او دموکراتيک گوند اصول وو همدا لاملونه وه چی د بی باوری له پاره په گوند کې کوره کي جوړه د پلچرخي زندان د بيگناه گونديانو په هميشني کور نه اوښتی؟ًد بيلگې په توگه تا سو د جلال اباد د ۱۳۷۶ ل کال سم عيار جنگ په اړوندڅه ويل غواٍړی زما په اند  دا جنگ ساده جنگ نه وو دا جنگ د پاکستان د حکومت اي ايس اي او سي اي اي لخوا پلان شوی يو منظم عيار جنگ وو دورځی په سلگونو خلکو افسرانو سرتيرو، گونديانو بلهاري(قرباني» ورکوله دا جنگ چا دفاع کړو ؟په اول خط کې گونديان د وسلوال پوځ افسران او سرتيري وو په دی جنگ د خلقي او پرچمي وينې په يوه  دفاعي موچل کي تويي شوی دا سی مخور مخکښ گونديان شهيدان شول چی تاسو ته نمونه هم نه ديدر ياد.زه  به يو څو د بېلگې په توگه وليکم دا کتر گل ا لرحمن  د شينوارو د لوی ولسوالیگوندي منشي اود گوند مرکزي شورا غړی، نعمت الله توده مل د شينوارو د لوی ولسوالی د امنيت قومنداناو گوندي ، محمد اصف کاروان د کوزکنړ گوندي منشي سره د اتو نورو گونديانو، قومندان بارکزی د قولی اوردو قومندان گوندي، امير محمدد قول اوردو درستيزوالگوندي،چنار گل د امنيت امرگوندي ، لعل محمد داوفراتيفي کنډک قومندان گوندي ، سليم د ۱۱ پلی فرقی د توفچي قومندان گوندي، زين الله د ټانک کنډک قومندان گوندي، شال محمد د کامی مخکنې ولسوال گوندي، د څارندوی قومندان حيدر گوندي،سيد احمد شاه د ۱۱ پلی فرقي مرستيال گوندي سيدرحمن جبوال د لومړی ليوا درستيزوال گوندي،فاروق عصمتي د ليوا سياسي کارمند گوندي، اقاگل د ليواد کنډک افسر گوندي قدرت اللهافسر گوندي په لسوگونو نور په دفاع کې شهيدان شول ولی کله چی د کودتا خبره را مينځ ته شوه تاسو خبر ياست چی په ننگرهار ولايت هيچا د هيچا په پلوی يو اينچ حرکت نه وو کړی ولی تاسو د ۱۵ تنو گونديانو چي متشکل وو له ملکي او نظامي څخه په پوره بی شرمی ونيول شکنجه مو کړل او زندان ته واچول زه فقير محمد ودان نه ملامت وم ځکه ده په دی جنگ نه خپلوان له لاسه ور کړي اونه ده کوم رول در لوده ده يوازی تر جنگ وروسته هلته دنده پېل کړه کومه لاسته راوړنه يي نه در لوده يوازی د گوند په پيسو يې د کامې ولسوالۍ څخه چی خلک يي کډه شوی وه د لرگيواو له ننگرهاره د کچالو تجارت پيل کړ او په پايکې د مولوي خالص د گوند قومندان حاجي قدير له فارم غازي اباد څخه ننگرهارته را وستلو اود والي په حيث پر څوکې کښيناوه ددولت هر څه چي وه ده  ته وسپارل تنظيمونو هم په گډه د دولت درنی سپکې وسلی په يوه اونې کې پر پاکستان وپلورلی ودان صاحب د قدير په واسطه مصون کابل ته واستول شو.گوند هغه وخت پر داسی سرنوشت اخته کيږي چی دموکراسی په بنياد نه وي جوړ شوی يو گوندي د يوه شخص اراده پر ټول گوند حاکمه وي پاېله همدا نا کامي اود رژيم سقوط اود زرگونو گونديانو پر سر نوشيت لوبی کډوالي مهاجرتونه ټول هغه څه چی وه له لاسه ور کړل  د گوند په منځ کې د گروپ بازي او خاصو امتياز ورکونې پروسی د گوند يانو تر مينځ د بی باوری او اختلافونو زېرونې له پاره زمېنه مساعده کړه د عبدالوکيل د د ليکنو له مخی د روغۍ جوړې ۵ کلنه پروسه ناکامه شوه د ملگرو ملتونو د سولی پروسه د بهرنيو هيوادونو د چلوټی د سياست له مخی نکامه شوه په شمال او جنوب کې په ختيځ او لويديځ کي يو په بل پسی لکه دخوست ولايت له لاسه وتل د کنړ پريښودل د شمال د مليشو اود مرکزي کمېټې دوه غړو لکه جنرال مومين او جنرال عبدالرشيد دوستم  ، نادري ،د جنرال محمد نبي عظمي،  محمد اصف دلاور او نورو   ياغيتوب او له احمدشاه مسعود سره يوځای کيدل د دولت او حکومت تر مينځ د بی باوری او کمزوری له امله د نه همغږې شتون د دولت او گوند مشر  له هيواده د وتلو ناکامه هڅه د يو شمير لوړ پوړو چارواکو منډی ماملی له مسعود اويو شمير منډېتر  چهار اسيا د گلبدين خواته ور تگ او پلازمېنه کابل کې د پوپکسالارانو غوبل د رژيم ړنگېدل اود ۷۰ زره بی دفاع کابل ميشتو شهادتونه اود چور چپاول ټول د نا سالمي غېر دموکراتيکې واکمنۍ پاېله وه .

يوه وړه خاطره : زه په  ۶۹ ۱۳ ل کال په وروستيو کې له پلچرخي زندان څخه چی د ۱۶ د کب د۱۳۶۸ ل کال په اصطلاح کودتا په تور نيولی وم دا چی  پر ما د شکنجو او ربړونو بی خوبی وروسته د خاد د څېړنو کسانو څه لاسوند تر لاسه نه کړه زه له زندانه را خلاص او په جلال اباد کې خپل کور ته ستون شوم ۱۰ يا ۱۵ شپې مې تيری کړی د دوستانو او ملگرو او مخورو سپين گرو د تاوده هر کلي سره مخ شوم يوه ورځ فقير محمد ودان چی داوخت د گوندي ولاتي کمېټې منشي وو دخپل سکتر په واسطه خبر راکړچی يو ځل زما دفتر ته راشه زه دده دفتر ته ورغلم په سکرتريت کې معطل شوم وروسته دفتر ته ور وبلل شوم  زما سره داسی برخود وشو لکه کوم لوی جرم کونکې حتی د کيناستلو بلنه هم را نه کړه فورا وويل کوچيه ته له حج نه را غلی يي؟ او که له زندانه؟ ما ورته وويل له زندانه را خلاص يم کورته را غلی يم ده وويل ستا کورته زيات خلک در ځی او ته ورته د زندان د شکنجو داستانونه وايي زه هر ورځ ستا په ميلمنو کې د خاد اجينټان دراستوم خبری ثبتوم دا ماموريت نور ختم او ولاړشه ما ورته وويل چی گرانه دا خو زما د خار پوړو ځای دی تاسو امر وکړی چيری ولاړ شم ده ځواب کې وويل دا ستا کار دی دلته موږ درسره په تکليف يو ما کابل ته کډه وکړه دا وه دده برخورد.

زما د ليکنې موخه دا نه ده چی چاته د کوم بل هدف په خاطر څه وليکم خو موخه مې داده چی اوس د مخکنيو تير شوو کړنو سپړل وکړو که په رښتېا پر چا وطن گران وي اود ولسونه د موجوده ستونزو نه د خلاصون  لاری چاری ولټول شي روڼ اندي  بايد سره يو شي يوبل سره حضم کړي د هېواد ملي گټو په خاطر يو ستر ځواک را مينځ ته شي په پوره رښتينولی د ولسونو د ښېرازی او سوکالی له پاره په گډه کار وکړي.

م. اقا کوچی

 زبان پشتو !پشتو قدیمی ترین زبان آریایی است

 

نوشته شده توسط نوشته: دکتور محمد حلیم تنویر

The History of Pashtu Language
Pashtu is the oldest Aryan language
Part I

25.1.2018
افغانستان با سابقه تاریخی و فرهنگی، نقش ارزشمند و تاریخی در رشد زبان و فرهنگ های متفاوتی که بازماندهء زبان اویستایی اند، داشته و بخش از ارتقای زبان و فرهنگ در غنایی تاریخ ادبیات جهان نیز شمرده می شود.
به اساس پژوهش های زبانشناسان جهان، پشتو یکی از زبان های دیرینه و قدیم آریاناست که با سانسکریت و دری شباهت زیادی دارد. زمانی که اقوام آریایی از سرزمین اصلی خود “آریاناویجه” و از “بخدی” یا بلخ امروز به طرف جنوب(هند) و غرب (ایران و اروپا) کوچ نمودند، بخشی ازین اقوام در امتداد دریای هریرود، هلمند و دامنه های کوه های سپین غر نیز متوطن شدند و چراگاه های را برای مواشی بوجود آوردند که از لحاظ اقتصادی خود کفا و متوطن شدند. دراین مدت زبان این اقوام نیز با لهجه های متفاوتی تغییر شکل نمود.
” قبیله (پکهت) کی یکی از قبایل بزرگ و مشهور آریایی در بلخ بود حدود سه و نیم تا چهار هزار سال قبل در شمال افغانستان زنده گی می کردند. دراین زمان مهاجرت دوم اقوام آریایی آغاز گردید که یک عدهء آنان بسوی هند و دیگران بسوی بحیرهء کسپین حرکت نمودند. امکان هم دارد که بخشی از این اقوام جانب دریای نیل رفته باشند” (ت, ص ۹)
آریایی های که بطرف هند رفتند در بوجود آوردن زبان سانسکریت وعشایری که به ایران رفتند، لهجه پهلوی(فارس قدیم) را شکل نوشتاری و بهتر دستوری دادند که مظاهر زبان اویستایی و زبان های پشتو و دری و سغدی را می تواندراین زبان هادریافت.
عدهء از آریایی ها که در دامنه های هندوکش مسکن گزین شدند، زبان شان تغییر نمود. در شمال هندوکش زبان دری به پخته گی رسید و لهجه های گذشته و ماحول خود را در خود ضم و هضم کرد. در جنوب افغانستان هندوکش، کوهستان های غور و سپین غر تا وادی سیستان زبان پشتو بعنوان یک شاخه زبان آریایی شکل گرفت.
همچنانکه قرابت و شباهت های زیادی بین زبان های دری و پشتو موجود است، تأثیرات و همگونی های زیادی با زبان های فارسی پهلوی، سانسکریت،اردو ، بلوچی و آذری دارد. پس با وضاحت می توان گفت که تمام این زبان ها از همان ریشه اصلی اویستای آریاناویجه برخاسته است. و زبان های دری و پشتو، هر دو از قدیمی ترین زبان های آریایی و تکامل یافته زبان اویستایی اند.
جیمز دارمستتر، شرق شناس فرانسوی می نویسد:” پشتو یکی از بقایای زبان اویستایی است که کتاب مقدس زردتشتیان به آن زبان نوشته شده است. (الف، ص ۱٠٠)
بنابر پژوهش های جیمز دارمستتر،هرگاه کتاب مقدس زردتشتیان به زبان به زبان پشتو نگاشته شده باشد، بوضاحت تأثیرات این زبان را می توانیم در زبان های دیگرآریانا نیز دریابیم و در اثار باقیمانده وجه تشابه زبانی را در کتیبه ها می تواند دید.

یکی از تمدن های قدیم بشریت, تمدن سومری هاست که حدود شش هزار سال قبل در کرانه های سفلای دریای فرات در عراق زنده گی می کردند و در ساختن ابزار های طلایی و مسی برای اولین بار, تحول انسان را بسوی مدنیت پیشگام شدند.
“در زبان سومری های , الفاظ و کلمات پشتو نیز دیده می شود. طور مثال (زک کرت) که به زبان سومری ها(جای بلند) معنی میدهد. در زبان پشتو (زک) یا (جگ) هم بلند معنی داشته و کلمه (کرت) به معنی (جای) یا (کوه) است.” ( ب، ص ۳۲و پ، ص ۳۱)

” بعضی مؤرخان می نویسند که پشتون ها از نسل اقوام قبطی را که در کرانه های دریای نیل زنده گی می کردند می دانند.” (الف, ص ۱٠)
سید جمال الدین افغان می نویسد: ” بعضی از مؤرخین خیال دارند که افغان ها از نسل آشوری و کلدانی ها می باشند و گروهی از سیاحان فرنگ دعوی دارند که در الفاظ پشتو لغات کلدانی یافت می شود. طائفهء از ایشان تصور می نمایند که این قبائلی که دره های اتک و خراسان را ماوی گرفته اند از نسل آن اقباط مصریانی می باشند که با عسکر (سوزستریس) در هنگام فتح بلاد هند شامل بودند.
زمرهء از مؤرخین می نگارند که از اسباط بنی اسرائیل می باشند و (بخت نصر) بعد از کشتار زیادی بقیة السیف ایشان را در کوهستان غور جا داده. بعضی از نویسنده گان می نگارند که ملت افغان مسکن نوین خود را به غرض یادگار وادی که در سرزمین شام داشتند (غور) نامیدند.” (ج، ص ٦٦ )

یکی از محققین یونانی بنام “استرابون” در قرن اول میلادی می نویسد که: “باختر ها, پارس ها, سغدی ها با یک زبان مشترک ـریتمی مفاهمه داشتند.” اما به طور یقیینی آشکار نیست که به چه زبانی.اما زبان دری و پشتو که بنیاد و ریشه های عمیق با زبان اویستایی دارد, همه زبان های دیگر را زیر تأثیر خود داشت.

در بخش شاخه بندی های زبان آریایی, عدهء از محققین این زبان ها را به سه شاخه تقسیم نموده اند:
1 – شاخهء زبان های هندی یا هندیک که زبان های سانسکریت, پراکریت, هندی, اردو, پنچابی, کچراتی و زبان های محلی کوچک که در شمال و غرب هند مروج است.
2 – شاخه زبان های (پارتیک) که عبارت از زبان قدیم دری, ساسانی, پهلوی, فارسی و لهجه های اشکانی, گیلکی و کردی اتد.
3 – شاخه زبان های باختری که بنام زبان ( پشتیک) هم یاد می شودو عبارت از زبان های پشتو, بلوچی, اورمری, پراچی, پشه یی و زبان های کوچک مروج در جنوب افغانستان اند

عدهء از محققین زبان های اوستا, سانسکریت و پشتو را از جمله زبان های خواهران صمیمی آریایی دانسته اند که تنها ازین سه زبان, پشتو یگانه زبانیست که تا هنوز در بین مردم مروج است و زنده مانده است. (ب, ص ۴۱)
زبان پشتو ریشه های زبان اوستایی دارد و ریشه زبان را ما با وضاحت در کلمات اوستایی پیدا نموده می توانیم.
دکتور براون در کتاب “تاریخ ادبیات) خویش می نویسد:
“پشتو ظاهراً از لفظ پشتون و یا پختون آمده که نام قبیلهء از آریایی هاست. این زبان اصلاً از زبان های هند و اروپایی بشمار رفته و با زبان های قدیم آریایی مانند سانسکریت و اویستایی خویشاوندی دارد. (ث، ص ۱۳۱)

یکتن از محققین زبان شناس ناروژی بنام پروفیسور مارگنسترن می نویسد که:افغانستان برای مطالعات زبان های آریایی از اهمیت بیشتری برخوردار است. زیرا افغانستان مرکز زبان های آسیایی و اروپایی بوده و زبان پشتو در زبان های آریایی از جمله لسان های مهم شمرده می شود. (با مراجعه به مأخذ شماره : ب, ص ۴۴)

در مورد پشتون ها در ریکویدا (پکهت, پکهتا) یاد شده است و سرزمین پشتون ها بنام ( پکتیا) و( پکتین) آمده است.
در اوستا کلمات (اوغنه, اپغنه, اپغانه) بعنوان مردم قبایل ذکر گردیده است.
در سانسکریت نیز کلمات (اوگهنه,اپکهنه) برای پشتون ها آمده است که به معنی نگهبان کوه ها و یا جا های بلند است.
کلمهء (اوغان) در زبان ارمنی به معنی پاسداران کوه است.
کلمات (ابگان, اپگانع اپاگهان) که همان کلمه افغان است لقبی است که به شاهپور اول و سوم داده شده است و به معنی شیر صفت و شجاع است که در کتیبهء نقش رستم در بیستون تا هنوز وجود دارد..
کلمه ” پشتو” با نام عشیره (پشت) یل (پکت) ارتباط مستقیم دارد. در کتاب ویدا (پکت) یکی از عشایر ده گانه قوم آریایی محسوب گردیده است. ( د ص ۳۳۴)
هیرودوت مؤرخ مشهور یونانی در سال ۴۸۴ ق.م.، پشتون ها را بنام “پکتی” یا “پکتویس” یاد کرده و جا و مکان شانرا بنام “پکتیا” و “پکتیخاب” ذکر کرده است که در ادبیات قدیم پشتو “پشتنخا” نیز تذکر رفته است. ( ذ، ص, ۳۳٠)

پشتو در کتیبه هخامنشی ها
اکثر زبان شناسان به این باورند که زبان پشتو با قدامت چندین هزار ساله، پیوند عمیق با ریشه های زبان اوبستایی دارد. اکنون اکثر کلمات متداول پشتو را در می یابیم که با اصل کلمه در اوستا مطابقت دارد.
کتیبهء که در دوره داریوش کبیر یکی از شاهان هخامنشی روی سنگ های کوه “بیستون” حک نموده اند و بگونهء رسم الخط میخی نوشته شده است، جمله های زیر است که با کلمات پشتو بطور کلی شباهت دارد و ریشه می گیرد. دراین کتیبه چنین نوشته شده است:
نه اریکه وم، نه دوره ژن وم، نه زور کروتی وم

نه اریکه وم: به معنی نه حاکم سرسخت و جبار هستم.
نه دوره ژن وم: به معنی نه دروغگو هستم.
نه زور کروتی وم: به معنی نه زور گو و یا زور آور هستم. (ذ، ص ۳۳٩)

پشتو بعد از ظهور اسلام در افغانستان
از آثار ادبی زبان پشتو پیش از اسلام همانند زبان دری چیزی در دست نیست و بعد از اسلام قدیمترین شاعر زبان پشتو که اشعار حماسه یی سروده است، امیر کرور است که در سال ۱۵۴ هـ.ق/۱۴۹ش/770م درگذشته است. از آن ببعد آثار دیگری به نظم و نثر ازین زبان نقل شده است.
اولین شعر منظوم پشتو بدست امیر کرور پسر امیر فولاد یکی از فرزندان امیر شنسب است که دامنه های کوهستان غور را در تصرف داشت و همیشه به کمک ابومسلم خراسانی می شتافت.
“امیر کرور در کتاب (لرغونی پشتانه) یعنی افغان های قدیم، تألیف شیخ کته در سال ۷۵٠هـ ق ذکر نموده است. این تذکر به نقل از کتاب (تاریخ سوری) تألیف محمد بن علی بستی (٦۵٠هـ ق/۷۳۱ش/1252م.) بیان گردیده است. همچنان شعر امیر کرور به عنوان قدیمی ترین پارچه منظوم زبان پشتو در کتاب (پته خزانه) تألیف محمد بن داود خان هوتک در سال (۱۱۴۲هـ ق/۱۱٠۸ش/1142م) ثبت شده است.” ( چ، ص؟، کتاب پته خزانه)
این شعر را پوهاند عبدالحی حبیبی در بخش تاریخ سوریان و شنسبیان غور به دری ترجمه کرده و آنرا دراینجا نقل می کنیم: (ح، ص ص:۱۳۳و ۷۴۲ – ۷۴۳)
ویاړنه د امیر کرور جهان پهلوان
(فخریه امیر کرور جهان پهلوان)

زه یم زمری، پردی نړی، له ما تل نسته
په هند و سند و پر تخار و پر کابل نسته
بل په زابل نسته
له ما اتل نسته
(من شیرم، بر روی زمین پهلوان تری از من نیست)
(در هند و سند و تخار و در کابل نیست)
( در زابل هم نیست)
(پهلوانتری از من نیست)

غشی د من می ځی بریښنا په میر څمنو باندی
په ژوبل یونم یرغالم، په تیښدیدنو باندی
په ماتیدونو باندی
له ما اتل نسته

(تیر های اراده و عزم من مانند برق بر دشمنان می بارد)
(در جنگ و پیکار میروم و می تازم بر گریزنده گان)
( و بر شکست خورده گان)
(پهلوانتری از من نیست)

زما د بریو پر خول تاویږی هسک په نمنځ و په ویاړ
د آس له سوو ی مځکه ریږدی غرونه کاندم لتار
کړم ایوانونه اوجاړ
له ما تل نسته
(فلک با افتخار بر ظفر های من می چرخد)
(سم اسپ من زمین را می لرزاند و کوه ها را زیر و زبر می سازم)
(کشور ها را ویران می کنم)
(پهلوانتری از من نیست)

زما د توری تر شپول لاندی دی هرات او جروم
غرج و بامیان و تخار بولی نوم زما په اودوم
زه پیژندویم په روم
له ما اتل نسته
(هالهء شمشیر من هرات و جروم را فراگرفته است)
( در غرج، بامیان و تخار نام مرا برای درمان درد ها ذکر می کنند)
(در کشور روم روشناسم)
(پهلوانتری از من نیست)

پر مرو زما غشی لوڼی ډاړی دښن راڅخه
د هریوا له رود پر څنډو ځم تښتی پلن راڅخه
رپی ژرن راڅخه
له ما تل نسته
(تیر های من بر مرو می بارد و دشمن از من می هراسد)
(در سواحل دریای هریوا میروم و پیاده گان از پیشم می گریزیند)
(دلاوران از ترس من می لرزند)
(پهلوانتری از من نیست)

د زرنج سوبه می د توری مخسور ورکړه
په باداری می لوړاوی د کول د سور ورکړه
ستر می تربور ورکړه
له ما اتل نسته
(زرنج را به سُرخرویی و با شمشیر فتح کردم)
دودمان سور را به سرداری و باداری رسانیدم)
(کاکازاده گان خود را بلند بردم)
(پهلوانتری از من نیست)

خپلو وگړو لره لور پیرزوینه کوم
دوی په ډاډینه ښه بامم ښه یی روزنه کوم
تل یی ودنه کوم
له ما اتل نسته
(بر مردم خود مهربانی و رواداری دارم)
( با اطمینان ایشان را می پرورانم)
( و همیشه نشو و نما می دهم)
(پهلوانتری از من نیست)

پر لویو غرومی وینا درومی نه په څندو په ټال
نړی زما ده نوم می بولی پر دریځ ستایوال
په ورځو، شپو، میاشتو، کال
له ما اتل نسته
(حکم من بدون درنگ بر کوهسار بلند روانست)
(گیتی از آن منست، ستاینده گان بر منبر ها نام مرا می برند)
( در روز ها، شب ها، ماه ها، سال ها)
(پهلوانتری از من نیست)

کلمات پشتو در زبان پارس ها

یکی از زبان های محلی قدیم پارس ها و یا فارسی مروج کنونی, زبان همدانی است که در آن کلمات پشتو به وضاحت مشاهده می شود. هرگاه رباعی ها و یا دو بیتی های شاعر بزرگ زبان دری, بابا طاهر عریان را که دراوایل قرن پنجم هجری در همدان میزیست, مطالعه نماییم, بطور آشکار, کلمات پشتو را در آن در میابیم.
ایرانی ها به این باور اند که زبان لهجه یی همدانی , منبعث از زبان پهلوی باشد و یا هم الفاظ و کلمات محلی همدان در آن وجود دارد. بدون شک که زبان مروج پارسی همدانی , زبان محلی آن مردم است. اما ریشه کلمات, رابطه خیلی نزدیک با کلمات زبان پشتو دارد. به طور مقایسوی رباعی و یا دوبیتی ها این شاعر بزرگ را ذکر می کنم.

خوش آن ساعت که دیدار تو وینم
کمند عنبرین تار تو وینم
نه وینه خرمی هرگز دل مو
مگر آن دم که رخسار تو وینم

بی تلوسه دارم بوره بونیه
ز هر در کاسه دارم بوره بونیه

گلی گشتم پی الوند دامان
اوش از دیده دادم صبح و شامان

مسلسل گیسوان پرتاب مکره
خمارین نرگسان پر خواب مکره

مورا ای دلبر موبا ته کاره
ورنه در جهان بسیار کاره

نزونم لوط و عریانم که کرده
خودم جلاد و بیجونم که کرده

پریشان چو کری آن تار زلفان
بهر تاریدلی اوتیه داری
نه خون دارم نه مون دارم نه سامون
دم مردن پر و بالم کفن بی

مو آن سپیده بازم همدانی
لانه در کوه دارم در نهانی
ببال خود پرم کوهان به کوهان
بچنگ خودم کرم نخچیربانی

کشم آهی که گردون با خبر شی
دل دیوانه ام دیوانه تر شی

لوئی دوپری نیز در بحث زبان های شرقی، دری و پشتو در افغانستان را در حلقهء خانواده گی زبان های هندو اروپایی قرار داده که به سه بخش زبان های شرقی، غربی و اویستایی تقسیم کرده که از زبان اویستایی، زبان های پشتو، دری و بلوچی بوجود آمده است. در شاخه های زبان های هندی چون بنگالی، پنجابی، اردو و باز هم زبان دری در سرزمین هند شکل گرفته است. از جمله این زبان ها که قدامت آن به دوره اویستایی نیز می رسد، زبان کافری(نورستانی) است. و در شاخهء جداگانه تصنیف بندی شده است. زبان نورستانی نیز یکی از زبان های محلی افغانستان است.
(ادامه دارد….بخش های بعدی را مطالعه کنید)

بخش دوم
در افغانستان علاوه از دو زبان مشهور پشتو و دری، زبان های پشه یی، ازبکی، زرگری،بلوچی، ترکمنی، نورستانی و هندی نیز رایج است.( چ، ص 13). در حالیکه لهجه های زبان دری به شاخه های متفاوتی می رسد که حتی تأثیراتی نیز به زبان فارسی پهلوی نیز گذاشته و از آنجمله می توان به لهجه های تخاری، طبرستانی، هراتی، ایماقی، اندارابی، پنجشیری، بدخشی، زابلی و امثال آن اشاره کرد.
زبان پشتو نیز در مناطق مختلفه با لهجه های متفاوت رشد نموده و زبان های هر منطقه با لهجه های جداگانه خصوصیت زبان پشتوی خود را دارد که در دوره اخیر محمد ظاهر شاه، فرهنگ زبان پشتو با اصلاحات آن تا حرف میم تکمیل و نشر شده بود. از آنجمله می توان از لهجه پشتو قندهاری، – که از پشتوی ادبی افغانستان است – ،لهجه خوستی که زبان مردم جنوبی، لهجه ننگرهاری که اکثر مناطق شرقی افغانستان به آن حرف می زنند و در تعادل با پشتو قندهار قرار دارد لهجه پشاوری که مردم مناطق آزاد و صوبه سرحد پاکستان به آن صحبت می کنند و اکنون با اضافهء کلمات انگلیسی شکل خود را تغییر داده است.
قدامت زبان پشتو را بین سه تا پنجهزار سال قبل از میلاد می داند و آثار زیادی ازین زبان را در کتیبه های شاهان هخامنشی و ساسانی می توان دید.
کلمه افغان در تاریخ افغانستان
کلمه افغان در تاریخ گذشته کشور مان به افرادی اطلاق میشد که در دامنه کوههای بخش جنوب و غرب هندوکش و کوه بابا و سپین غر و از دامنه های سیستان و هلمند تا به وادی سند زنده گی می کردند.
یکی از دانشمندان تاریخ و زبان ما به استناد موسسه شرقی باستانستان پوهنتون شیکاگو می نویسد: ” در نقش رستم از بین سنگ نوشته های آنجا در کعبه زردتشت یک کتیبه را بدوزبان پهلوی اشکانی (پارتی) و یونانی کشف کردند که شاهپور اول (پادشاه دوم سلسله ساسانی ها) در جمله رجال سلطنت به نام (وینده فرن ابگان رزمه ود) یاد شده است.
سپرنگ لنگ یکی از محققان آمریکایی بار اول این کتیبه را خواند و در ۱۳۱٩َ (1940م.) در مجله “سامی” امریکا مقالهء را نوشته و به نشر رسانید. وی کلمه “ابگان” رابه نام “افغان” کنونی تطبیق کرد. وی می نویسد:
“نام شاهپور سوم پادشاه ساسانی که هفتاد سال (از 309-379م.) حکم راند، صفتی و لقبی به شکل “اپه گان” مذکور است که این کلمه را می توان از قبیل همان “ابگان” سابق الذکر شمرد که به طور صفت مسوغ دلاوری، رشد و یا نجابت و یا رشته های نژادی آورده شده یاشد…” (ز، ص ۲٥۸)
پتهان و افغان دو عنصر جدا گانه نیستند
کلمه پتهان هفتصد سال قبل از امروز، زمانیکه پشتون ها از افغانستان به آن سرزمین مسکن گزین شدند، اطلاق می شود. این مردم از نژاد افغان اند و جدا از مردم افغانستان شمرده نمی شوند. ” نام عمومی پشتو زبانان، پشتون و پشتانه = پختون و پختانه است. اینکه پشتو زبانان خود را منحیث مجموع پشتون می خوانند، دلیلی است بر قدامت این نام نسبت به (افغان) و همین پشتانه و یا پختانه است که در هندوستان قرن چهاردهم به کلمه (پتهان) تحریف گردید. زیرا افغان ها در مرحله اول مهاجرت و مسکن گزینی خود در شهر معمور (پتنه) اقامت کرده و از طرف هندی ها(پتهان) خوانده شدند. بعد ها این تحریف ها بدست دشمنان استعماری بهانه ء داد تا به غرض تأمین منافع سیاسی خود و ایجاد تفرقه در بین مردم، پتهان و افغان را دو عنصر جداگانه بشمردند…” (ژ، ص ۳٠۸)
کلمه اپگان در شاهنامه
کلمهء “اپگان” که بعدٍ معرف شده و به “افغان” شکل گرفت، در اکثر آثار نویسنده گان نخبه و تاریخی افغانستان ذکر شده است که از آنجمله یکی هم شاهنامه فردوسی است که کلمه “اوغان” را در ابیاتش چنین بکار برده است: (س، ص ص ۸۱ و ٩۲-٩۳)
چنین گفت دهقان دانش پژوه
مراین داستان را ز پیشن گرو
که نزدیک زابل به سه روزه راه
یکی کوه بد، سر کشیده به ماه
بیک سوی او دشت خرگاه بود
دگر دشت، زهندوان راه بود
نشسته در آن دشت بسیار کوچ
ز اوغان و لاچین و کرد و بلوچ
یکی قلعه بالای آن کوه بود
که آن حصن از مردم انبوه بود
بدژ در یکی بد کنش جای داشت
که در رزم با اژدهای پای داشت
نژادش ز اوغان، سپاهش هزار
همه ناوک انداز و ژوبین گزار
ببالا بلند و به پیکر ستبر
به حمله چو شیر و به پیکار ببر
دو رانش بمانند ران پیل
که رزم جوشان تر از رود نیل
به نیرو جدا کردی از کوه کمر
گریزان ز رزمش بدی شیر نر
چو پیکار جستی ز مردان مرد
ز مردان برآوردی از گرز گرد
ورا نام بودی کک کوهزاد
به گیتی بسی رزم بودش به یاد
هزار و صد و هژده اش سال بود
بسی بیم ازو در دل زال بود
همچنان در جای دیگری سروده است:
سوی دشت خرگاه تازیم زود
ز افغان و لاچین برآریم دود
کک کوهزاد اژدهای نر است
ز گرشسپ و از سالم جنگی تر است
دگر آنکه در گوه با آن دلیر
هزاران جنگی همه همچو شیر
به مردی فزونند هریک ز کک
بود کک ز پیکارشان سبک
هزاران سواران افغان گروه
ز لاچین دلیران ابر گرد کوه
تدارم درنگ امشب ایدر ز کین
مگر سوی اوغان و خرگه زمین
فردوسی در بخش دیگر شاهنامه باز هم از شهامت و غیوری افغان ها یاد نموده می سراید:
یکی گفت ای نامور پهلوان
دل کارزار و خرد را روان
نهنگ دمانست و شیر ژیان
به نیروی او کس نبسته میان
نژادش ز اوغان، سپاهش بلوچ
ابردشت خرگاه بگزیده کوچ
زبان پشتو در ابیات مثنوی مولانا جلال الدین بلخی
در مثنوی معنوی مولانا جلال الدین محمد بلخی لغات و اصطلاحات زیاد دری گفتاری و پشتو وجود دارد که در ادبیات قدیم افغانستان نیز مروج بوده و تا هنوز هم در زبان گفتاری مردم معمول است. بخش عظیم ازین لغات هنوز در زبان ادبی راه نیافته و منحیث زبان گفتاری دری و یا پشتو شناخته می شود. این لغات برای کشور های دری زبان، محتاج شرح است. درحالیکه در افغانستان همان زبانیست که ما امروز با آن صحبت میکنیم و این دلیل براصالت زبان مولانا و ارتباط معنوی آن با پیوسته گی های فرهنگی زادگاهش بلخ و افغانستان است. همچنان این لغات با قدامتی که دارد رابطه با ریشه های لغات پشتو نیز داشته که رابطه زبان دری و پشتو را به زبان اویستایی به اثبات میرساند. طور مثال دراین بیت از مولانا که به کسانی که عطسه میزدند و امروز (یرحمک الله و یا پیر شوی) میگویند، مولانا کلمه (دیر زی) یعنی زیاد زنده بمانی را استفاده میکرد که این کلمه در دری قدیم و زبان پشتو مروج است.
هست شرط دوستی غیرت پزی
همچو شرط عطسه گفتن دیرزی
کلمهء (دیر به) در زبان دری نیاز به شرح دارد اما در زبان پشتو تا هنوز مورد استفاده بوده و به معنی (بسیار زیاد) است و رودکی در قرن چهارم هجری در این سروده اش گفته است.
دیر زیاد آن بزرگوار خداوند
جان گرامی بجانش اندر پیوند
کلمهء (مرغو) به معنی فال بد و شوم معنی دارد که در پشتو تا هنوز به همین معنی است.در ادبیات دری فال را نیز (مروا) گویند. رودکی مینویسد:
لب بخت فیروزه را خنده ای
مرا نیز مروای فرخنده ای
معزی شاعر دری زبان می نویسد:
آری چو پیش آیدقضا چو مروا شود مرغوا
جای شجر گیرد گیاه، جای طرب گیرد شجن
آواز زاغ یا غراب بین نیز از جمله آواز های شوم بشمار میآید. منوچهری دراین غزل چنین سروده است:
فغان از این غراب بین و وای او
که در ت افگند نای او
غراب بین نیست چیزی پیمبری
که مستجاب زود شد دعای او
غراب بین نامزد شده است و من
سته شدم ز استماع نای او
برفت یاز بی وفا و شد چنین
سرای او خراب چون وفای او
بجای ا و بماند جایاو بمن
وفا نمد جای او بجای او
کلمه (زحیر) که بهمعنی شخص رنجور و و ناتوان گفته میشود. در زبان پشتو با تغیر (ح) به (هـ) همان معنی را دارد. مولانای بلخ میفرماید:
لذت عشق بتان را ز زحیران مطلب
صبح کاذب بود این قافله را سخت مضل
کلمه (شایی) که از مصدر شایستن است در زبان پشتو تا کنون حفظ شده است.درحالیکه در زبان قدیم دری این کلمه یا همان معنی مورد استعمال بود.
گردستهء گل ناید از ما
هم هیمهء دیگ را بشاییم
ای دل تو بدین مفلسی و رسوایی
انصاب بده که عشق را چون شایی
عشق آتش تیز است ترا ای ساقی
خال بر سر چه باد می پیمایی
چون ایزد شاید ملک هفت سموات
بر هفت زمین برملک و شاه تو شایی
تا خرقه بخون دل ساغربنشویید
رندان خرابات مغان رابنشایید
کلمه های (برخ)، (تگ)، (تندر)، و مصدر های (رهشتن) و (هلیدن) که تا هنوز در کوهپایه های مرکزی و غورات افغانستان در زبان گفتاری مروج است، کلماتی اند که در مثنوی معنوی مولانا به کرات ذکر شده است.(ش،ص۲۲۴)
همچنان در کتاب های دیگری چون ” حدود العالم من المشرق و المغرب” از ابوریحان البیرونی، “تاریخ بیهقی” اثر حسین بیهقی، “منهاج السراج” و کتاب ” ریگویدای هندی” از تاریخ و شهامت و خصوصیات برازنده آنان تذکراتی رفته است. در تحقیقات “ابن بطوطه”، الفی و فرسته نیز بحث های در مورد پشتو و پشتو زبانان شده است
از قرن دهم هجری شمسی/1600م. در اکثر فرامین شاهان لودی، سوری و غوری کلمه و نام افغان ها ذکر شده است و مظاهر زبان پشتو را نیز دراین مکاتیب و فرمان ها د یده می شود.
در دوره احمد شاه بابا درانی که افغانستان دوباره وحدت ملی خود را دریافت و کشور از هم پاشیده ما دوباره امپراتوری خود را باز یافته و قلمرو های از دست رفتهء خود را دوباره احیأ نمود، ادبیات پشتو و دری نیزرونق بیشتر گرفته و اشعار و ادبیات این دو زبان بیشتر ارتقأ یافت.
وجه تشابه زبان پشتو و دری
اگر زبان ها ی پشتو و دری را ریشه یابی کنیم و یا به منابع اصلی آن برگردیم، بعضی از برازنده گی های را در هردو زبان می بینیم که با موشگافی و تحقیق اکادمیک ضرورت دارد. اکثر کلمات این دو زبان باهم شباهت نزدیک دارند و از یک ریشه اند. بطور مثال کلمات را با معنی دری آن در (بین قوسین) نگاه کنید:
خور (خواهر)، پلار (پدر)، مور (مادر)، ورور (برادر)، ترخه (تلخ)، ور (در یا دروازه)، استه (است)، خوب (خواب)، زما (از من)، کال (سال)، سور (سرخ)، شپه (شب)، ورز (روز)، نشته (نیست)، ته (تو)، اوبه (آب)، دروجن (درغگو)، و امثال اینها.
همچنان مصدر افعال بین زبان های دری و پشتو با هم تشابهاتی دارند. خاصتاً ایتکه اگر پسوند های مصدر را در هر دو زبان بیرون کشیده شود، ریشه های زبان باهم مطابقت دارند. بطور مثال: سوزیدل (سوختن).
هرگاه پسوند (یدل) را در پشتو و یا (تن) را از دری بیرون کنیم، کلمه (سوز) و سخت با یک معنی و بدون تفاوت باقی می ماند. توجه کنید به مصدر فعل های دیگر: خوریدل (خوردن)، شرمیدل (شرمیدن)، کاریدل(کارکردن)، خندیدل (خندیدن) کول (کردن) و به همینگونه.
عدهء از زبان شناسان تأثیر زبان دری را بالای پشتو بیشتر می دانند و می گویند که زبان دری نه تنها در زبان پشتو بلکه در زبان های بلوچی، نورستانی، اردو، سندی و اکثر لهجه های محلی نیز بیشترین مشابهت و تأثیر را داشته و با اندک تغییر بیان می گردد.
علل عدم رشد سریع زبان پشتو
رشد یک زبان رابطه مستقیم با وضع مکانی و جغرافیایی داشته که غالباًقوم ها و ملیت های مختلف را با زبان مشترک شان از هم جدا نگهداشته و باعث کندی و بطالت زبان می گردد.
زبان پشتو هم در جنوب کوههای هندوکش، بابا و در دامنه های سپین غر و دشت های سیستان، در بین اقوام مختلفه رایج بود. اما انقصام قبایل پشتون دراین کوهپایه ها باعث پراگنده گی و تشتت زبان آنان شده و از وحدت کلی که تأثیر در رشد زبان و وحدت فرهنگی داشته باشد، دور ماندند.
دلیل دوم عدم رشد زبان پشتو، موقعیت سیاسی مردم دربین تصادم قوای بیگانه و مهاجم است که از گذشته های دور، این اقوام همیشه مورد یورش، تهاجم و در جنگ و کشمکش های های نیرو ها و سربازان اجنبی قرار داشتند. این اقوام هنوز زخم های دیرینه خود را التیام نمی دادند که از طرف قوای دیگری در جنگ کشانیده میشدند و فرصت آن را نداشتند تا در باروری زبان و فرهنگ پشتو کار مثمری صورت گیرد.
علت سومی عدم رشد زبان پشتو، نفوذ و وسعت زبان دری بود. زیرا دری زبان دربار و شاهان بوده و اکثر فرامین نیز به همین زبان نوشته میشد. همچنان دانشمندان و نویسنده گان زیادی در زمینه زبان دری کار کردند که اکثر نویسنده گان پشتو نیز از این کتاب ها و بحث ها بهره برداشتند در زبان نوشتار خود با دولت های وقت به دری می نوشتند. پس غنای فرهنگی زبان پشتو مکتوم بماند و آثاری هم که طی دوره های تاریخی وجود داشت، ازبین رفت.
قدیمی ترین اثر پشتو
در تاریخ ادبیات پشتو، کتاب ” پته خزانه” کتاب باستانی و قدیم شمرده میشود. همچنان می توان از کتاب های “تذکره الابرار و الاشرار” تألیف ملا درویزه است. وی از مبارزین و بنیان گذاران “جنبش روشانیان” شمرده می شود. بایزید روشان در اوایل قرن دهم(قرن شانزدهم میلادی) نیز تألیفاتی به نام های : “حال نامه”، خیر البیان”، و “مخزن الاسلام” به زبان پشتو دارد. اما هدف کلی جنبش روشانیان مبارزه تسخیر افغانستان بود تا این کشور بتواند سرزمین های از دست داده شدهء خود را از هند دوباره به افغانستان برگرداند. دربین اقوام بیشترین کمک را به جنبش روشانیان، قوم یوسف زایی انجام دادند.
خوشحال خان ختک
این شخصیت عالیقدر ادبیات و مبارزه افغانستان از خصوصیات بی نظیری برخوردار است و جنبش ادبی وی بنام خودش مسمی شده است. خوشحال خان ختک در سال ۱٠٥۷ش/1668م. و۱٠٥٩ش/1670م. علیه قشون اورنگ زیب به مبارزه پرداخت. خوشحال خان ختک، از جمله ادیبان نامور افغانستان است که به زبان های پشتو و دری اشعاری سروده است. او مبارزات خود را علیه تسلط بابری ها ادامه داد . وی در سال ۱٠۷٠ش/ 1691م. در پشاور داعی اجل را لبیک گفت.
پیامد مبارزه ادبی او با جنبش مبارزات هوتکی ها پیوند عمیق خورده که در غرب افغانستان علیه تجاوز صفوی ها مبارزه بودند.زبان پشتو و دولت هوتکی ها که نفوذ و سیطره اش تا به اصفهان ایران ادامه یافت – حرکتی بود که می توانست استقلال افغانستان قدیم را دوباره احیاء کند. عامل عمدهء شکست افغان ها در ایران،، اختلافات قوم غلجایی بود که در زمان انتخاب و جلوس شاه محمود و شاه اشرف هوتکی به اوج خود رسید و از همکاری با همدیگر ابأ ورزیدند. اما تسلط افغان ها از سال۱٠۸٩ش/ 1710م. تا ۱۱٠۸ش/ 1729م. پیوند های رادر بین عشایر و اقوام پشتون بوجود آورده و ادبیات پشتو نیز شکل گرفته و ارتقأ نمود.
مآخذ و پی نوشت های مقاله (تاریخ زبان پشتو)
الف – فرهنگ خاورشناسان، بخش آثار جیمز مستتر شرق شناس فرانسوی (متوفی 1994م)، ترجمه محسن جهانسوز، تهران.
ب- سرگذشت تمدن, کارل بکر و فردریک دنکاف, ترجمه علی محمد زهما, مطبعه کابل.
پ-طوفان, حسین بخش, چاپ پشاور.
ت- نوی څـیرنه , پوهاند صدیق الله رشتین, ینورستی بک ایجنسی, پشاور.
ث – تاریخ ادبیات ایران، ادوارد براون، ترجمه دکتر بهرام مقدادی،چاپ یکم، جلد اول، انتشارات مروارید ۱۳٦۹.
ج- تتمة البیان فی تاریخ الافغان, سید جمال الدین افغان,چاپ مطبعه کابل
چ – پته خزانه، تألیف محمد بن داود هوتک، طبع و تحشیه عبدالحی حبیبی، مطبعه کابل ۱۳۲۳ش/ کابل.
ح – تاریخ افغانستان بعد از اسلام، عبدالحی حبیبی(جلد اول و دوم) ، موسسه نشراتی میوند، خزان۱۳۷۷ش، چاپ سوم، پشاور.
خ – افغانستان (انگلیسی)، لویی دوپری، موسه انتشاراتی پوهنتون پرینگستون، نیوجرسی، امریکا، 1980م.
د – افغانستان (انگلیسی)، ماری برادلی، ترجمه ارشد ارشاد لاهوری، در کتاب “دُرِ دری”، ۱۳٦۹ش، اسلام آباد.
ذ – البدر(جریده)، بیانیه دکتور عبدالحکیم طبیبی، سیمینار افغانستان، مونشن،ارگان نشراتی دفتر تبلیغات مجاهدین افغانستان در اروپا، شماره ۳۳، سال ششم، حوت۱۳۷٠ش/مارچ 1992م.، هالند.
ر – دُرِ دری، ارشد ارشاد لاهوری،۱۳٦۹ش/ 1990م.، اسلام آباد.
ز – جغرافیایی تاریخی افغانستان، تألیف پوهاند عبدالحی حبیبی، مرکز نشراتی میوند، طبع دوم، ۲۱میزان ۱۳۷۸ش، پشاور.
ژ – افغانستان در مسیر تاریخ، میر غلام محمد غبار، چاپ چهارم، بهار ۱۳٦۸ش، کابل.
س – رنا، او دفاع، محمد حسن کاکړ، انتشارات تحقیقات پشتو، ۱۳۷۷ش، پشاور.
ش – دری گفتاری افغانستان در شعر مولانا، پوهاند دکتور جاوید،مجلس مولینای بلخی،وزارت اطلاعات و کلتور، میزان ۱۳۵۳ کابل

 

د افسرانو تقاعد نازولي ډېر وژړول؟

 

د بلخ له ولایته د عطانور له ګوښه کېدا وروسته چې نوموړی اوس هم لکه د طالبانو او یا داعش پشان پخپلسر ځان د هغه ولایت ځایناستی والي بولي، له دفاع وزارت څخه د یو شمېر جنرالو تقاعد اسلامي جمعیت او نظار شورا له نورو مخکې او زیاته په کوکارو کړه!

د تامل خبره دا ده، د مامورینو او یا افسرانو تقاعد چې دولت کې یوه عادي او نورمال بهیر دي، ولي ځینې ډلې د دولت په وړاندې ګواښوونکي غبرګون ته لمسوي او دا ډلې ولې په داسې مواردو کې هم مرکزي حکومت ته د ګواښ او شر په عینکو کې ګوري!؟

دولت وايي داسې څه يي یوخوا ځوانو افسرانو او کادرونو ته چې د کار واک او وړتیا لري، د کار زمینې د برابرولو په نیت کړي او بلخوا هغه افسران چې د عمر له مخې يي وخت پوره شوی او باید تقاعد واخلي، د دوی د تقاعد په اړه يی قانون چلند کړی دی.

پوښتنه دا ده خپله تقاعد شوي افسران چوپ، قانع او راضي ښکاري؛ خو اسلامي جمعیت، نظار شورا او د دوی خواخوږي رسنوال او قلموال له افسرانو زیات تاوده او په میدان ورګډ دي؟

البته له چا پټه نه ده، د مرکزي حکومت په وړاندې د دې ډلو ستغ، شډل او نامدني غبرګون چې له هرې پلمې غواړي ګټه پورته کړي، په تقاعد شویو افسرانو کې د د وی د خپلو ګوندي او تنظیمي ملګرو په اړه دی، نه د نورو تقاعد شویو افسرانو په تړاو!

ویل کیږي په ۱۶۴ تنه تقاعد شویو جنرالانو کې، ۲۸ تنه یوازې له پنجشیر څخه دي. په دې ډله کې زیات ویر د یونس قانوني د ترورزی عتیق الله بریالی، جنرال بابه جان، مومن خان او ګل حیدر خان په اړه کیږي او د دوی نومونه له نورو مخکې یادیږي.

د بلخ لیری شوی والي عطانورچې هره ورځ مرکزي حکومت ته د ګواښونو په ژبه ځان ښۍ، په دې اړه يي هم ژبه له نورو اوږده ښکاري. نوموړی وايی:« 95 درصد از 164 جنرالی که به تقاعد سوق داده شدند مجاهدینی هستند که به قیمت خون شان از کشور دفاع کرده و می کنند.» او زیاتوي« جنرال عتیق الله خان بریالی (جنرال به تقاعد سوق داده شده) دو ماستری آکادمیک دارد و بسیار جوان است اما به تقاعد سوق داده شده است»افغان پيپر بریښناپاڼه.

خو عطا نورهېروي په هغه مجاهدینو کې چې نوموړی يی راپېژني، هیچا د وینې په بیه «از کشور دفاع» نه ده کړې، بلکې داسې مجاهدینو د احمدشا مسعود په ګډون چې دوی د پیغمبرۍ کچې ته لوړ کړی، یا د پردیوهېوادو لپاره جاسوسي کړې او یايی په ښه حالت کې هم د جیګ منزلونو، سرایونو، د نیشه يي توکو او وسلود قاچاق لپاره وینه توی کړې ده!

عطانور ته باید بیا وریاده شي، هېواد د داسې مجاهدینو د تش پنوم جهاد سره کنډواله شوی او بیا بیا په پردیو خرڅ شوی او لا خرڅيږی پسې.

عطا نور دا هم وايی«به عاملان این اقدام می گویم که متوجه اعمال تان باشید که ملت این روزها را فراموش نمی کنند که چگونه افراد وطن دوست را از بدنه قدرت و نظام بیرون می کشید، این موارد بی پاسخ نمی ماند!»

خو عطا نور ته دا هم وریادوم، د دفاع د پخواني وزیرجنرال! کمکي بسم الله جان، د پچو دوسیه اوس هم په څارنوالۍ کې خوندي ده او د څېړنو وخت يي راتلونکی دی.

د پوهنې په وزارت کې د یونس قانوني غلا، چور او د دوبۍ په هوايي ډګر کې د ضیا مسعود د ۵۲ میلون ډالرو دوسیه هم څېړنې ته منتظر پرته ده. بلخوا د عطار نور ټوله شتمني هم چې پلارګنۍ يي په مزار کې په سوال شپې سبا کولې، له افغانانو او مرکزي حکومته پټه نه ده او د حساب ورځې راتلونکې دي.

له عطانور او نورو جهادیانو څخه چې هره ورځ جهاد او مقاومت د پیغور په بڼه د افغانانو پر مخ باسي او د همداسې جهاد په کچکول کې، څو لسیزي د افغانانو سرونه ټولوي او ویني بهوي، له بده مرغه ځینې روشنفکران هم وروسته نه دي!

د تقاعد شویو جهادي او پنجشیري جنرالانو په ویر کې د داسې روشنفکرانو له ډلې څخه یو وايی« مُـژده که قلب «متفکر دوم جهان» از سنگ است!» اریايی بريښناپاڼه

څو ورځې وړاندې د فبرورۍ په دوهمه، د عبدالرشید دوستم له نوم سره اړوند د جرمونو نړیوالې محکمې افغانستان کې د جنګي جنایتونو په تړاو سپارل شوي اسناد تر ارزونې لاندې نیولي.

تمه ده، هغه کسانو چې د افغانانو ویني بهولي نه یوازې د هاګ په نړیواله محکمه کې عدالت ته ودریږي، بلکې په کور دننه هم تر پوښتنې او ګرویګنې لاندې ونېول شی او مجازات شي.

د جرمونو د نړیوالې محکمې او بلخوا د افغانانو د قهر اوغوسي په مهال؛ د عطانور، دوستم او نورو جنګي مجرمینو په تړاو، سړي ته د ګېدړې او بزګر قصه وریادیږی.

وايي چې یو ګېدړ د بزګر د جوارو په پټي روږدی شوی وو. هره ورځ به چې بزګر د جوارو پټی ته ورغی، ګېدړ به يي جوار خوړلي وو. بله ورځ يي ګېدړ ته تلک کېښود او ګېدړ په تلک کې بند شو. په تلک کې کې ښکېل شوي ګېدړ چغې او کوکارې پیل کړې، چې نور ګېدړان يي مرستې ته ورشي. کله چې نور ګېدړان وررسیږي، بند شوي ګېدړ ورته فریادونه کوي چې لاسونه او پښې مې ډېر درد کوي او زښت په تکلیف یم.

خو نور ګېدړان ورته وايی چې موږ هیڅ مرسته نه شو کولای، درد او تکلیف خو به ته هغه مهال وګوري چې د جوارو خاوند خبر شي او تاپسې د سپو او کوتکو سره یوځای راشي!

د ۲۰۱۸ کال د فبرورۍ ۷ مه

سرلوڅ مرادزی

سیمه د بدلون په حال کې

 

لیدل کیږي چې د افغانستان شاوخوا سیمه د سترو بدلونونو سره مخ ده . جګړه د خپل زور وروستی کچې ته ننوزي ، د جګړه مارو د ملي او نړیوالو خوا‌ؤ ټلوالي نوي کیږي ، پاکستان د کنج ته کېدو په لور درومې او د ایران په خصمانه فعالیتونو پاملرنه زیاتیږي . د روانې لوبي په ژييو کې د اقتصادي سیالی څرکونه هم په لګیدو دي . د غفلت له درانده خوبه د سیمي لوي پرګني راویښيږي او د خپلو حقونو د غوښتلو په ترځ کې ، په منطقه  کې د هر ‌‌‌‌‌‌ډول افراطيت ، په تیره بیا د طالبي او داعشي ترهګری په وړاندي د خلکو ذهني تیاري پخیږي او په سیمه کې عیني شرایط ، د نړیوال چاپيریال د برابریدو له امله ، د یوه مثبت خوځښت د راټوکېدو په موخه ، هم اماده کیږي . څرنګه چې زموږ په هېواد کې نښتې جګړه د سیمي او نړی د سیالی جګړه ده ، له دي کبله افغانانو ته په کار دي چې په افغانستان کې د جګړي د بندیدو او د سر تر سري سولي د بسیا کېدو په امید ، د هېواد د روڼ اندو او د سیمي د روښانفکره کړیو او ځواکونو هڅې ، سره غوټه کړي . که ترهګر په افغانستان او سیمه کې یو له بل سره په همغږی ، ورانکاریو ته ادامه ورکولی شي ، د دوي مخه یوازي د سیمي د روڼ اندو کتلو د مشترکو هڅو ، په هماهنګ کولو کې ، نیول کېدلی شي ! کله چې د ترهګری په وړاندي ملي او نړیواله اراده په یوه لیکه واقع کیږي ، د هېواد د ننه او بهر ترهګري ‌‌‌‌‌‌ډلي او ملاتړي يي ، زموږ په خلکو وطن تنور کوي . د داسې شومي پدیدي یانې ترهګری څخه د خلاصون لاره د هېواد او سیمي د ټولو وطنپالونکو او ترقي غوښتونکو ځوانانو ، بنسټونو او حرکتونو نږدي کېدل دي چې ، د یوي عالي همغږی په رامنځته کولو سره ، د ترهګری ټولي فکري او فزیکي لاري وتړي . ترهګري اوس سیمه ایز او نړیوال خطر جوړ شوی او د هغې له منځه وړل سیمه ایزه او نړیواله مشترکه هڅه غواړي. له دي کبله په هر افغان غږ کیږي چې د سیمي او نړی اوسنیو پرمختیا‌ؤ او بدلونونو ته په غور سره په کتو ، په خپلو کې د ‌‌‌‌‌‌ډا‌‌‌‌‌‌ډمنې همغږی د رامنځته کولو له لاري له اوسنې تیار شوي ، سیمه ایز او نړیوال چاپيریال څخه په ګټه پورته کووني ، په افغانسنان کې د جګړي د بندولو او د تلپاته سولي د راتلو له پاره زمینه برابره کړي .

نور وهاب څپاند

تاريخ زبان پشتو !پشتو قدیمی ترین زبان آریایی است

 

نوشته شده توسط نوشته: دکتور محمد حلیم تنویر

The History of Pashtu Language
Pashtu is the oldest Aryan language
Part I

25.1.2018
افغانستان با سابقه تاریخی و فرهنگی، نقش ارزشمند و تاریخی در رشد زبان و فرهنگ های متفاوتی که بازماندهء زبان اویستایی اند، داشته و بخش از ارتقای زبان و فرهنگ در غنایی تاریخ ادبیات جهان نیز شمرده می شود.
به اساس پژوهش های زبانشناسان جهان، پشتو یکی از زبان های دیرینه و قدیم آریاناست که با سانسکریت و دری شباهت زیادی دارد. زمانی که اقوام آریایی از سرزمین اصلی خود “آریاناویجه” و از “بخدی” یا بلخ امروز به طرف جنوب(هند) و غرب (ایران و اروپا) کوچ نمودند، بخشی ازین اقوام در امتداد دریای هریرود، هلمند و دامنه های کوه های سپین غر نیز متوطن شدند و چراگاه های را برای مواشی بوجود آوردند که از لحاظ اقتصادی خود کفا و متوطن شدند. دراین مدت زبان این اقوام نیز با لهجه های متفاوتی تغییر شکل نمود.
” قبیله (پکهت) کی یکی از قبایل بزرگ و مشهور آریایی در بلخ بود حدود سه و نیم تا چهار هزار سال قبل در شمال افغانستان زنده گی می کردند. دراین زمان مهاجرت دوم اقوام آریایی آغاز گردید که یک عدهء آنان بسوی هند و دیگران بسوی بحیرهء کسپین حرکت نمودند. امکان هم دارد که بخشی از این اقوام جانب دریای نیل رفته باشند” (ت, ص ۹)
آریایی های که بطرف هند رفتند در بوجود آوردن زبان سانسکریت وعشایری که به ایران رفتند، لهجه پهلوی(فارس قدیم) را شکل نوشتاری و بهتر دستوری دادند که مظاهر زبان اویستایی و زبان های پشتو و دری و سغدی را می تواندراین زبان هادریافت.
عدهء از آریایی ها که در دامنه های هندوکش مسکن گزین شدند، زبان شان تغییر نمود. در شمال هندوکش زبان دری به پخته گی رسید و لهجه های گذشته و ماحول خود را در خود ضم و هضم کرد. در جنوب افغانستان هندوکش، کوهستان های غور و سپین غر تا وادی سیستان زبان پشتو بعنوان یک شاخه زبان آریایی شکل گرفت.
همچنانکه قرابت و شباهت های زیادی بین زبان های دری و پشتو موجود است، تأثیرات و همگونی های زیادی با زبان های فارسی پهلوی، سانسکریت،اردو ، بلوچی و آذری دارد. پس با وضاحت می توان گفت که تمام این زبان ها از همان ریشه اصلی اویستای آریاناویجه برخاسته است. و زبان های دری و پشتو، هر دو از قدیمی ترین زبان های آریایی و تکامل یافته زبان اویستایی اند.
جیمز دارمستتر، شرق شناس فرانسوی می نویسد:” پشتو یکی از بقایای زبان اویستایی است که کتاب مقدس زردتشتیان به آن زبان نوشته شده است. (الف، ص ۱٠٠)
بنابر پژوهش های جیمز دارمستتر،هرگاه کتاب مقدس زردتشتیان به زبان به زبان پشتو نگاشته شده باشد، بوضاحت تأثیرات این زبان را می توانیم در زبان های دیگرآریانا نیز دریابیم و در اثار باقیمانده وجه تشابه زبانی را در کتیبه ها می تواند دید.

یکی از تمدن های قدیم بشریت, تمدن سومری هاست که حدود شش هزار سال قبل در کرانه های سفلای دریای فرات در عراق زنده گی می کردند و در ساختن ابزار های طلایی و مسی برای اولین بار, تحول انسان را بسوی مدنیت پیشگام شدند.
“در زبان سومری های , الفاظ و کلمات پشتو نیز دیده می شود. طور مثال (زک کرت) که به زبان سومری ها(جای بلند) معنی میدهد. در زبان پشتو (زک) یا (جگ) هم بلند معنی داشته و کلمه (کرت) به معنی (جای) یا (کوه) است.” ( ب، ص ۳۲و پ، ص ۳۱)

” بعضی مؤرخان می نویسند که پشتون ها از نسل اقوام قبطی را که در کرانه های دریای نیل زنده گی می کردند می دانند.” (الف, ص ۱٠)
سید جمال الدین افغان می نویسد: ” بعضی از مؤرخین خیال دارند که افغان ها از نسل آشوری و کلدانی ها می باشند و گروهی از سیاحان فرنگ دعوی دارند که در الفاظ پشتو لغات کلدانی یافت می شود. طائفهء از ایشان تصور می نمایند که این قبائلی که دره های اتک و خراسان را ماوی گرفته اند از نسل آن اقباط مصریانی می باشند که با عسکر (سوزستریس) در هنگام فتح بلاد هند شامل بودند.
زمرهء از مؤرخین می نگارند که از اسباط بنی اسرائیل می باشند و (بخت نصر) بعد از کشتار زیادی بقیة السیف ایشان را در کوهستان غور جا داده. بعضی از نویسنده گان می نگارند که ملت افغان مسکن نوین خود را به غرض یادگار وادی که در سرزمین شام داشتند (غور) نامیدند.” (ج، ص ٦٦ )

یکی از محققین یونانی بنام “استرابون” در قرن اول میلادی می نویسد که: “باختر ها, پارس ها, سغدی ها با یک زبان مشترک ـریتمی مفاهمه داشتند.” اما به طور یقیینی آشکار نیست که به چه زبانی.اما زبان دری و پشتو که بنیاد و ریشه های عمیق با زبان اویستایی دارد, همه زبان های دیگر را زیر تأثیر خود داشت.

در بخش شاخه بندی های زبان آریایی, عدهء از محققین این زبان ها را به سه شاخه تقسیم نموده اند:
1 – شاخهء زبان های هندی یا هندیک که زبان های سانسکریت, پراکریت, هندی, اردو, پنچابی, کچراتی و زبان های محلی کوچک که در شمال و غرب هند مروج است.
2 – شاخه زبان های (پارتیک) که عبارت از زبان قدیم دری, ساسانی, پهلوی, فارسی و لهجه های اشکانی, گیلکی و کردی اتد.
3 – شاخه زبان های باختری که بنام زبان ( پشتیک) هم یاد می شودو عبارت از زبان های پشتو, بلوچی, اورمری, پراچی, پشه یی و زبان های کوچک مروج در جنوب افغانستان اند

عدهء از محققین زبان های اوستا, سانسکریت و پشتو را از جمله زبان های خواهران صمیمی آریایی دانسته اند که تنها ازین سه زبان, پشتو یگانه زبانیست که تا هنوز در بین مردم مروج است و زنده مانده است. (ب, ص ۴۱)
زبان پشتو ریشه های زبان اوستایی دارد و ریشه زبان را ما با وضاحت در کلمات اوستایی پیدا نموده می توانیم.
دکتور براون در کتاب “تاریخ ادبیات) خویش می نویسد:
“پشتو ظاهراً از لفظ پشتون و یا پختون آمده که نام قبیلهء از آریایی هاست. این زبان اصلاً از زبان های هند و اروپایی بشمار رفته و با زبان های قدیم آریایی مانند سانسکریت و اویستایی خویشاوندی دارد. (ث، ص ۱۳۱)

یکتن از محققین زبان شناس ناروژی بنام پروفیسور مارگنسترن می نویسد که:افغانستان برای مطالعات زبان های آریایی از اهمیت بیشتری برخوردار است. زیرا افغانستان مرکز زبان های آسیایی و اروپایی بوده و زبان پشتو در زبان های آریایی از جمله لسان های مهم شمرده می شود. (با مراجعه به مأخذ شماره : ب, ص ۴۴)

در مورد پشتون ها در ریکویدا (پکهت, پکهتا) یاد شده است و سرزمین پشتون ها بنام ( پکتیا) و( پکتین) آمده است.
در اوستا کلمات (اوغنه, اپغنه, اپغانه) بعنوان مردم قبایل ذکر گردیده است.
در سانسکریت نیز کلمات (اوگهنه,اپکهنه) برای پشتون ها آمده است که به معنی نگهبان کوه ها و یا جا های بلند است.
کلمهء (اوغان) در زبان ارمنی به معنی پاسداران کوه است.
کلمات (ابگان, اپگانع اپاگهان) که همان کلمه افغان است لقبی است که به شاهپور اول و سوم داده شده است و به معنی شیر صفت و شجاع است که در کتیبهء نقش رستم در بیستون تا هنوز وجود دارد..
کلمه ” پشتو” با نام عشیره (پشت) یل (پکت) ارتباط مستقیم دارد. در کتاب ویدا (پکت) یکی از عشایر ده گانه قوم آریایی محسوب گردیده است. ( د ص ۳۳۴)
هیرودوت مؤرخ مشهور یونانی در سال ۴۸۴ ق.م.، پشتون ها را بنام “پکتی” یا “پکتویس” یاد کرده و جا و مکان شانرا بنام “پکتیا” و “پکتیخاب” ذکر کرده است که در ادبیات قدیم پشتو “پشتنخا” نیز تذکر رفته است. ( ذ، ص, ۳۳٠)

پشتو در کتیبه هخامنشی ها
اکثر زبان شناسان به این باورند که زبان پشتو با قدامت چندین هزار ساله، پیوند عمیق با ریشه های زبان اوبستایی دارد. اکنون اکثر کلمات متداول پشتو را در می یابیم که با اصل کلمه در اوستا مطابقت دارد.
کتیبهء که در دوره داریوش کبیر یکی از شاهان هخامنشی روی سنگ های کوه “بیستون” حک نموده اند و بگونهء رسم الخط میخی نوشته شده است، جمله های زیر است که با کلمات پشتو بطور کلی شباهت دارد و ریشه می گیرد. دراین کتیبه چنین نوشته شده است:
نه اریکه وم، نه دوره ژن وم، نه زور کروتی وم

نه اریکه وم: به معنی نه حاکم سرسخت و جبار هستم.
نه دوره ژن وم: به معنی نه دروغگو هستم.
نه زور کروتی وم: به معنی نه زور گو و یا زور آور هستم. (ذ، ص ۳۳٩)

پشتو بعد از ظهور اسلام در افغانستان
از آثار ادبی زبان پشتو پیش از اسلام همانند زبان دری چیزی در دست نیست و بعد از اسلام قدیمترین شاعر زبان پشتو که اشعار حماسه یی سروده است، امیر کرور است که در سال ۱۵۴ هـ.ق/۱۴۹ش/770م درگذشته است. از آن ببعد آثار دیگری به نظم و نثر ازین زبان نقل شده است.
اولین شعر منظوم پشتو بدست امیر کرور پسر امیر فولاد یکی از فرزندان امیر شنسب است که دامنه های کوهستان غور را در تصرف داشت و همیشه به کمک ابومسلم خراسانی می شتافت.
“امیر کرور در کتاب (لرغونی پشتانه) یعنی افغان های قدیم، تألیف شیخ کته در سال ۷۵٠هـ ق ذکر نموده است. این تذکر به نقل از کتاب (تاریخ سوری) تألیف محمد بن علی بستی (٦۵٠هـ ق/۷۳۱ش/1252م.) بیان گردیده است. همچنان شعر امیر کرور به عنوان قدیمی ترین پارچه منظوم زبان پشتو در کتاب (پته خزانه) تألیف محمد بن داود خان هوتک در سال (۱۱۴۲هـ ق/۱۱٠۸ش/1142م) ثبت شده است.” ( چ، ص؟، کتاب پته خزانه)
این شعر را پوهاند عبدالحی حبیبی در بخش تاریخ سوریان و شنسبیان غور به دری ترجمه کرده و آنرا دراینجا نقل می کنیم: (ح، ص ص:۱۳۳و ۷۴۲ – ۷۴۳)
ویاړنه د امیر کرور جهان پهلوان
(فخریه امیر کرور جهان پهلوان)

زه یم زمری، پردی نړی، له ما تل نسته
په هند و سند و پر تخار و پر کابل نسته
بل په زابل نسته
له ما اتل نسته
(من شیرم، بر روی زمین پهلوان تری از من نیست)
(در هند و سند و تخار و در کابل نیست)
( در زابل هم نیست)
(پهلوانتری از من نیست)

غشی د من می ځی بریښنا په میر څمنو باندی
په ژوبل یونم یرغالم، په تیښدیدنو باندی
په ماتیدونو باندی
له ما اتل نسته

(تیر های اراده و عزم من مانند برق بر دشمنان می بارد)
(در جنگ و پیکار میروم و می تازم بر گریزنده گان)
( و بر شکست خورده گان)
(پهلوانتری از من نیست)

زما د بریو پر خول تاویږی هسک په نمنځ و په ویاړ
د آس له سوو ی مځکه ریږدی غرونه کاندم لتار
کړم ایوانونه اوجاړ
له ما تل نسته
(فلک با افتخار بر ظفر های من می چرخد)
(سم اسپ من زمین را می لرزاند و کوه ها را زیر و زبر می سازم)
(کشور ها را ویران می کنم)
(پهلوانتری از من نیست)

زما د توری تر شپول لاندی دی هرات او جروم
غرج و بامیان و تخار بولی نوم زما په اودوم
زه پیژندویم په روم
له ما اتل نسته
(هالهء شمشیر من هرات و جروم را فراگرفته است)
( در غرج، بامیان و تخار نام مرا برای درمان درد ها ذکر می کنند)
(در کشور روم روشناسم)
(پهلوانتری از من نیست)

پر مرو زما غشی لوڼی ډاړی دښن راڅخه
د هریوا له رود پر څنډو ځم تښتی پلن راڅخه
رپی ژرن راڅخه
له ما تل نسته
(تیر های من بر مرو می بارد و دشمن از من می هراسد)
(در سواحل دریای هریوا میروم و پیاده گان از پیشم می گریزیند)
(دلاوران از ترس من می لرزند)
(پهلوانتری از من نیست)

د زرنج سوبه می د توری مخسور ورکړه
په باداری می لوړاوی د کول د سور ورکړه
ستر می تربور ورکړه
له ما اتل نسته
(زرنج را به سُرخرویی و با شمشیر فتح کردم)
دودمان سور را به سرداری و باداری رسانیدم)
(کاکازاده گان خود را بلند بردم)
(پهلوانتری از من نیست)

خپلو وگړو لره لور پیرزوینه کوم
دوی په ډاډینه ښه بامم ښه یی روزنه کوم
تل یی ودنه کوم
له ما اتل نسته
(بر مردم خود مهربانی و رواداری دارم)
( با اطمینان ایشان را می پرورانم)
( و همیشه نشو و نما می دهم)
(پهلوانتری از من نیست)

پر لویو غرومی وینا درومی نه په څندو په ټال
نړی زما ده نوم می بولی پر دریځ ستایوال
په ورځو، شپو، میاشتو، کال
له ما اتل نسته
(حکم من بدون درنگ بر کوهسار بلند روانست)
(گیتی از آن منست، ستاینده گان بر منبر ها نام مرا می برند)
( در روز ها، شب ها، ماه ها، سال ها)
(پهلوانتری از من نیست)

کلمات پشتو در زبان پارس ها

یکی از زبان های محلی قدیم پارس ها و یا فارسی مروج کنونی, زبان همدانی است که در آن کلمات پشتو به وضاحت مشاهده می شود. هرگاه رباعی ها و یا دو بیتی های شاعر بزرگ زبان دری, بابا طاهر عریان را که دراوایل قرن پنجم هجری در همدان میزیست, مطالعه نماییم, بطور آشکار, کلمات پشتو را در آن در میابیم.
ایرانی ها به این باور اند که زبان لهجه یی همدانی , منبعث از زبان پهلوی باشد و یا هم الفاظ و کلمات محلی همدان در آن وجود دارد. بدون شک که زبان مروج پارسی همدانی , زبان محلی آن مردم است. اما ریشه کلمات, رابطه خیلی نزدیک با کلمات زبان پشتو دارد. به طور مقایسوی رباعی و یا دوبیتی ها این شاعر بزرگ را ذکر می کنم.

خوش آن ساعت که دیدار تو وینم
کمند عنبرین تار تو وینم
نه وینه خرمی هرگز دل مو
مگر آن دم که رخسار تو وینم

بی تلوسه دارم بوره بونیه
ز هر در کاسه دارم بوره بونیه

گلی گشتم پی الوند دامان
اوش از دیده دادم صبح و شامان

مسلسل گیسوان پرتاب مکره
خمارین نرگسان پر خواب مکره

مورا ای دلبر موبا ته کاره
ورنه در جهان بسیار کاره

نزونم لوط و عریانم که کرده
خودم جلاد و بیجونم که کرده

پریشان چو کری آن تار زلفان
بهر تاریدلی اوتیه داری
نه خون دارم نه مون دارم نه سامون
دم مردن پر و بالم کفن بی

مو آن سپیده بازم همدانی
لانه در کوه دارم در نهانی
ببال خود پرم کوهان به کوهان
بچنگ خودم کرم نخچیربانی

کشم آهی که گردون با خبر شی
دل دیوانه ام دیوانه تر شی

لوئی دوپری نیز در بحث زبان های شرقی، دری و پشتو در افغانستان را در حلقهء خانواده گی زبان های هندو اروپایی قرار داده که به سه بخش زبان های شرقی، غربی و اویستایی تقسیم کرده که از زبان اویستایی، زبان های پشتو، دری و بلوچی بوجود آمده است. در شاخه های زبان های هندی چون بنگالی، پنجابی، اردو و باز هم زبان دری در سرزمین هند شکل گرفته است. از جمله این زبان ها که قدامت آن به دوره اویستایی نیز می رسد، زبان کافری(نورستانی) است. و در شاخهء جداگانه تصنیف بندی شده است. زبان نورستانی نیز یکی از زبان های محلی افغانستان است.
(ادامه دارد….بخش های بعدی را مطالعه کنید)

بخش دوم
در افغانستان علاوه از دو زبان مشهور پشتو و دری، زبان های پشه یی، ازبکی، زرگری،بلوچی، ترکمنی، نورستانی و هندی نیز رایج است.( چ، ص 13). در حالیکه لهجه های زبان دری به شاخه های متفاوتی می رسد که حتی تأثیراتی نیز به زبان فارسی پهلوی نیز گذاشته و از آنجمله می توان به لهجه های تخاری، طبرستانی، هراتی، ایماقی، اندارابی، پنجشیری، بدخشی، زابلی و امثال آن اشاره کرد.
زبان پشتو نیز در مناطق مختلفه با لهجه های متفاوت رشد نموده و زبان های هر منطقه با لهجه های جداگانه خصوصیت زبان پشتوی خود را دارد که در دوره اخیر محمد ظاهر شاه، فرهنگ زبان پشتو با اصلاحات آن تا حرف میم تکمیل و نشر شده بود. از آنجمله می توان از لهجه پشتو قندهاری، – که از پشتوی ادبی افغانستان است – ،لهجه خوستی که زبان مردم جنوبی، لهجه ننگرهاری که اکثر مناطق شرقی افغانستان به آن حرف می زنند و در تعادل با پشتو قندهار قرار دارد لهجه پشاوری که مردم مناطق آزاد و صوبه سرحد پاکستان به آن صحبت می کنند و اکنون با اضافهء کلمات انگلیسی شکل خود را تغییر داده است.
قدامت زبان پشتو را بین سه تا پنجهزار سال قبل از میلاد می داند و آثار زیادی ازین زبان را در کتیبه های شاهان هخامنشی و ساسانی می توان دید.
کلمه افغان در تاریخ افغانستان
کلمه افغان در تاریخ گذشته کشور مان به افرادی اطلاق میشد که در دامنه کوههای بخش جنوب و غرب هندوکش و کوه بابا و سپین غر و از دامنه های سیستان و هلمند تا به وادی سند زنده گی می کردند.
یکی از دانشمندان تاریخ و زبان ما به استناد موسسه شرقی باستانستان پوهنتون شیکاگو می نویسد: ” در نقش رستم از بین سنگ نوشته های آنجا در کعبه زردتشت یک کتیبه را بدوزبان پهلوی اشکانی (پارتی) و یونانی کشف کردند که شاهپور اول (پادشاه دوم سلسله ساسانی ها) در جمله رجال سلطنت به نام (وینده فرن ابگان رزمه ود) یاد شده است.
سپرنگ لنگ یکی از محققان آمریکایی بار اول این کتیبه را خواند و در ۱۳۱٩َ (1940م.) در مجله “سامی” امریکا مقالهء را نوشته و به نشر رسانید. وی کلمه “ابگان” رابه نام “افغان” کنونی تطبیق کرد. وی می نویسد:
“نام شاهپور سوم پادشاه ساسانی که هفتاد سال (از 309-379م.) حکم راند، صفتی و لقبی به شکل “اپه گان” مذکور است که این کلمه را می توان از قبیل همان “ابگان” سابق الذکر شمرد که به طور صفت مسوغ دلاوری، رشد و یا نجابت و یا رشته های نژادی آورده شده یاشد…” (ز، ص ۲٥۸)
پتهان و افغان دو عنصر جدا گانه نیستند
کلمه پتهان هفتصد سال قبل از امروز، زمانیکه پشتون ها از افغانستان به آن سرزمین مسکن گزین شدند، اطلاق می شود. این مردم از نژاد افغان اند و جدا از مردم افغانستان شمرده نمی شوند. ” نام عمومی پشتو زبانان، پشتون و پشتانه = پختون و پختانه است. اینکه پشتو زبانان خود را منحیث مجموع پشتون می خوانند، دلیلی است بر قدامت این نام نسبت به (افغان) و همین پشتانه و یا پختانه است که در هندوستان قرن چهاردهم به کلمه (پتهان) تحریف گردید. زیرا افغان ها در مرحله اول مهاجرت و مسکن گزینی خود در شهر معمور (پتنه) اقامت کرده و از طرف هندی ها(پتهان) خوانده شدند. بعد ها این تحریف ها بدست دشمنان استعماری بهانه ء داد تا به غرض تأمین منافع سیاسی خود و ایجاد تفرقه در بین مردم، پتهان و افغان را دو عنصر جداگانه بشمردند…” (ژ، ص ۳٠۸)
کلمه اپگان در شاهنامه
کلمهء “اپگان” که بعدٍ معرف شده و به “افغان” شکل گرفت، در اکثر آثار نویسنده گان نخبه و تاریخی افغانستان ذکر شده است که از آنجمله یکی هم شاهنامه فردوسی است که کلمه “اوغان” را در ابیاتش چنین بکار برده است: (س، ص ص ۸۱ و ٩۲-٩۳)
چنین گفت دهقان دانش پژوه
مراین داستان را ز پیشن گرو
که نزدیک زابل به سه روزه راه
یکی کوه بد، سر کشیده به ماه
بیک سوی او دشت خرگاه بود
دگر دشت، زهندوان راه بود
نشسته در آن دشت بسیار کوچ
ز اوغان و لاچین و کرد و بلوچ
یکی قلعه بالای آن کوه بود
که آن حصن از مردم انبوه بود
بدژ در یکی بد کنش جای داشت
که در رزم با اژدهای پای داشت
نژادش ز اوغان، سپاهش هزار
همه ناوک انداز و ژوبین گزار
ببالا بلند و به پیکر ستبر
به حمله چو شیر و به پیکار ببر
دو رانش بمانند ران پیل
که رزم جوشان تر از رود نیل
به نیرو جدا کردی از کوه کمر
گریزان ز رزمش بدی شیر نر
چو پیکار جستی ز مردان مرد
ز مردان برآوردی از گرز گرد
ورا نام بودی کک کوهزاد
به گیتی بسی رزم بودش به یاد
هزار و صد و هژده اش سال بود
بسی بیم ازو در دل زال بود
همچنان در جای دیگری سروده است:
سوی دشت خرگاه تازیم زود
ز افغان و لاچین برآریم دود
کک کوهزاد اژدهای نر است
ز گرشسپ و از سالم جنگی تر است
دگر آنکه در گوه با آن دلیر
هزاران جنگی همه همچو شیر
به مردی فزونند هریک ز کک
بود کک ز پیکارشان سبک
هزاران سواران افغان گروه
ز لاچین دلیران ابر گرد کوه
تدارم درنگ امشب ایدر ز کین
مگر سوی اوغان و خرگه زمین
فردوسی در بخش دیگر شاهنامه باز هم از شهامت و غیوری افغان ها یاد نموده می سراید:
یکی گفت ای نامور پهلوان
دل کارزار و خرد را روان
نهنگ دمانست و شیر ژیان
به نیروی او کس نبسته میان
نژادش ز اوغان، سپاهش بلوچ
ابردشت خرگاه بگزیده کوچ
زبان پشتو در ابیات مثنوی مولانا جلال الدین بلخی
در مثنوی معنوی مولانا جلال الدین محمد بلخی لغات و اصطلاحات زیاد دری گفتاری و پشتو وجود دارد که در ادبیات قدیم افغانستان نیز مروج بوده و تا هنوز هم در زبان گفتاری مردم معمول است. بخش عظیم ازین لغات هنوز در زبان ادبی راه نیافته و منحیث زبان گفتاری دری و یا پشتو شناخته می شود. این لغات برای کشور های دری زبان، محتاج شرح است. درحالیکه در افغانستان همان زبانیست که ما امروز با آن صحبت میکنیم و این دلیل براصالت زبان مولانا و ارتباط معنوی آن با پیوسته گی های فرهنگی زادگاهش بلخ و افغانستان است. همچنان این لغات با قدامتی که دارد رابطه با ریشه های لغات پشتو نیز داشته که رابطه زبان دری و پشتو را به زبان اویستایی به اثبات میرساند. طور مثال دراین بیت از مولانا که به کسانی که عطسه میزدند و امروز (یرحمک الله و یا پیر شوی) میگویند، مولانا کلمه (دیر زی) یعنی زیاد زنده بمانی را استفاده میکرد که این کلمه در دری قدیم و زبان پشتو مروج است.
هست شرط دوستی غیرت پزی
همچو شرط عطسه گفتن دیرزی
کلمهء (دیر به) در زبان دری نیاز به شرح دارد اما در زبان پشتو تا هنوز مورد استفاده بوده و به معنی (بسیار زیاد) است و رودکی در قرن چهارم هجری در این سروده اش گفته است.
دیر زیاد آن بزرگوار خداوند
جان گرامی بجانش اندر پیوند
کلمهء (مرغو) به معنی فال بد و شوم معنی دارد که در پشتو تا هنوز به همین معنی است.در ادبیات دری فال را نیز (مروا) گویند. رودکی مینویسد:
لب بخت فیروزه را خنده ای
مرا نیز مروای فرخنده ای
معزی شاعر دری زبان می نویسد:
آری چو پیش آیدقضا چو مروا شود مرغوا
جای شجر گیرد گیاه، جای طرب گیرد شجن
آواز زاغ یا غراب بین نیز از جمله آواز های شوم بشمار میآید. منوچهری دراین غزل چنین سروده است:
فغان از این غراب بین و وای او
که در ت افگند نای او
غراب بین نیست چیزی پیمبری
که مستجاب زود شد دعای او
غراب بین نامزد شده است و من
سته شدم ز استماع نای او
برفت یاز بی وفا و شد چنین
سرای او خراب چون وفای او
بجای ا و بماند جایاو بمن
وفا نمد جای او بجای او
کلمه (زحیر) که بهمعنی شخص رنجور و و ناتوان گفته میشود. در زبان پشتو با تغیر (ح) به (هـ) همان معنی را دارد. مولانای بلخ میفرماید:
لذت عشق بتان را ز زحیران مطلب
صبح کاذب بود این قافله را سخت مضل
کلمه (شایی) که از مصدر شایستن است در زبان پشتو تا کنون حفظ شده است.درحالیکه در زبان قدیم دری این کلمه یا همان معنی مورد استعمال بود.
گردستهء گل ناید از ما
هم هیمهء دیگ را بشاییم
ای دل تو بدین مفلسی و رسوایی
انصاب بده که عشق را چون شایی
عشق آتش تیز است ترا ای ساقی
خال بر سر چه باد می پیمایی
چون ایزد شاید ملک هفت سموات
بر هفت زمین برملک و شاه تو شایی
تا خرقه بخون دل ساغربنشویید
رندان خرابات مغان رابنشایید
کلمه های (برخ)، (تگ)، (تندر)، و مصدر های (رهشتن) و (هلیدن) که تا هنوز در کوهپایه های مرکزی و غورات افغانستان در زبان گفتاری مروج است، کلماتی اند که در مثنوی معنوی مولانا به کرات ذکر شده است.(ش،ص۲۲۴)
همچنان در کتاب های دیگری چون ” حدود العالم من المشرق و المغرب” از ابوریحان البیرونی، “تاریخ بیهقی” اثر حسین بیهقی، “منهاج السراج” و کتاب ” ریگویدای هندی” از تاریخ و شهامت و خصوصیات برازنده آنان تذکراتی رفته است. در تحقیقات “ابن بطوطه”، الفی و فرسته نیز بحث های در مورد پشتو و پشتو زبانان شده است
از قرن دهم هجری شمسی/1600م. در اکثر فرامین شاهان لودی، سوری و غوری کلمه و نام افغان ها ذکر شده است و مظاهر زبان پشتو را نیز دراین مکاتیب و فرمان ها د یده می شود.
در دوره احمد شاه بابا درانی که افغانستان دوباره وحدت ملی خود را دریافت و کشور از هم پاشیده ما دوباره امپراتوری خود را باز یافته و قلمرو های از دست رفتهء خود را دوباره احیأ نمود، ادبیات پشتو و دری نیزرونق بیشتر گرفته و اشعار و ادبیات این دو زبان بیشتر ارتقأ یافت.
وجه تشابه زبان پشتو و دری
اگر زبان ها ی پشتو و دری را ریشه یابی کنیم و یا به منابع اصلی آن برگردیم، بعضی از برازنده گی های را در هردو زبان می بینیم که با موشگافی و تحقیق اکادمیک ضرورت دارد. اکثر کلمات این دو زبان باهم شباهت نزدیک دارند و از یک ریشه اند. بطور مثال کلمات را با معنی دری آن در (بین قوسین) نگاه کنید:
خور (خواهر)، پلار (پدر)، مور (مادر)، ورور (برادر)، ترخه (تلخ)، ور (در یا دروازه)، استه (است)، خوب (خواب)، زما (از من)، کال (سال)، سور (سرخ)، شپه (شب)، ورز (روز)، نشته (نیست)، ته (تو)، اوبه (آب)، دروجن (درغگو)، و امثال اینها.
همچنان مصدر افعال بین زبان های دری و پشتو با هم تشابهاتی دارند. خاصتاً ایتکه اگر پسوند های مصدر را در هر دو زبان بیرون کشیده شود، ریشه های زبان باهم مطابقت دارند. بطور مثال: سوزیدل (سوختن).
هرگاه پسوند (یدل) را در پشتو و یا (تن) را از دری بیرون کنیم، کلمه (سوز) و سخت با یک معنی و بدون تفاوت باقی می ماند. توجه کنید به مصدر فعل های دیگر: خوریدل (خوردن)، شرمیدل (شرمیدن)، کاریدل(کارکردن)، خندیدل (خندیدن) کول (کردن) و به همینگونه.
عدهء از زبان شناسان تأثیر زبان دری را بالای پشتو بیشتر می دانند و می گویند که زبان دری نه تنها در زبان پشتو بلکه در زبان های بلوچی، نورستانی، اردو، سندی و اکثر لهجه های محلی نیز بیشترین مشابهت و تأثیر را داشته و با اندک تغییر بیان می گردد.
علل عدم رشد سریع زبان پشتو
رشد یک زبان رابطه مستقیم با وضع مکانی و جغرافیایی داشته که غالباًقوم ها و ملیت های مختلف را با زبان مشترک شان از هم جدا نگهداشته و باعث کندی و بطالت زبان می گردد.
زبان پشتو هم در جنوب کوههای هندوکش، بابا و در دامنه های سپین غر و دشت های سیستان، در بین اقوام مختلفه رایج بود. اما انقصام قبایل پشتون دراین کوهپایه ها باعث پراگنده گی و تشتت زبان آنان شده و از وحدت کلی که تأثیر در رشد زبان و وحدت فرهنگی داشته باشد، دور ماندند.
دلیل دوم عدم رشد زبان پشتو، موقعیت سیاسی مردم دربین تصادم قوای بیگانه و مهاجم است که از گذشته های دور، این اقوام همیشه مورد یورش، تهاجم و در جنگ و کشمکش های های نیرو ها و سربازان اجنبی قرار داشتند. این اقوام هنوز زخم های دیرینه خود را التیام نمی دادند که از طرف قوای دیگری در جنگ کشانیده میشدند و فرصت آن را نداشتند تا در باروری زبان و فرهنگ پشتو کار مثمری صورت گیرد.
علت سومی عدم رشد زبان پشتو، نفوذ و وسعت زبان دری بود. زیرا دری زبان دربار و شاهان بوده و اکثر فرامین نیز به همین زبان نوشته میشد. همچنان دانشمندان و نویسنده گان زیادی در زمینه زبان دری کار کردند که اکثر نویسنده گان پشتو نیز از این کتاب ها و بحث ها بهره برداشتند در زبان نوشتار خود با دولت های وقت به دری می نوشتند. پس غنای فرهنگی زبان پشتو مکتوم بماند و آثاری هم که طی دوره های تاریخی وجود داشت، ازبین رفت.
قدیمی ترین اثر پشتو
در تاریخ ادبیات پشتو، کتاب ” پته خزانه” کتاب باستانی و قدیم شمرده میشود. همچنان می توان از کتاب های “تذکره الابرار و الاشرار” تألیف ملا درویزه است. وی از مبارزین و بنیان گذاران “جنبش روشانیان” شمرده می شود. بایزید روشان در اوایل قرن دهم(قرن شانزدهم میلادی) نیز تألیفاتی به نام های : “حال نامه”، خیر البیان”، و “مخزن الاسلام” به زبان پشتو دارد. اما هدف کلی جنبش روشانیان مبارزه تسخیر افغانستان بود تا این کشور بتواند سرزمین های از دست داده شدهء خود را از هند دوباره به افغانستان برگرداند. دربین اقوام بیشترین کمک را به جنبش روشانیان، قوم یوسف زایی انجام دادند.
خوشحال خان ختک
این شخصیت عالیقدر ادبیات و مبارزه افغانستان از خصوصیات بی نظیری برخوردار است و جنبش ادبی وی بنام خودش مسمی شده است. خوشحال خان ختک در سال ۱٠٥۷ش/1668م. و۱٠٥٩ش/1670م. علیه قشون اورنگ زیب به مبارزه پرداخت. خوشحال خان ختک، از جمله ادیبان نامور افغانستان است که به زبان های پشتو و دری اشعاری سروده است. او مبارزات خود را علیه تسلط بابری ها ادامه داد . وی در سال ۱٠۷٠ش/ 1691م. در پشاور داعی اجل را لبیک گفت.
پیامد مبارزه ادبی او با جنبش مبارزات هوتکی ها پیوند عمیق خورده که در غرب افغانستان علیه تجاوز صفوی ها مبارزه بودند.زبان پشتو و دولت هوتکی ها که نفوذ و سیطره اش تا به اصفهان ایران ادامه یافت – حرکتی بود که می توانست استقلال افغانستان قدیم را دوباره احیاء کند. عامل عمدهء شکست افغان ها در ایران،، اختلافات قوم غلجایی بود که در زمان انتخاب و جلوس شاه محمود و شاه اشرف هوتکی به اوج خود رسید و از همکاری با همدیگر ابأ ورزیدند. اما تسلط افغان ها از سال۱٠۸٩ش/ 1710م. تا ۱۱٠۸ش/ 1729م. پیوند های رادر بین عشایر و اقوام پشتون بوجود آورده و ادبیات پشتو نیز شکل گرفته و ارتقأ نمود.
مآخذ و پی نوشت های مقاله (تاریخ زبان پشتو)
الف – فرهنگ خاورشناسان، بخش آثار جیمز مستتر شرق شناس فرانسوی (متوفی 1994م)، ترجمه محسن جهانسوز، تهران.
ب- سرگذشت تمدن, کارل بکر و فردریک دنکاف, ترجمه علی محمد زهما, مطبعه کابل.
پ-طوفان, حسین بخش, چاپ پشاور.
ت- نوی څـیرنه , پوهاند صدیق الله رشتین, ینورستی بک ایجنسی, پشاور.
ث – تاریخ ادبیات ایران، ادوارد براون، ترجمه دکتر بهرام مقدادی،چاپ یکم، جلد اول، انتشارات مروارید ۱۳٦۹.
ج- تتمة البیان فی تاریخ الافغان, سید جمال الدین افغان,چاپ مطبعه کابل
چ – پته خزانه، تألیف محمد بن داود هوتک، طبع و تحشیه عبدالحی حبیبی، مطبعه کابل ۱۳۲۳ش/ کابل.
ح – تاریخ افغانستان بعد از اسلام، عبدالحی حبیبی(جلد اول و دوم) ، موسسه نشراتی میوند، خزان۱۳۷۷ش، چاپ سوم، پشاور.
خ – افغانستان (انگلیسی)، لویی دوپری، موسه انتشاراتی پوهنتون پرینگستون، نیوجرسی، امریکا، 1980م.
د – افغانستان (انگلیسی)، ماری برادلی، ترجمه ارشد ارشاد لاهوری، در کتاب “دُرِ دری”، ۱۳٦۹ش، اسلام آباد.
ذ – البدر(جریده)، بیانیه دکتور عبدالحکیم طبیبی، سیمینار افغانستان، مونشن،ارگان نشراتی دفتر تبلیغات مجاهدین افغانستان در اروپا، شماره ۳۳، سال ششم، حوت۱۳۷٠ش/مارچ 1992م.، هالند.
ر – دُرِ دری، ارشد ارشاد لاهوری،۱۳٦۹ش/ 1990م.، اسلام آباد.
ز – جغرافیایی تاریخی افغانستان، تألیف پوهاند عبدالحی حبیبی، مرکز نشراتی میوند، طبع دوم، ۲۱میزان ۱۳۷۸ش، پشاور.
ژ – افغانستان در مسیر تاریخ، میر غلام محمد غبار، چاپ چهارم، بهار ۱۳٦۸ش، کابل.
س – رنا، او دفاع، محمد حسن کاکړ، انتشارات تحقیقات پشتو، ۱۳۷۷ش، پشاور.
ش – دری گفتاری افغانستان در شعر مولانا، پوهاند دکتور جاوید،مجلس مولینای بلخی،وزارت اطلاعات و کلتور، میزان ۱۳۵۳ کابل