وېښ ځلمیان

 

 

Political Movements in Afghanistn

 

دقيوم معلم ليکنه

”جوانان بیدار”

( ۳۱) برخه

د هري  هغي ټولني چي اقتصاد کمزوری وي، مانا د ژوند سطحه ټیټه وي  د خلګو د پوهي کچه هم  ټیټه وي  هر څه په د اقتصاد پوري تړلي دي. د هر هغه هیواد مشرران( پاچهان)  چي د پوهي او علمه څخه بې خبره وي، هغو نه دوی  بد اخلاقه او ظالمان وي، سر بیره پر دې بدو صفاتو چي لري، د خپل واک د غزولو او ټیګولو لپاره  پردو ته د غلامي لاس وږده وي. له پخوا څخه پر افغان خاوره ډیر ځله پاچهانو د پردو په مټ حکومتونه کړې دي، زموږ د هر خوابدي  او مرور(شاهزاده ) د پټي او ارامی  ځایونه په فارس او یا د انګریز میلمستون وو.  ډیر د دوی به په (لودیانه او راولپنډی) کي د انګرانو سره پټیدل،هلته دوی ته د جاسوسی  زده کړه(تربیه ) ور کول کیدل، بیا خاریجي افغان د ښمنو  پیسې ، وسلې او سړي ور کول د خپل ورور سره بې جنګول، هغه لړی تر دا اوسه  زموږ په هیواد کي روانه ده. نو پدغسي حالاتو کي  راګیر روڼ اندو ته مبارزه،   د داسي لوی او مکار د ښمن په وړاندي  طبعي خبره ده مشکلات لري. بیرته مو خبره پر افغان  ویښو ځلمیانو ده.

د وېښو ځلمیانو لومړنۍ هڅي ښي وې چي  دهیواد له ګوټ ګوټ څخه د بیلابیلو ملي ټولنیزو، استبداد ضد بدلون غوښتونکو  اوازونه  را پورته شول. دغه اوازونه د دبینوا صاحب په نوښت د یوه کتاب په بڼه چاپ او خپاره شول .

د دغه کتاب نوم هم وېښ ځلمیان و او دڅه ناڅه ۴۳ د وخت د وتلو لیکوالو پښتو او دري مقالی ئې په کي را ټولي کړي وی. ویلای  شو چي د لومړی ځل لپاره د لیکنو په دغه درانه ټوک کي د هیواد د ښځینه لیکوالو طرحي او غوښتني هم را پورته شوی.

دا چي کابل دهیواد پایتخت او دهغه وخت د ملی ټولنیزو آګاه شخصیتون د پراخه لیدنی کتنی یو مناسب ټاټوبی و و له همدې کبله د ويښو ځلمیانو لومړۍ ناستي ولاړي او د هغوی د افکارو راڅرګندیدلو او وروسته د دغه خوځښت بنسټ ایښو دونکې کنګره هم په همدې ښار کي را جوړه شوه نه په کندهار، نه په ننګرهار او نه هم په پکتیا ،مزار او یا فاریاب کي.

ښه او منطقي خبره داده  چي ووایو دهیواد له ګوټ ګوټ څخه داستبداد ضد دوخت روڼ فکره  را پورته شوي په یوه اواز په کابل کي را غوټه شو.

دا خبره هم د یادولو وړ ده چي د وېښو ځلمیانو د خوځښت د مشرتابه ویاړ دغه یا هغه شخصیت ته ورکول ډېره لویه خبره نه ده او تاریخ ته کومه خاصه تومنه نه وربښی، بلکي د سیاسي سازمانی خوځښتونو په بهیر دغه خوځښت او ترسره شوي کړني ئې د تاریخ یو ژوندی فصل جوړوي.

باید په ټولو کي د دغه ”ملی د موکراتیک » یا «بورژوا دموکراتیک ” ډوله خوځښت آرمانونو ته وکتل شي. دغه خوځښت په ټول هیواد کي له دري یا څلورسوو څخه زیات غړي نه لرل. په هره سیمه کي دغه خوځښت ته د خپلو ذهنی لیوالتیاوو له مخي مشران او بنسټ ایښو دونکي ټاکل او د خوځښټ ټول ویاړ هغوی ته وربښل د خوځښت ټولنیزی پانګی ته سخت زیان رسوي.

دا هغه خواشینوونکي عادت دی چي موږ بتان تراشو او یا د یوبل چا د حق تر پښو لاندي کولو هڅه کوو، او نه یواځی خپله د خپلي خوښي شخص ته په ګونډو کیږو بلکی تمه لرو چي نور هم زموږ د ناروغو ذهنیتونو تراشل شوو بتانو ته په ګونډو شي.

د پیل خبره مو داده چي د ويشو ځلمیانو استبدادی ضد، بدلون غوښتونکي ملي غورځنګ څنګه او له کومه ځایه راپیل شو، مشران ئې څوک وو او تشکیلاتی جوړښت ئې څنګه بڼه نیولی وه.

د محمد علم بڅر کي د څیړنی او لیکني له مخي هم داسي بریښی چي محمد رسول پښتون څه د پردی شاته پټ پټانه هم درلوده او په دې کار ئې د وېښو ځلمیانو ځوانه برخه ورنه ناراضه هم وه. بڅر کي داهم ښيی چي داخوت په نامه څه هم تر ډېره دپښتون غوښتنه وه.

بڅر کي لیکي ”دمحمد رسول پښتون او حاجی خدای دوست کړه وړه په حزب کي د ډیرو غړو دانتقاد وړ وو، ښايی دغه وجه وه چي دوی حزبي کار و بار پټ ساته”وېښ ځلمیان، بڅر کي محمد علم ۵۷ مخ

همدغه لیکوال لیکي: محمد رسول پښتون د”اخوت دنظر يی غوښتونکي وو او د ګوند د جوړوونکو له ډلی څځه و. زه دپښتون صاحب په حرکاتو او تحریکاتومشتبه وم او دی هم را باندي پوهیده چي زه ئې څارنه کوم.

په دې لحاظ ئې حزبي مسألی له ماپټی ساتلی له ما څه چي له ډېرو کسانو څخه ئې پټي وي چي د دې پټ پټانی په وجه جمعیت کي د کیڼ لاس اړخ پیداشو که دې سلسلې د وام پیدا کړي وای نو یقیناً به جمعیت په ځوان او زاړه سره ویشل شوی وای» همغه اثر ۶۰مخ

محمد علم بڅر کي یوی عجیبی پیښی ته هم اشاره کوي هغه دا چي وايی فضل محمد خان او پروانی نائب الحکومه عبدالغنی خان ګردیزی ورغواړی او دوی ته وايی چي تاسو د واړه ووايی چي موږ ولیدل چي پرون حاجي محمد انور خان اڅکزی او مولوی بهرام دشپی په د وو یادرو بجو د پاکستان له کنسلګرۍ څخه را ووتل. بڅر کي لیکي چي دغه تهمت فضل محمد خان ډېر زورولی و او خپل وجدان ته ملامت او په خپلو کړو پښیمانه و او داخبره ئې خپله رسوا کړه. له دی کیسی څځه ښکاری چي د وېښوځلمیانو دقندهار په ډله کي دغنی خان ګردیزی قلعه بیګی تیره توره ډېره محمد انور خان او قاضی بهرام ته متوجه وه.

محمد ولي ځلمی په خپل اثر”داستبداد او مطلقیت په مقابل کي دځینو افغانانوملی مبارزي” کي لومړی لیکي چی:دغه( وېښ ځلمیان(لومړی یوه فرهنګي او په راوروسته کي یوه سیاسي ټولنه وه» ۲۶۸ مخ.
حکومت د داسي اصلاحي او ملي ټولنو دجوړولو سره علاقه مندی ښکاره کوله . د دغی ټولني مهم غړي وخت او ناوخت در بار او (پاچا( خپل حضورته منل د تقدیرولو او نازولو علاوه ئې په ځینو دولتي او ملی چارو کي مشوره او مرسته ځینی غوښته” .

دوی ”دکندهاربرخه ” په یوه د کان کي راټولیدل، رسول پښتون، حبیبي، مولوی حاجي عطامحمد، خدای دوست، محمد علی سترنجباز، دده خواجه حضرتانو رفیع الله آغا، محمد یوسف آغا، قاضی عبدالصمد خان او نور هرکله نه حاضریدل. ” ۲۶۸-۲۶۹ مخونه له دی یادوني وروسته ولي ځلمی دنړیوالو حالاتو او پر افغانستان دهغوی په اغیزو څو لنډی جملی لري او بیا لیکی: ”دهیواد یو شمیر ځلمیانو چي د وېښو ځلمیانو په نامه ئې اخبارونو او مجلو کي شهرت درلو د”.

د۱۳۲۷ هه ش کال دجوزاد میاشتی په او ومه د وېښو ځلمیانو دتدارک د کمیسیون دلارښوني له مخي د کندهار، ننګرهار او کابل یو شمیر ادبی او عرفانی ملګرو لکه عبدالروُف بینوا، فیض محمد انګار، نور محمد تره کي، قیام الدین خاد م، صدیق الله ریشتین، ګا پاچا الفت، نیک محمد پکتیانی، محمد ارسلان سلیمی، عبدالقدوس پرهیز، ابوالحسن هزاره، پاینده محمد روهیلي، عطا محمد شیر زوی، محمد طاهرتائب، او ځینو نورو ليکوالانو چي شمیر ئې د وه ویشت تنو ته رسیدی ددارالامان په افشاروکی دعبدالمجید زابلی دنوی پروژی په یوه سالون کي د ماسپښین په د وو بجو دوېښو ځلمیانو دجوړولو(تأسیس( او دبیلا بیلو ولایتونو دنمایندګانو درا ټولولو طرحه وړاندی کړه.

دغی غونډی ته لومړی دري طرحی وړاندی سوې، چي یوه ئې د عبدالرؤف بینوا او نور محمد تره کي، بله ئې دقیام الدین خادم، او دریمه دصدیق الله ریشتین په حمایه وه.

لومړۍ ئې مترقی او عصري،، د وهمه ملي او وطني، دریمی ئې مذهبی او کلتوری رنګ درلو د» ۲۶۹ مخ
د محمد ولي ځلمی له پورته څرګندونو څخه ښکاری چي د ويښو ځلمیانو د خوځښت عمده مرکز کابل او ډېر فعالین او وتلی لیکوال ئې هم په کابل کي وو. همدغه په کابل کي را ټول شوی وتلی مشران په دري ګونو طرحوکی ځان ښيی او په دې برخه کي د محمد رسول پښتون نوم نه تر سترګو کیږي. هغه به د کندهار په کړۍ کي د اوچت نقش درلو دونکي وو، خو د وېښو ځلمیانو د کنګرې په لست کي ئې نوم نه ښکاري. نوربیا

 

 

د سیاسي نهضتوبهیر په افغانستان کي

Political Movements in Afghanistn

 

وېښ ځلمیان

”جوانان بیدار”

 

( ۳۲) برخه:

 

افغان خاوره پاکه ولس مو سپیڅلي دي، خو د نه پوهي یا کمزوري پوهه  به وي چي خپلي ګټي نه پیژنو همدا تشه  ده  چي استعمارګرو راباندي  خپل د خوښي حاکم(پاچا) مقرراوه، موږ ورته خوشحاله او چکچکي کوو، اوس هم  سته سړي چي د امیر عبدالرحمن خان یادونه په نیکي کوي، وایي هغه د داسي هیواد له پاره یو په خیر پاچا وو. د مستبد عبدالرحمن وژني د انسانانو له سرو څخه (کله منارونه) د خلګو د ملکیتونو اخیستنه او کورنیو تبعید او فرار هر څه ورته هیڅ ښکاري دا پدې چي د دوی کورنۍ د اوسنیو خائینو کورنیو په شان هغه وخت پکښي ابادي وي.  د امیر عبدالرحمن خان د اولادونو ښونکي انګریز وو، د کالو ګنډونکی یې انګریز وو، د غاښو ډاکتر یې ایرلنډی، چي په انګریزي فوځ کي یې وظیفه لرل، د امیر تر ټولو باوري کس (توماز سالټر پایني) انګریز وو، چي حتا په هرناسته کي عبدالرحمن خان بل ته اجازه نه ور وکول چي و د دغه انګریز د شرابو ګیلاس ور ډګ ګړي. دا وظیفه خپله امیر عبدالرحمن سرته رسول او د(توماز سالټر) د شرابو ګیلاس یې ورته ډکاوه. نو له داسی یوه  ټیټ شخصیت لرونکی پاچا څخه د ملت په خیر څه تمه کیدای سواي. دوې پیړۍ په افغانستان کي لاس وهني ص ۱۴۰

خداي (ج ) دي ښاغلی محمد ولي ”ځلمی” صاحب و بخښي، دا چي بحث پر ویښوځلمیانو دی، د ده یوه خاطره را یا د سول: (۱۳۷۳هجري)کال په کابل کي د عطائي په کور کي خبره پرویښو ځلمیانو راغلل، نوځلمي صاحب د ټولو ناستو خلګو په مخ کي   وویل” په موږ ټولو(ویښوځلمیانو) کي نور محمد تره کی هغه کس وو چي هر لوري ته یې په ښو علمي او منطقي دلایلو قناعت ور کولای سوای په سازمان جوړونه پوهیدی، میوندوال،موسی شفیق، بینوا، حبیبی،خادم هیڅ یو هم له نورمحمد تره کي سره په د لیل پوره نه وه او بل تره کي ډار نه پیژندی په دغه دوه د لیله  موږ هر ځل د ویښوځلمیانو غونډه د تره کي په کور کي جوړوله او پرده را ټول وو”.

 

را ګرځو ویښو ځلمیانوته  محمد علم بڅر کي هم په خپل کتاب”وېښ ځلمیان دافغانستان یوسیاسي تحریک” دیرشم مخ کي لیکي: هغه کسان چي دا ډله( د ويښو ځلمیانو ډله ( ئې جوړه کړه په کابل کي عبدالرؤف بینوا، ارسلان سلیمي، قیام الدین خادم، نورمحمد تره کي، فیض محمد انګار، غلام حسن صافي، رښتین، الفت، په کورونو کي سره لیدل وروسته ئې له ولایاتو سره ارتباط پیدا کړ. (دويښو ځلمیانو) تئوریسنان په کابل کي ناست وو محمد علم بڅر کي لیکي چي د وېښو ځلمیانو لومړۍ مرامنامه د کندهار له خوا کابل ته رالیږل شوی وه .

(داخبره ډېره مستنده نه بریښي( په مرامنامه کي دغلام دستګیر خان، غلام حسن، فیض محمد انګار، عبدالرحمن، غلام قاد ر دارغنداب، نورالحق، پیر محمد او نورو لاسلیکونه شته چي هغه نه لوستل کیږي او عبدالشکور رشاد دامضأ پرځای لیکلی و چي له یوې مادی پرته نوره ټوله برنامه منم.

په یادوشوو نومونو کي بیا هم د محمد رسول پښتون نوم نه لیدل کیږي خو بڅر کي وروسته په کندهار کي دهغو مشرانو نومونه اخلی کوم چي د ده په خبره هغه وخت چي د وېښو ځلمیانو خوځښت کندهار ته ورسیدی هغوی دغه خوځښت له نیست څخه او ج ته ورساوه، په دې نوم لړ کي بڅر کي پرته له دی چي محمد رسول پښتون ته د موسس یا بنسټ ایښو دونکي په بڼه وګوری په نوملړ کي ئې نوم تر ټولو مخکی راوړي.

اوبیا کله چي د کندهار د وېښو ځلمیانوپه ډله خبری کوي هغه په د وو برخو ویشي. په لویانو کي بیاهم د محمد رسول پښتون نومونو په لړکی راوړی او په ځوانانو کي لومړی نوم دعبدالشکور رشاد راوړي. داهم باید ووایو چي داستاد عبدالحی حبیبی نوم نه په مشرانو کي راوړی نه په کشرانو کي .

محمد علم بڅر کي وايی چي د کندهار ملګرو یو لیک د کابل ملګرو ته را ولیږه . د دغه لیک په لومړۍ ماده کي راغلی و چي ۱-”د حزب نوم اخوت تصویب شو” ۲ -اخوت په ټولو هغو تصمیمونو کي چي د قوم په نفع او ګټه تمامیږی جدا د حکومت ملګرتیا کوي بڅر کي زیاتوی چي داخوت د نظريی ډېر طرفدار محمد رسول پښتون و.

له دی سره سره بڅر کي د کندهار د مدیره هیات دغړو په نوملړ کي بیا هم د محمد رسول پښتون نوم نه اخلي. د بڅر کي څرګندونو ته په کتنه ښکاری چي محمد رسول پښتون په خپله پټ پټانه” دا اصطلاح دبڅر کي ده” نه وېښو ځلمیانوته بلکي د”اخوت ” په نوم یو بل خوځښت ته کار کاوه. داخوت په نوم هڅو په کندهار کي په قومی لویو مشرانو حساب کاوه او دهیواد په کچه ئې دسلطنت او حکومت ملا ور ټینګوله.

ولی ځلمی لیکي چي :”دپښتون صاحب دژوندانه د ماجرا وڅخه داسي څرګندیده چي ده د مطالعی، نوی فکر او ثلیقی سره پوره آشنايی درلو ده. خو په عمل کي یې مطلق العناني، ملي غرور او داولیت حق زیات خوښيدۍ”محمد ولي ځلمی، …ملی مبارزی ۳۱۳مخ

”پښتون صاحب دهغه کرکتر له مخي چي ئې په نصیب و په دائمي توګه د وېښو ځلمیانو د موسسانو غړو او دافغان ملت، ورور ګلوي(اخوت( دګوندونوپه غړیتوب کي پایدار نسو پاتي کیدلای او ملګرو ئې هم دهغه دعضویت مسئولیت په غاړه نسو اخیستلای…” همغه اثر۱۱۳-۱۱۴ مخونه

ولی ځلمی دپښتون صاحب دزوی(نصیر هنر پښتون ( له خولې لیکي چی:”…پښتون در برخي موارد سخت عصیانګر، تسلیم ناپذیر وسازش نا پذیر بو ده است واین عناصر اکثراً موجب از دست داد ن شانس های مهم وي شده است”.

محمد رسول پښتون ته دهرډول لوړو چوکیو چانس و او دی لویو لویو ماموریتونو ته ورغلی هم دی. خو دا چي دغه ټول ماموریتونه ئې ولي او دڅه لپاره له میاشتو وروسته پریښي دي. نه ئې ده کوم دلیل ویلی او نه نورو څیړونکو دغه برخه ژوره څیړلی ده.

که دده د دومره پریمانه لویو او وړوڅوکیو د خوشي کیدو او یا ورنه لري کیدو برخه څیړل شوی وای نو لږ تر لږه به تر هر څه د مخه د وخت دفساد او استبداد څیره تاریخ ته بربنډه شوی وای. داخبره ډېره د منلو وړنه ده چي وايی دهغه طبیعت او نصیب همداسي جوړ شوی و. او له دی خبری چي تیرشو نه محمدولی ځلمی او نه هم د وېښو ځلمیانو کوم بل غړي داخبره کوي یا ئې کړیده چي محمد رسول پښتون د وېښو ځلمیانو بنسټ ایښو د ونکي وي. نوربیا

د سیاسي نهضتوبهیر په افغانستان کي

Political Movements in Afghanistn

 

وېښ ځلمیان

”جوانان بیدار”

 

( ۳۳) برخه:

زموږ په هیواد (افغانستان) کي د پیړیو پیړیو راپدې خوا چي هر افغان د ظلم، تیري، خیانت او خائین په وړاندي د اعتراض په توګه ږغ پورته کړی دئ، بیله درنګه انګریز او دهغو د پلویانو هغه (کس او یا ډله) د کًفر په تور متهم کړېده ، زورولیده حتا وژل سوېده. مګر د هغو خلګو په خاصه شاهانو په باب  چي شپه اورځ به یې د ولس په وژلو، فساد، جاسوسیو  او بد اخلاقیو(فاحشا)  تیرول هغو ته به د هیواد  په ټولو مسجد جامعو کي د ښه روغتیا اوږد ژوند لاسونه پورته کیدل، دساري په توګه ( امیر حبیب الله د خپلي پاچهی په ټوله دوره د ځان د ساتیري لپاره300ښځي ساتلې.امیرحبیب الله یو ځل انګریزانو کلکتي ور وغوښته چي بیا یې په هند کي د توپونو د ډزو په مراسیمو کي ګډون وکړ او هرکلی یې وشو. د افغانستان پاچا په دې سفر کي هم  شپې له ښځو سره په ساعت  تیري روږد سوو، په ځانکړي ډول ده له دوو انګریزو ښځو سره د یارانې تارونه و غځول….. ده به شپې په عیاشیو رڼولې، یو نوکر ورسره ووچي د  ورېښمو په کڅوړه کي یې جواهر ګرځول، امیر به له دغي کڅوړي څخه جواهر  د خپلې خوښي ښځوته ورکول).دا وه زموږ اسلامي پا چهان او هغه مو نوکر ملایان چي خطبې به یې پر ویلې.

 

را ځو وېښو ځلمیانو ته ښاغلی شا محمود حصین صاحب لیکي: ” هغه وخت چي ما د خپلي ماستری تیزس لیکی نو له عبدالهادی هادی توخی، محمد ابراهیم خواخوږی او آن استاد عبدالشکور رشاد سره مي مخامخ لیدنی درلو دلی. دهاد ی صاحب کورته چي په خیر خانه مینه کي و ورتلم، خواخوږی او رشاد صاحب مي همدلته لیدل او یوځل هم په نوی ښار کي د خواخوږی صاحب کورته ورغلم او په همغی لیدنه کي خواخوږی صاحب داستاد علامه عبدالحی حبیبی ”نفثته المصدور قرن بیستم یا خلیلی نامه به جواب حبیبی نامه” چي دحبیبی صاحب په خپل خط وه په دې هیله راکړه چي یو وخت ئې چاپ کړم . په هر صورت د وېښو ځلمیانو دغو دري سره مشرانو هیڅکله هم دا نه ویل چي محمدرسول پښتون د وېښ ځلمیانو بنسټ ایښو دونکي و.

هغه وخت چي د وېښو ځلمیان رساله ” جمعیت وېښ ځلمیان ” چي زما لیکنه وه په ګسستتنری چاپ خپره شوه لومړی اعتراض د محمد دین ژواک و. دهغه اعتراض داو چي ولي دده نوم د وېښو ځلمیانو په نوم لړ کي نه دی راغلي. ما ژواک صاحب ته ډېر ژور احترام درلو د . یوه ورځ دلیکوالو په انجمن کي ور سره مخ شوم او ږدي خبری مو وکړی . هملته هم د محمد رسول پښتون په نقش خبری راغلی . ژواک صاحب داخبره چي د وېښو ځلمیانو بنسټ دی محمد رسول پښتون ایښی وي په رټه رد کړه. له دی سره سره محمد علم بڅر کي چي د وېښ ځلمیانو یو پیژندل شوی غړي و او او ږده جیلونه ئې هم وګالل په ښکاره لیکي چی: ” ښاغلی عبدالحی حبیبی، محمد رسول پښتون، محمد ابراهیم خواخوږی، عبدالرزاق فراهي، او هم نیک محمد خان پکتیانی او غلام محی الدین زرملوال په موسسینو کي نه وشامل البته دجمعیت غښتلی او دافتخار وړ ملګری وو”وېښ ځلمیان، محمد علم بڅرکی۱۳۹ مخ

داخبره هم د یادولو وړ ده چي ډېر لیکوال او څیړونکي عبدالحی حبیبی هم د وېښو ځلمیانو له مشرانو څخه ګڼی . دا خبره ډېر ثبوت نه لري. نه یواځی میر غلام محمد غبار په افغانستان درمسیر تاریخ د ویم ټوک کي عبدالحی حبیبی دپارلمان داپوزیسیون د ډلي په ویش کي عبدالحی حبیي په هغه ډله کي را ولي چي په کوم حزب پوري نه و تړلی.

اوکه  نه یم تیر وتلی بڅر کي هم حبیبی یواځی په افتخاری غړو کي را پیژني. ما په همدې هکله د خپلی رسالی دلیکنی په مهال له عبدالله بختانی سره چي د وېښو ځلمیانو یو تکړه غړي و مخامخ لیدنه او اوږدی خبري در لو دلې. هغه کیسه کوله چي د وېښو ځلمیانو کلنۍ غونډه په کابل کي جوړه شوه. دی غونډی ته حبیبی او شمس الدین مجروح هم راغلی وو. دغونډی په پیل کي د وېښو خلمیانو ډېر ځوان غړي محمد موسی شفیق پورته شو او نیوکه ئې وکړه چي حبیبی صاحب او مجروح صاحب خو د وېښو ځلمیانو مرامنامه نه ده امضأ کړي نو دوی ولي په غونډه کي برخه لري.

دا وخت حبیبی صاحب پورته شواو غونډی ته په ټول احترام ئې وویل چي زه ستاسو غونډی ته له یوی برنامی سره راغلی یم . که تاسو وخت راکړۍ هغه به تاسوته وړاندی کړم که موخوښه شوه نو لاره به مو یوه وي او که نه زه به په خپله لار لاړ شم. له هغه پس شمس الدین مجروح پورته شو او یواځی دا خبره ئې وکړه چي زه د خپلی وظیفی له مخي راغلی یم. مجروح هغه وخت دقبایلو لوی مدیرو.

ګل آغا احمدی وردک په خپل اثر ” محمد ارسلان سلیمي دافغانستان پیاوړی څیره” کي لیکي چي : د وېښو ځلمیانو منشي عبالروف بینوا و. داسي ښکاری چي دغه څه ئې د محمد ولي ځلمی له لیکنو څخه را اخیستی دي. میر غلام محمد غبار هم همدغه خبره یادوی خو د وېښو ځلمیانو تشکیلاتی جوړښت د منشی دشتون خبره نه لري .

په دې برخه کي غبار سره له دې چي د وېښو ځلمیانو، وطن او خلق دجوړښتونو او برنامو په هکله او ږدي څرګندوني لري خو بیا هم داخبره کوي چي د وېښو ځلمیانو او وطن ګوند مشران د دې واک لري چي دغه خوځښتونه ددوی غړي او مرامنامی نورو نسلونو ته وړاندي کړي.

دغبار په ورکړل شوی نوملړ کي نه ارسلان سلیمي لومړی څوک دی او نه هم محمد رسول پښتون. دغه شان غبار دګل آغا احمدی وردګ یا محمد داؤد مومند په شان دنور محمد تره کي نو م د وېښو ځلمیانو له نوملړ څخه نه باسي. تاریخ نورو نسلونو ته لیکل کیږي. لیکوال او څیړونکي ئې حق نه لري د خپلی کینی، نفرت، غرض یا مرض له مخي دتاریخ غړي ور پرې کړي . دا له تاریخ او راتلونکو نسلونو سره یوه نه بښوونکي جفاد ه.

ددی لیکني په وروستیو کرښو کي یادونه کوم چي د” جمعیت وېښ ځلمیان” رساله چي لیکونکي ئې زه (حصین ( یم . زماد ماسترۍ د دورې تیزس و چي د کابل پوهنتون او دعلومو دآکاډمۍ د ډیرو او چتو استاد انو او پوهانو په یوه لویه ناسته کي ورنه دفاع شوی. په دغه تیزس کي برسیره پرمخامخ مصاحبو، لیدنو او خصوصی یاد ادښتونوله ۲۳ چاپی منابعو څخه ګټه اخیستل شویده.

دلیکنی په بهیر کي له عبدالهاد ی هاد ی توخي، ابراهیم خواخوږی، محمد ولي ځلمی، صدیق الله رشتین، عبدالله بختانی سره زما لیدنو کتنو ډېر څه راکړل دغه شان داستاد سید سعدالدین هاشمی یاد دښتونو ماته ډېر ه مرسته را ورسوله.

زه نه وایم او داحق هم ځانته نه ورکوم چي دغه رساله دهرډول کمزوریو تشه وښيم خو باور لرم چي د وېښو ځلمیانو په هکله یوه دپام وړ رساله ده. لوستونکي او مینه وال کولی شی دغه رساله هم داستقلال د ویب پاڼی اوهم دنعیمی د ویبپاڼی په کتابتون کي وګوري. دهمدغی رسالې په ۴۸ مخ کي راځي چي:

”دیوه واحد او یوموټي سیاسي سازمان په توګه د وېښو ځلمیانو دجوړښت په هکله او دا چي بنسټ اېښونکي او طراحان ئې څوک وو او چیرته ئې لومړی بنسټ کیښو دل شو، په ډېر تأ سف ډېر د نظر اختلافات شتون لري داسي چي له ټولو هڅو سره سره مي ددغه خوځښټ د وه تنه ژوندی مشران هم په یوه خبره ونه موندل. عبدالهاد ي هاد ي او محمد ابراهیم خواخوږی ټینګار کوي چي لومړی بنسټ ئې په کندهار کي ایښودل شوې او موسسین ئې محمد رسول پښتون، کاکا محمد انور خان، قاضي بهرام، غلام جیلاني الکوزی، عبدالهاد ي هاد ي توخي عبدالصمد خان کاکړاو عبداخالق خان واسعي وو.

پوهاند محمد حسن ضمیر صافی بیا په دې باور دی چي لومړی بنسټ ئې په ننګرهار کي قیام الدین خادم، غلام حسن خان صافي، صدیق الله رشتین، محمد ګلاب ننګرهای ګل پاچا الفت او نورو ایښی دی.نوربیا

د سیاسي نهضتوبهیر په افغانستان کي

Political Movements in Afghanistn

دعـطا تُـرک او امـان الله خان مقـایــسـه

لیکونکی ډاکتر رحمت ربی ځـیـرکیار

13.5.2017Amanullah khan og Kamal Atatork
افغانستان او ترکیه د سیاسي اقـتصاد په تله کې

نـنــتــوځ
کله چې یو واکمن په یوه ارته سیمه کې برلاسی وي او په بیلابیلو ولسونو یې د خپلې واکمنۍ وزرې خپـرې کړې وي، دغه حالت امـپـراتوري ګڼل کـیـږي. عـثماني امپــراتورۍ (۱۲۹۹تر۱۹۲۲زییز) د خپل قدرت په جګ پـړاو(۱۶تر۱۷زییزه پیـړۍ) کې په درې قارو کې خپل حاکمیت خوندي کړی و: په سهیلي-ختیز یورپ، لویدیـزه اسیا، او شمالي افریقا کې؛ ۲۹ولایتونه او ګڼ شمیر رعیتونه (ریاستونه/تیولونه) یې لرل. دغې امپراتورۍ ټولـټـال څه دپــاسـه شـپـږ پـیـړیو(۱۲۹۹ تر ۱۹۲۲زیـیز) په اوږدو کې د خـتــيزې او لویدیــزې نړۍ راشه درشه پاللې وه او پلازمینه(مرکز) یې قسطنــطیـنـیــا وه چې وروسته یې نوم په اسـتامــبول واړول شو. د «سـتر سلیمان» (سلیمان دَ مګنيــفـیسنت: ۱۵۲۰تر ۱۵۶۶زییز) په مهال، دغه امپراتوري د رومن (بـیزنتین) امپراتورۍ اسلامي ناسـتـنه وه. عثــماني امپراتوري د لومړي عثمان په اراده رامینځته شوې وه. ټول ټال د عـثـماني امپراتـورۍ موخه(هدف) دا و چې د نـورو خلکو خاوره ونیـسي، اسلام خپور کړي او له غـیرمسلمان اتباعـو نه مالیات واخلي. غیر مسلمانان په خپلو دیني چارو کې خپلواک وو.
د څـو ښځـتـوب سره علاقه، میراثـي واکمني او د دنـیـوي علومو (سـایــنـس ) ســره بې تـفاوتي هــغـه عـوامـل وو چـې عــثـمانـي امـپـراتــوري یـې ټـکـنـۍ (کـمزورې ) کړې وه. عـسکـر کمال عـطا تـرک (۱۸۸۱تر ۱۹۳۸) او فکـــري ملګـرو یـې د خپل بې وســه شـوي هـیواد د بی واکۍ او څـپـرځي حالـت نـشـو زغـمـلی. ځوان شوروي نظام یې ملاتړ کاوه. خو لــویدیــز يي په ضد و.
۶۲۲کلنې عـثــماني امـپـراتورۍ ته ځـغـلـنـده کـتـنـه
پــه اروپا کې د عــیسـوي دیني اصلاحاتو له امــله د کاتــولـیکانو او پـروټيســټنـټـانو (معـترضینو) ټکرونه د عـثمانیانو په ګټه وو. عــثـماني واکمنان د دین په څنګ کې سیاسي هم وو ځکه چې په فاني نړۍ کې واکمنان وو. د دغو سلطانانو کرغیـړنتیا په دې کې وه چې څو میرمنې او ګڼ شمــیر   ځامن به یې لرل. د سلطان له مړیـنې وروستـه به یې مشر ځوی واکمـن کیده او هغه به نــور وروڼه له میـنـځه وړل. له دې امله به لږترلږه بلـقوه پټه کورنۍ غلیمي روانه وه. (په افغانستان کې د احمد شاه بابا لمسیانو هم د یو بل ککرۍ ماتې کړې وې. څو ښــځتوب په عادي اسلامي کورنیو کې هم د بدبختۍ زړي کري. سپیـڅلی اسلام باید په معنویاتو وچلـیـږي، نه په مادي او لــذتي خـوښیــو!).د ګڼ ښځـتوب سره میــنه، مـیراثـي واکمني، او د دنـیـوي علــومو سره بې تـفــاوتي هـغـه څه وو چې عـثـمانـي امـپراتــوري یې د بې کـفایـتۍ په ټــغـر کښینـولې وه!
د امریکې په کـشـف (۱۴۹۲) سره اروپا ته شـتمنۍ جاري شوې او د ټکنالوجۍ او عسکري تقویې ته یی لار هواره کړه. په اروپا کې له صنعتي انقلاب (۱۷۶۰تر ۱۸۴۰زییز)راوروسته د اروپایانو لپاره د دې زمینه برابره شوه چې خپل اموال په عثماني امپراتورۍ کې په جګه بیه خرڅ کړي. عثماني امپراتوري د سرو زرو او سپـینــو زرو په کمـښت اخته شوه. په عثماني امپراتورۍ کې په سپـیـنو زرو(نـقره) متکي پـولي نظام د امریکې په کشف سره ولړځید او د پیسو پـړ سوب (پولي تورم) په کلک مشکل واوښت. د عثماني امپراتورۍ پوځ او فني صنعتګران د مشکلاتو سره مخامخ شول. کرهـڼه هم ټکنۍ (ضعیفه) شوه. بالمقابل، په لویدیزه نړۍ کې بدلون او پرمختګ رامینځته شول: نوې ټکنالوجي، ژور سیاسي اصلاحات او روښانـفـکره ویــښتیـا هغه ارزښتمند بدلونونه وو چې د ۱۷ پیړۍ په اوږدو کې او د ۱۸ پــیـړۍ په پیل کې ورته د عثماني واکمنانو پام نه و راګرځـیدلی.
په ۱۹ زییزه پـیـړۍ کې په عثماني امپراتورۍ کې دسلطان عبدالحمید او سلطان عبدالعزیـز له خوا   د «تنظیمات»(بل شان تنظیم/ رې اورګنایزیشن) په نوم نوښتګــري پیل شوه(۱۸۳۹ تر ۱۸۷۶) . دغه اصلاحات په دې راچاپیر وو چې د زاړه(روحاني -دیني نظام) د اصولو په ځای یو نوی غیردیــني -مـدني نظام رامـیـنځـته شي چې د هـر ډول هــیوادوال(مسلمان او غیر مـسلمان) حقوق پکې خوندي شوي وي. د تنظیمت خوځښت د سیکولاریـزم په پَــل پاپۍ واخیستلې، خو زر د مسلمان او غیرمسلمان دیني عالمانو له خوا ورسره ضدیت وښودل شوـ دلیـل یې دا و چې هغـوی پکـې د خپل قـدرت په وړانـدې ټـکـر لیـده. په دې ډول عــثمانی سلـطـنت په عـسکـري، اقـتصادي، او علمي-تخنیکي لحاظ ټکنی شو. یانې د امریکې له کشفه( ۱۴۹۲م) او په انګلیستان کې له صنعتي انقلابه(چې د لاس زور د ماشین په زور واوښت: ۱۷۶۰ تر ۱۸۴۰م)، د تولید اندازه، د تولید ګړندښت، او د تولید مناسبات غښتلي شول. خو په ختـیز او لویدیز کې د قواو اڼـډول په بل مخ واوښت. په عثماني امپراتورۍ کې د ۱۶پـیــړۍ له پای راوروسته عموما داسې واکمنان رامیــنځته شول چې د عقل او لوړ شخصیت څـښتنان نه وو. په ۱۷م پیــړۍ کې عثمانیانوپه اروپا کې د هابسورګ واکمنۍ په وړاندې جګړې وبایللې او د ماتې تړونونه یې لاسلیک کړل. دغو ماتو او تړونونو د هابسبورګ د برلاستیا جڼـډه لکه کړه. د هابـسبورګ پخوانی پایتخت د ویـانـا ښـار و. وروسته د هابسـبورګ نوم په استریا -هنګري امپراتوري واوښت(۱۸۶۷تر ۱۹۱۸) او پلازمینه یې پـراګ شو. له ۱۷۶۸ تر ۱۷۷۴ د عثمانـیې او روســیې جګړې پیښې شوې. خو روسانو دجګړې ډګر وګاټه. په پایله کې یې کریـمـیا(چې په غټه کچـه مسلمانان پکې اوسیدل) خپلواکه شوه، خو وروسته د تزاري دولت په تصرف کې ورغله. سر بیره پر دې عثمانیې د تورې بحیرې انحصار هـم وبایلود، او روسیـې دا حق لاس ته راوړ چې په عثمانیه کې د عـیسویانو محافظه وي. په ۱۷۹۸زییز کې فرانـسـوي ناپلـیون بوناپارت په مصر یرغل وکړ. دغه اسان بري د عثماني امـپراتورۍ ناچله تصور میده کړ اوپه دې ډول یې یورپ لاپسې زړه ور کړ چې په راتلونکی کې فتوحات وکړي. په ۱۸۳۰م کې یونان د اروپایي مداخلې له برکته د عثماني امپراتورۍ له منګولـوراووت. دا چې اروپایي تولیــدات هم ارزان وو او هم یې کیفیت جګ و،محلي عثماني تجارت ته یې پاټک واچاوه. ټکنالوجیک پرمخـتګونو د غـرب په کرهـڼه کې بدلون راوستلی و، خو په عثماني امپراتورۍ کې کرهـڼه ابتدایي وه.عثماني بزګرانو خپل کلي پـریـښودل ، ښارونو ته لاړل او هـلته د نــوکرانـو یا پاکوونکـو په وظیفـو کې ولګیــدل.
د «سـتر سلیمان » د ۴۶ کالونوعثماني سلطنت په مهال(۱۵۲۰تر۱۵۶۶م) په یورپ کې د جرمن نژاده دیني عالم(مارتین لوتر:۱۴۸۳تر ۱۵۴۶م) له خوا دیني اصلاحات(پروټـیسـټنـټ ریفورمیشن) رامیـنځته شول. ستر سلیمان د عیسوي دین د دغـو اصلا حاتــو پلوي و. عیسویت په دوه بر خو ووېـشل شو: پخواني کاتولیکان او نوي اعــتراضـچـیان. مارتین لوتر هم غوښتل چې په اسلام وپوهـیـږي. د تاریخي الـهـیاتو ډاکتر پوهـندوی ادم فرانسیسکو کاږي چې: «وړاندې له صلیبي جګړو او د هـغوی په مــهال په ټول لویــدیـز یورپ کې د اسلام تجـسـم که په بشـپـړ ډول جعلي معرفي شوی نه و، نو کلک تحریف شوی خو و.» ولولئ:

Dr. Adam S. Francisco, Martin Luther and Islam: A Study in Sixteenth-Century Polemics and Apologetics. Leiden and Boston, 2007, p. 9.

Thomas King, “Exposing Martin Luther’s Love Affair with Islam. [Shoebat: 27/12/2013].
د امریـکې د خپلواکۍ له اعلامې نه ۱۱ کالونه وړانــدې په ۱۷۶۵ زییز کې ټامس جفرسن (۱۷۴۳تر۱۸۲۶م: په ۱۷۷۶کې د امریکې د خپلواکۍ د اعلامیې لیکونکی، او دریم ولسمشر ۱۸۰۱تر۱۸۰۹) قـرآن مجید لاسته راوړ. د روڼ آنـدي جفرسن په زیار، د امریکې نور موسس نیکونه دې پایـلې ته ورسیدل چې په امریکا کې دې پـروټـیسـټــنټ ملت رامينځته نشي. دغه قرآن مجـید د کانګرس کتابتــون د «نادرو کتابونو» په برخه کې ساتل شوی دی. قرآن مجيد په اروپا کې له دیني اصلاحاتو راوروسته، د اعتراضچیانو لپاره په اروپـا کې او د ۱۷/۱۸ پیړیو په امریکا کې مهم و. د ۲۰۰۷ په جنوری کې د امریکې د کانګرس د ولسي جرګې غړي کیت آلیسن په محرمانه   ډول د جفرسن په قرآن مجیـد قسم وخوړ. خو ځینو متعصبو امریکایانو تاوترریخوالی وښود. دا چې جفرسن به قرآن مجید څومره لوستلی وي، څه به یې ورنه زده کړي وي، معلومه نه ده. خو دا څرګنده ده چې د هـغه په کتابتون کې د قرآن مجید ساتــنـې، د ټامس جفرسـن دیني زغم، د اشتمال شـعـور، او د هــغـه مترقي دریځ په ډاګه کوي! ولولئ د امریکې او د اسلام د تاریخ پوهاندې کتاب:

Denise A. Spellberg, Thomas Jefferson’s Quran. Islam and the Founders. New York: Alfred A. Knopf, 2013
د منځنیو پـیـړیو له پای وروسته نوې سوداګره طبقه رامیـنـځته شوه. د دغه بدلون پـه محیط کې دا نظر راوټوکیده چې کلیسا باید د هـیواد په دولتی-حکومتي چارو کې لاسوهـنې ونـکړي. یانې په نوي چاپیریال کې دې غـیردینـي موضوعګانو او ګټو ته هـم پاملرنه وشي. عـثمانیانو په ۱۹ پیـړۍ کې یو شمیر افسران یورپ ته د زده کړې لپاره ولــیــږل. خو کله چې خپل هـیواد ته راستانه شول، لیـبرال (آزادي طلب،روڼـفــکره) مفکورې یې د ځان سره راوړلې. دغو نوو مفکورو په عثـمانیه کې د مفـکورو ټکر راولاړ کړ. «ځوان ترکان» د دغه شـعوري بـدلون له لارې د اغــیز لاندې راغلل او په خپل هیواد کې د یــوې داسې سیاسي ټولنې او سیاسي نظام په غوښتنه کې شول چې دیـن به پکې برلاسی نه وي. په دغه ډول مادي- دنیوي (غیردیني/سیکولر) جوړښت کې ساینـس(عِــلم) د دین په څنګ کې ځای ونیو.
سړۍ په احتیاط سره ویلی شي چې ښایي په جرمني او ورپسې په فرانسه کې د ۱۶ زییزې پیــړۍ له «دیني اصلاح»(پروټیسټــنـټـیزم: اعتراض/تجـدد) نـه به د سیکولریزم الهام لومړی د ۱۹ پـیـړۍ په انګلستـا کې راولاړ شوی وي. له دې بحث نه د یو ایراني دیـنـپوه په وینا داسې هـم پوهـیدلی شو چې :«چیزی را که مربوط به این دنیا و بی ارتباط با مسایل دینی و اخروی باشد- سـیکـولـریزم است.» د عثمانیـې څلور دېرشم سلطان عبدالحمید نږدې ۳۳کالونه واکمن (اګست ۱۸۷۶تر اپرېـل ۱۹۰۹) او له۱۸۴۲تر ۱۹۱۸ ژوندی و. هغه که له یوې خوا زورواک و، نو له بلې خوا یی «تنظیمات»/اصلاحات رامینځته کړل. د دغو لڼـډ مهاله سمونونو له ډکون نه هغه قوه راووتله چې د سلطان عبدالحمید واکمني یې رانسکوره کړه. سلطان یو داسې اساسي قانون راووېست (۱۸۷۶م) چې د افرادو حقوق پکې بې له تبعیضه خوندي شوي وو او د هیواد هرتبعه پکې «عثمانی» ګڼل شوی و. دغـه اساسي قانون د سلطان دوهم عبدالحمید د مترقي افکارو مهمه نمونه وه. هغه په اسلامي نړۍ کې تقریبا هغه رول لوباوه چې پاپ په عیسوي نړۍ کې په واتیکان کې لوباوه. سلطان دوهم عبدالــحـمید به اسلامي عزتمندان د نړۍ له هر ګوټ نه خپلې ماڼۍ ته رابلل. یو له دغـو عزتـمـندانو نــه سید جمال الدین افغاني و.

سید جمال الدین افغانی(۱۸۳۸تر۹مارچ ۱۸۹۸) په ۱۹پیـړۍ کې د اسلامی تجدد «پلار» په ۱۸۷۰کې مصر او استانبول ته لاړ. په استانبول کې د منورینو له خوا(چې د «تنظیمات» په نوم اصلاحاتو کې یې رول لوبولی و) د هغه تود هرکلی وشو. د یو مفکر او فعالګر په څیر د افغاني شغل په اسلامي نړۍ ژور اغیز لاره، او تر نن پورې د هغه نړۍ لید د ځینو مسلمانانو لپاره د الهام چینه ده خو د نورو لپاره د کړکیـچ. د اسـلامي نـوښتګــرۍ لپاره د افـغــانــي پـروژه په دې مــفکوره ولاړه وه: مسلمانان په عنعنوي اسلامي کلتور کې ښکیل شوي دي، خو د لویدیـزې نړۍ علمي او تخنیکي بریالیتوبونه مسلمانانو ته بـلــنه (چلیــنج) ورکوي چې د حل لار ولـټوي! یعنې اصلاحات او تجــدید د اسلام د بقا لپاره حتمي دي. سید جماالدین افغاني مـټـریالیزم (مادیت)غندي ځکه چې د دین او بشري ټولنې غلیم (دښمن) دی. افغاني د قرآن مجید په دې آیت اتکا کوي: الله د یو ولس په وضع کې بدلون نه راولي، خو دا چې په ځان کې بدلون راولي. سید جمال الدین افغاني د فرانسوي عالم اِرنیست رنان(۱۸۳۲تر۱۸۹۲زییز) سره موافق دی چې ټول دینونه لږ و ډېـر دعلمي او فلسفوي حقیقت په پوهه کې د «آزاد تحقیق» سره ټکر لري. افغاني غلی شان په دې پوهــیـږي چې روڼ آندتیا(تنویر) په لویدیزه نړۍ کې انسانان د کلیسا له سرټـیـټۍ نه راویستلي دي،او له دې وروسته انسانانو د پوهې په لار کې غټ ګامونه پورته کړي دي. ښایي افغانـي به هم د مسلمانانـو لپاره دغه ډول خوب وینـي؟ په مسلمانو باندې سید جمال الدین افغاني ټینګار کړی و چې له موجود کرغـیـړن حالت نه د راوتلو لپاره دې په ځان کې بدلون راولي. په ټول افغانستان کې باچاخان فخرافغان، او په برتانوي هـنــد کې مولانا ابو الکلام آزاد او جواهـر لال نـهـرو د روښانـفـکر مسلمان سید جمال الـدین افغان د ټیـنګار په قـدر پوهـیـدل!

دوه پیـښـو د عثماني سلطنت ۶۰٪ نفوس خوړلی و: د روسيې سره د عثمـانيـې جګړې، او داچې عثمانيـې مصر او ټونیس یې لویدیزو قدرتونو ته بایللي وو. په ۱۸۷۸م کې روسانو د عثمانیانو سره د سولې تړون لاسلیک کړ، او عثماني دولت مجبور و چې د جګړې تاوان (۲۴ بیلیون کوروش ) د سلو کالونو په اوږدو کې روسيې ته ورکړي. دغې ماتې او دغه تاوان عثمانیه ډېـره ټکنۍ کړې وه. دولتي پور(قرض) کله ناکله د ټولو عایداتو نـږدې اتیاسلنې(۸۰٪) خوړلې وې. عثماني صنایعو د لویدیزو صنایعو د غټو تولیداتو سره سیالي نـشوه کولې. عثمانیې یواځې د دې تومنه لرله چې اروپا ته خپل اومه مواد وړانـدې کړي او هلته جوړشوی سامان په خپل هـیواد کې استهلاک کړي. د ۱۸۷۷تر ۱۸۷۸م جګړې له امله په سلګونو زره کډوالان استانبول ته راغللل. عثماني سلطنت دوه نور مشکلات هم لرل: په بالکان کې د نیشنلیزم راپورته کیدل، او د عنعنوي ټولنې په وړاندې د موډرنیزم (نوښتګرۍ) راولاړېـدل. سلطان عبدالحمید په ۱۸۷۸کې پارلمان منحل کړ او قدرت یې په خپل لاس کې ونیو. د ولس سره د تماس لپاره یې «مـبـین» (د تماس خلک) مقرر کړل چې د هغه غوښتنې د دولت مامورینو ته ورسوي. مشر مباین (۱۸۷۸تر ۱۸۹۷زییز) غازي او جنرال عثمان پاشا و. سلطان په ۱۸۸۱کې د استانبول پوهنتون وتاړه. د ولس د دیـني او ساینسي تعلــیم لپاره یی خپلې شخصي پیسې هم لګولې وې.

سلطان دوهم عبدالحمید په ملکي او عسکري ساحو کې علم ته ډېر خدمت وکړ او جرمني او فرانسوي استادان یې راوغوښتل. په ۱۹۰۰م کې یې د استانبول پوهنتون بیا پرانیست او لاندې پوهنځي پـکې رامینځه شول: ریاضیات، جسمي علوم، دین، او ټولنــیز علوم. د ټیټې طبقې زوزات په علم او د دولت په اداره کې د برخې خاوند شو. دغه نوي ظرفیت سیاسي فعالیت ته لار هواره کړه او بلا خره یــې د «ځـوان ترکانـو» په انقلاب او پخپله د سلطان دوهم عبد لحـمید د سلطنت په رانسکورولو کــې (۱۹۰۹زییز) برخه واخیستله.

د پينځلسمې زییزې پیړۍ په اوږدو کې ارمینیا په عثمانیه کې جذب شوې وه. په ترکیه باندې تور لګیدلی دې چې د لومړۍ نړیوالې جګړې په اوږدو کې یې( له ۱۹۱۵تر ۱۹۱۷) شپـږ سوه زره تر یونیم میلیون ارمنیان وژلي وو. د دغې دعوې حل دقیقوـ بې طرفه مطالعاتو ته اړتیا لري. په ماسیچـیوسیټ پوهنتون کې ترکی[المانی ټولنپوه او] مورخ (تنیر توکچم*) د ۲۰۱۷ په اپرېل کې د رابرت سپینسر له خوا اقتباس شوی دی چې: « د تُـرک په حیث زما په ټـینګه عــقــیده، په ترکیه کې ولــسواکي او بشري حــقوق هغه مهال خونــدي کـــیدلی شي چې تاریخ او تباهـکاریو ته مخامخ وکتل شي

*) Taner Akcam quoted in: [jihadwatch.org published 23 April 2017].

مـصطفا کـمال عــطا تُــرک:۱۸۸۱تر۱۹۳۸

د زیـږېــدنې نوم یې مصطفا و. استاد یې ورته د «کمال» نوم ورکړ. د لومړۍ نړیوالې جګړې په مهال(۲۸جولای ۱۹۱۴تر ۱۱نومبر ۱۹۱۸) او د راتلونکې ترکیې لپاره د دغې جګړې د کرغیـړنو نـتـیجو په مهال د عطاتـــرک شخصیت او ابتکار مهم وو.

لومړۍ نړیواله جګړه له ۲۸ جولای ۲۰۱۴ تر ۱۱نومبر ۱۹۱۸ وغځیدله. د عثماني سلطان (پـیـنـځم محمد / پینځه دېـرشم سلطان) او د غربي متحدینو په مینځ کې ډزبند موضوع رامینځته شوه. دغه ۷۳کلن سلطان د ۱۹۱۸ د جولای په ۳ مړ شو. انګریز بحرسالار کالتورپ د عثمانیې د بحري چارو وزیـر رؤف بای د ۱۹۱۸ د اکتوبر په ۳۰نیټه د ډزبـند په تړون قانع کړ. له ۶ میاشتې سیاسي تشې وروسته، د هغه ورور شـپـږم محمد د متحدیــنـو د چترۍ لاندې اخري (۳۶)عثماني سلطان شو، په ۱۹۲۲ کې له سلطنت نه لرې شو او په دې ډول عثماني سلطنت پای ته ورسید. هغه وتښتید او په ایټالیه کې په۱۹۲۶م کې   په حق ورسید. له ډزبند وروسته، په عثماني واکمنۍ کې دیني شخړې، غلاګانې، شوکـې، او جنګ سالارۍ رامیــنځته شوې. [دغې رټــلې وضعـې ما تــه هغـه کابل – ګيرکه او اسلام -چورکه سړک الطوایفي را په زړه کړه چې د ملي ارمان وژونکې ډله(اتحاد شمال) یې په سر کې ولاړه وه(اپرل۱۹۹۲تر سپتمبر ۱۹۹۶). ولولئ: سمسور افغان، دویمه سقاوي. خپرندوی: دافغانستان دکلتوري ودې ټولنه-جرمني. لومړی چاپ ۱۳۷۷ل/۱۹۹۸ز. دوهم چاپ ۱۳۷۹ل/۲۰۰۱زییز].

عربانـو د عثماني سلطنت په ضد د لومړۍ نړیوالې جګړې د متحدینو سره ملاتړ وکړ. عـثماني پوځ چې په سوریه او فلسطین کې ماتې خوړلې وه، سوکه سوکه یې ځان د عطا تـرک په کماندو کې تنظیم کړ. عطا ترک په لیبیا کې د ایټالویانو په ضد وجنګید(۱۹۱۱) او ورپسې یې د بالکان په جنګونو کې (۱۹۱۲تر ۱۹۱۳) برخه لرله. د عطا ترک عسکري شهرت هغه مهال زیات شو چې د لومـړۍ نړیوالې جګړې په مهال یی په ۱۹۱۵م کې په دردنیلیس (شمال-غربی ترکیه) کې د متحدینو قواو ته درانه تاوانونه واړول. په منوره مدینه کې د عثماني سلطنت قواو بری نه و کړی او جنرال فخري پاشا د۱۹۱۹ په فبروري کې تسلیم شو. په دغه ډول ګډوډۍ کې د ولس او عسکرو توجه عطا ترک ته راوګرځیــدله(هغه سربیره په عسکري د سیاسي موضوعګانو سره هم علاقه لرله). سلطان د عطا ترک د تکفیر حکم ورکړ. خوهغه د عثماني سلطنت له ماتــې پاتی برخې ته نجات ورکړ. عطاتـرک د خپـلې ډلې سره په اناتولیا(کوچنۍ اسیا) کې یو نوی تــرکي حکومت رامينځته کړ. د ۱۹۲۰ په اپـریل کې ملیګرانو په انقــره کې «لویه ملي غوڼـډه»(ګرینډ نیشنل اسمبلي) راوبلله او عطا تـرک یې خپل مشر وټاکه(دغه لویه ملي غوڼډه د افغانستان لویې جرګې ته ورته برېښي). په ۱۹۲۲کې عثماني سلطنت پای ته ورسید، او په ۱۹۲۳کې په ترکیه کې سیکولر(دُنـیـوي/غیردیني) جمهوریت رامینځته شو. عطا تـرک یې ولسمشر شو. هغه په سپتمبر ۱۹۲۳م کې یوګوندیـز نظام(د خلکو ګوند) جوړ کړ. ورپسې په ۱۹۲۴م کې «مترقي جمهوري ګوند» رامینځته شو. عــطا ترک څوګونـدیـز نظام غـوره ګاڼـه، او د ګاوڼـډیـو هیوادونـو سـره یې د ناپیــیـلتوب سیاست غوره کړ. په ۱۹۳۵م کې یې د «عطا ترک»(د ترکانو بابا) لقب په برخه شو.

عطا ترک (۱۸۸۱تر ۱۹۳۸م ) په بیــوزله(ښایي کوچي) کورنۍ کې زېـږیدلی و. ښایی دیني معلومات یې له خپلې بیـسیوادې مور نه لاسته راوړي وي. هغه په ۱۲کلنۍ کې عسکری لیسې ته داخل شو، هلته د نیشنلیـزم د اغیز لاندې راغی. د اصلاحاتو د منور لیکوال نمیک کمال لیکنو خوند ورکاوه. عطا ترک فکر کاوه چې د رواجي دیني عالمانو او سلطانانو له امله یی هیواد وروسته پاتی شوی دی. عطا ترک په ځوانۍ کې د خپل هیواد د روڼ اندو لیکوالانو(نمیک کمال او ضیا ګوکلپ) د مفکورو د اغيز لاندې راغلی و او په ځوانۍ کې د منورینو د انقلابي خوځښت (ځوان ترکانو) غړی شوی و. هغه په دې باور و چې اسلام د ترکیې پرمختګ ته پاټک اچولی دی. خو ښایي چې د عرب قبیلو لپاره به ښه و. عطاترک د خپل ملت وروسته والی په دوه برخــو کې لیده: په عــثماني سلطنت او اسـلام کې. عطا ترک او نږدې سیاسي او اجتماعي ملګرو یي واکمني په ولکه کې نیولی وه ،او په ترکیه کې سیکــولریزم او جمهـوریت تر دې دمه چلیـږي. شوروي اتحاد نوی ترکي جمهوري دولت په رسمیت وپیژاند. په نوي جمهوریت کې څوښځتوب او جګې رومي خولۍ (چې زوڼـډی یې لاره) منع شوې. نوي حکومت له ۱۰۰۰قبل المیلاد راهسې په ترکیه کې میشت یونانیان (تقریبا ۱،۴میلیون) یونان ته تسلیم کړل او په بدل کې یې له یونان نه ترکان ترکیې ته راوستل چې خپل ولس متجانس کړي او اقلیتي کړکیچونه حل کړي.

R. R. Palmer and Joel Colton, A History of the Western World. New York: Alfred Knopf, 1978, pp 746-750

امان الله خان او عـطا تــرک پـرتـله کـول

دواړه د لویدیز امپریالیزم سره لاس په ګرېوان وو او هریو د خپل هیواد خپلواکي او پرمختګ غوښتل. عطا ترک په ډېره بیوزله کورنۍ کې زېــږېدلی و: مـــور یی (زبــیده حـنیم : ۱۸۵۷تــر ۱۹۲۳ز) کوچـۍ یا د بزګــر لــــور وه او پلار یې علـي رضا افـنــدي (۱۸۳۹تر ۱۸۸۸ز) د ګمــرک کوچنی مامور او بیا لرګي پلورونکی و؛ خو د امان الله خان پــلار پادشاه او مـور یـــې مـلکه وه. د هر یوه هیواد د ځوان شوروي اتحاد له خوا په ګړندي ډول په رسمیت پیـژندل شوي و. عطا ترک په مبارزاتي وضعه کې د خطر له امله انقره خپله موقـته پلازمینه(پایتخت) وټاکله. د امان الله خان پـلار (حبیب الله خان) په ۱۹۱۹ز کې شهید شوی و او امان الله خان په ګړندي ډول ځان په کابل کې پاچا اعلان کړ که څه هم نایب السلطنت نه و. عــطا ترک قـــوي عسکر او ګونـد لــرل. امان الله خان نـه ګــونــد لاره او نــه قـوي عـسکر (عسکر یـې خـفـه وو ځکه چـــې معــاش یې لږ و). عـــطاتـرک د نـوښتګـرۍ یعنې (مادرنـیزیشن) لپاره خـپله څـرګـنده مـفکــوره (سـیکولـریـــزم) لـرله، امان الله خان په خـپل شـډل هـیواد کې د عــطا ترک د کړاندو او د خــپل خسر محمــود طرزي د اغـیز لانـدې و. عطا ترک پــه لـویــدیزکې پــرمختګ په خـپــلو سترګو لـیدلی و او په خــپلواک او نسبتا پـرمخ تلــلي عـثماني سلطــنت کې یې سیاسي فعالیت کولو. اماالله خان په نیم غـوڅ ، نــیم مستعـمره او ډېـر وروسته پاتی بـر افــغانستان کې خپـــلواکي او یــو څـه تــرقـــي راوستله. په ۱۹۱۹ کې د خــپلــواکۍ په جګــړه کې د وزیــرستان او پخـوانۍ پکــتیــا مړنیانـــو د انګریزانو پوځ په ګوڼـډو کړ او په پایــله کې یې باید له امــو تر اباسیـنه ټول افغانستان خپلواک شوی وای. خو د ګـټلي ډګـر د ډزبـند په تــړون کې د ټــول افـغانــستان د خـپــلواکـۍ امـید پنچـر شو. ځکـه خو جـنرال یـارمحمد خان وزیــری پـه خپـل کتاب کې لیکلي دي چې: «زمــوږ مجاهدیـــنو له نظره دا دریـم نـاولی تـــړون و.»- د افـغــانستان د خــپـلواکۍ او نـجــات تــاریـخ. خـپروونـکـی : د افغانـستان د کـــلتـــوري خـــدمتونو اداره. پیــښور ۲۰۰۰،۱۳۷۹لـمریز، مخ ۱۰۳

عطا ترک په خپل نسبتا پرمختللي هیواد کې د ښځو حقوق تامین کړل. خو په شډل افغانستان کې د ښځـو حقـــوق شـړ پاتي شول. عطا ترک زړه ور او منور عسکر و او سرتیري، مترقي او ژمن ملـګــري یې لرل. امان الله خان د دغه ډول تنظیم او ظرفیتونو نه په غټه اندازه محروم و. دعطا ترک مور او پلار غریبان وو. په دغسې ټولـنیزه ورشو(محیط) کې عطا ترک د کلي د خلکو په ژبه او ذهــن پوهـیده. امان الله خان شهزاده او د کابل ښار ۲۷کلن ځوان و. هغه په کلیوال ذهن او د کلي په ژبه (پښتو) نه پوهــیده. د کلي سړي (عبدالغـفار خان مشهـــور په بـاچاخـان او فــخـر افغان) د ښار سړي(امان الله خان) ته سپارښتنه وکړه چې د کلي ژبه   زده کــړي. د کــلي ژبـه یې نوکې زده کـړه خـو د کلي د خلکــو د ژونــد په طرز نه پــوهـیده![ په ســیاست کې د کـــلي د رول په اړه د کابـل پوهـــنتــون پخواني استاد او د ښوونې او روزنې د پوهــنځي پخواني رئیس رڼــاګل اریـــوبزی پوخ نظر لري. ودې شي چې استاد اریوبـزی د کلي د سیاست مـوضوع راوسپـړي او زر تر زره یـې خپره کړي].

عطا ترک مبارز عسکر و. امان الله خان له عرب -عثماني/ترکي استاد نه د کابل په حربي پوهنځي کې زده کړه کړې وه. خو امان الله خان دعسکـري عملیاتو تجــربه نه لرله او پاڅــون یې نه شـو تــم کولی. عطا ترک قوي عسکري نظام لاره. امان الله خان قوي قومــونه لرل، خو په ملاتړ کې یې ولاړ نه وو. عسکرو له امان الله خان نه ګیله لرله، ځکه د هغوی معاش یې ټیټ ساتلی و. عـطا ترک قوي وسلې او د جنګ تجربې لرلې. امان الله خان یـوه هم نه لرله ( هــغه ته ځـوان شـوروي اتحاد یـو څو الوتکې سوغات کړې وې). عطا ترک یو قــوي قوم لاره، افغانستان له قـبیلو ډک و. په ترکیه کې دیني تعصب کم و، په افغانستان کې دیني او مذهبي تعصب زیات و. تر کیــې ۶۲۴ کلنه پـرلپسې عثماني امپراتوري لرله (۱۲۹۹تر ۱۹۲۳ز)، افغانستان د صفویانو او مغـلیانو په مینځ کې ښکیل شوی و. عثمانیت د تُـرکیت لپاره لار هــواره کړه. صفویت او مغـلیت د افغـانیت سره په ټکـــر کې وو. ترکیه په غټه انــدازه په   خپلواکه سیمه کې پرته وه، خو افغانستان د دوه متضادو قدرتونـو(برتانوي هیند او تزاري روسیې/ورپسې شوروي اتحاد) په مینځ کې پروت و. عثماني ترکیې او جرمني په لومړۍ نړیواله جګړه کې د متحدینو په وړاندې ماتې وخوړه او عثماني سلطنـت پای ته ورسید. خو سره له دغه حالته عطاترک له یونان نه خپل قومیان خپل هیواد ته راوسـتل او په ترکـیه کې میشت یـونانیان یې یـونـان ته ولیـږدول. په ۱۹۱۹ کې د وزیرستان او پخوانۍ پکتیا سرتیرو انګریز ته په عسکري جبهو کې ماتې ورکړه، خو لرافغانستان همغـسـې «شمال مغربي سرحدي صوبه» د اسم بې مسما په ډول پاتي شوه. ګـټلی اړخ بایـد خپلې غوښتـنې په بایللي اړخ(انګریزانو)منلې وای! جنرال یارمحمد خان وزیري دغه تړون «ناولی تړون» ګڼلی   و،ځکه چې د ډزبند په موافقه کې د ګټونکو غازیانو سره مشوره ونشوه.

د ترکیې په جمهوریت کې ترکي رسمي ژبه وه. خو د بر افغانستان په درباراو دولت کې فـارسي رســمي ژبــه وه. نه یـــواځې دربارخیلـو، بلکې جمهوریت خیلوهم د صفـویت لار خپله کړې وه. یواځې د خلکیانو (نورمحمد تره کي او حفیظ الله امین) په تقریبا شل میاشتنۍ واکمنۍ کې(۲۷ اپرېل ۱۹۷۸تر۲۵دسمـبر ۱۹۷۹) او د طالبانو په پـینځه کلـنه واکــمنۍ کې (سپتمبر ۱۹۹۶ تـر اکتوبر ۲۰۰۱) پښتو بلعـمل ملـي او رسمي ژبــه وه. د بـاچـا خان فخـرافـغان په ټـینګار سره امان الله خان (۱۹۱۹تر ۱۹۲۹) پــښتو زده کړې وه، خـو دربار یــې د پخــوا په شان صفــوي مــزاجــه و. دغه حکومتي فارسیتوب په پښتنو کې د پردیتوب احساس راولاړ کړی دی خاصتا په برافغانستان باندې د امریـکې لـه ۱۵ نیـم کـلن یرغـل او نیواک راهیسې(۷ اکتوبر ۲۰۰۱تر ننه). د احمد شاه مسعواو برهــان الـدین رباني د دوهمې سقاوۍ په پیل کې (۱۹۹۲/۱۳۷۱ل) ، د مسعود او په امریکا کې د هغه د ملګرو په هڅه د امریکې مرکزي استخباراتو په خپل کلني کتاب کې د ۱۹۹۲ په نیمایي کې د پښتنو او د هغوی د ژبې احصائیې ډېـرې راټیټې کړېدي.

د عـطا ترک کورنۍ په تقــریبا ټیټه میینځنۍ طبقه کې راتللی شي، په ترکي ژبه غږیدله او مسلمانه وه. عطا ترک په استانبول کې له عسکري پوهنځي نه فارغ شوی و او د لومړۍ نړیوالې جګړې په مهال بریګـډیر جــنرا و. هغه له لویــدیز نه زده کړه کړې وه. خو زړه یې د ترکیې سـره و. د هـغه ژمـنه د یـوې مفکورې (د خپل هیواد د پرمختګ) سره وه،نه د جغرافیایي ساحې سره. هغه د خپلو خلکـو په ژبه غـږېده او د ولس په ژبــه به یې هغـوی ته د مرستې او ملګرتیا بلنه ورکوله. د عطا تـرک ارمان کوم تـش خوب نه و، بلکې هغه خپل هـیواد اوملت په بیــن الملـلي چاپيـریـال، کلتوراو تجارت کې غـښتلی کړ او سرلـوړی یی وساتــه. شــوروي اتحاد (۱۹۱۷تر ۱۹۹۱ز) خپل په خپله ړنګ شو، خو د عطا ترک جمهوریت تر اوسه چلیــږي.

عطا ترک د پاک او شین چاپیریال ملاتړ کاوه. د امــان الله خان په هڅه د ټول افغانستان یوه برخه خــپلواکه شـوه، خو څو ځلې پکې خپلې او پرَدۍ کودتـاګانې او یرغلونه رامینځته شول(۱۹۱۹تر اوسـه). خو د ترکیــې جمهــوري نظام پـینځه عسسکري کــودتــاګانې شڼـډې کړې دي. ترکیه یو قـانـوني دنــیـوي (سـیکــولَـر) جـمهـوریت دی چـې ۹۵٪ مسلـمانــان لري. د ترکیې د جمهوریت عسکري قـواوې تل د مصطفا کمال عطا ترک د دنیوي (سیکولر) اساسي قانون او د دغه نظام د مــوسـس د ارمانونو ساتـنـدوی وې او دي. ترکان د قانوني سیکولریزم او دیـني هویت په مینځ کې ژونــد کـوي. عــطا ترک ویلــي وو چې :« زما ولس بـه د ولسواکۍ اصول، د حقیقت امرونه او د عــلـم (ساینس) تدریس زده کړي

Elliot Ackerman (July 16, 2016) in: [Newyorker.com 26 March 2017].

عطا ترک د ګاوڼډیو هـیوادونو سره د ناپیلتوب اړیکې پاللې. هغه د شلمې پیـړۍ یو هوښیار او مهم مشر او د خپل هیـواد اتل و. د هغـه د شخـصیت په اړه د نړۍ غټانو درناوې ښودلی دی لکه: لویډ جـورج (د انګلـیستان لومـړی وزیر/صدراعظم:۱۹۱۶تر۱۹۲۲)، فــرانکلین روزویلټ (د امریکې ولــسمشـر:۱۹۳۳تر۱۹۴۵)، وینسټـن چـرچـل(لیکوال اود انګلستان صدر اعظم:۱۹۴۰تر ۱۹۴۵؛۱۹۵۱تـر۱۹۵۵) ، دوګـول (فـرانـسوي جـنــرال، او ولسمـشر: ۱۹۵۹تر ۱۹۶۹)، جــان کـینـډی (د امریکې ولسمــشر:۱۹۶۱تر۱۹۶۳)، جــمال نــاصر(د مصر انـقلابـي ،او ولسمــشر:۱۹۵۶تر تر۱۹۷۰)، کـونراد ادناور(د لویدیز جرمني صدراعظم:۱۹۴۹تر۱۹۶۳)، جواهرلال نهرو(د هیند ملي لـیــډر،اود هـــیواد لــومړی ولسمـشراو د بهـرنیــو چارو وزیـر: ۱۹۴۷تر۱۹۶۴)، د ټــونیـس صدراعظم حبیب بورقـیبـه (۱۹۵۷تر ۱۹۸۷)، او نور ډېر.

په ترکیه کې له سپتمبر ۱۹۲۳راهیسې د «خلک ګوند» موجود و. ورپسې په ۱۹۲۴ کې «مترقي جمهوري ګوند» رامینځته شـو. عطا ترک څو ګوندیز نظام غوره ګاڼه. د بري لپارره عطا ترک قــوي ګوند او قوي عسکر لرل. د امان الله خان په مهال افغانستان یو هم نه لاره. د امان الله خان په ضد غـلواک «امیر» حبیب الله کلکانی راولاړ شو. خــو عطا ترک د بچه سقاو په شان خلک په سوړو ننویستلي وو. هغه مهال ماډرنیزېشن (نوښتګري) په افغانستان کې ډیره ماته ګوډه وه، ځکه چې نه یې مالـي او اقـتصادي چــینې لرلې، نه یې قـوي عسکري نظام، او نه یی مسلکي اشخاص لرل. عطا ترک د نوي دولت لپاره دنیـوي دریځ لاره، نه دیني. خو امان الله خان مجبور وو چې د انګریزانو په ضد د «غـزا» په چغه ولس راولاړ کړي. امان الله خان په غزا کې رول لاره، خو په دولــت جـوړولـو کې کمــزوری و. خـو عــطا تـرک په دواړو کې بـرلاســی و. امـان الله خـان نه د پانګـوالۍ (کپیــټلیزم) زور لاره، نه د سوشلیزم، ځکه چې غوڅ شوی افغانستان د متضادو غټو ګاوڼــډیانو په میـنځ کې پروت و. افغانستان د وړلو راوړلو وسایل (اور ګاړی) نه لاره. اقتصاد په ټیټه سویه و او د ولس د شپې سباکولو لپاره یې بسنه کوله.

د ډیـورنډ رټـلي تـړون هم بـر افغانستان له بحر نه غـــوڅ وساته اود هیواد اقتصادي پرمختګ او ستراتجیک مقام ته یې پاټک واچاوه. په دغه افغانستان کې قوي عسکري نظام او ملکي اداره نه وو موجود. د غلواک بچه سقاو لپاره اسانه وه چې تخریب پیل کړي. په عطا ترک پسې هم ځینې ډلې راپورته شوې چې د سیکولر(دنیوي) دولت په ځای خلافت رامینځته کړي، خو هغه دومره ظرفـیت لاره چې مخالـفان او ځینې مــطبوعات محکــمې ته راولــي. امان الله خان په تعلیمي او ټولنیزو اصلاحاتو کې پاتی راغی: د ژوند سویه دومره ټيټه وه چې حتی کلیوالو خلکو ته ښاري ژونـد هم بې دیـني برېـښـیدله!

Andrew Mango, “Ataturk: The Biography of the Founder of Modern Turkey”. Outlook Press, August 2002

Asyaf Hj Rahman, Wan Ibrahim Wan Ahmad, Fadzil Adam, Nooraihan Ali & Daud Ismail, The Consequences of Ataturk’s Secularization on Turkey. [Google.com 29-04-2017].

Justin Vela, “As Turkey Changes, So Does Its View of the Founding National Hero Ataturk”. The Atlantic   27 June 2012.

Don Rauf, The Rise and Fall of the Ottoman Empire. Rosen Young Adult. August 2016

Lord Kinross, Ataturk: The Rebirth of a Nation. Rustem 1985

Stephen Kinzer, Crescent & Star:Turkey between Two worlds. Farrar, Straus & Giroux. Revised ed. 2008

بیا څه را روان دي؟

Istaqlal Afghans foto.

Istaqlal Afghan

ش.حصین

دلمریز هجری څور لسمي پیړۍ په څلورمه لسیزه کې دآسیا په جنوب کې یو ډیر وروسته پاتې ساتل شوی هیواد دپراخیدونکو روښانفکري خوځښتونودرا پاڅیدنې په تاوده مرکز واووښت.دغه هیواد افغانستان و هغه چې اقبال لاهوري ېې په خپل موزون آواز کې دآسیا زړه بولي.په هیواد کې له پاسه دنا پیژندل شوې او نا تعریف شوې دموکراسۍ څه ناسمه خامه او له نورو را کاپي شوې ننداره روانه وه. ددغې نندارې لومړي او تر ټولو مخکې لوبغاړي هغه روښانفکري احساسات وو کوم چې له استعمار ، کورني استبداد او ټولنیزو بیعدالتیو ېې کرکه درلودله او تر ډیره دنړۍ په کچه هغه لوري ته لیوال وو چې داستقلال ، ازادۍ ، برابرۍ او ټولنیز عدالت شعارونه ېې را اوچت کړي وو. داوخت نړۍ دخپل ایدیالوژیک او سیاسي فکري ویش لوړې کچې ته رسیدلې وه. په پرمختللې اروپا کې دغه ویش او ورنه را پاڅیدونکي ټکرونه څه ناڅه ویره وونکي بریښیدل او دوخت ډیرو وتلو متفکرینو له دې سره سره چې ایدیالوژي ګانې ېې دنوو ارزښتونو درا غوړیدو مورینې کڼله خو دایدیالوژیګانو تر نوم لاندې له یو ډول غیر واقعي او په دروغو پوښل شوو ایدیالوژیو څخه کرکه پټه نه وه .همدا و چې په اګزیستانسیالیزم تورن فرانسوي وتلي لیکوال البر کامو په خپل وخت دنړیوالو ایدیالوژیو دمحکومیت خبره را پورته کړه او دوخت امریکایی او شوروي ایدیالوژی ګانې ېې وغندلې. خو په دریمه هغه لویه او له نفوسه ډکه نړۍ کې چې دانوم هم وینستون چرچل پرې ایښی و له ټولیزو، سیاسي سازماني خوځښتونو سره دتفکر او تعقل پر ځای تر ډیره خام او داټکل له توانه وتي احساسا ت ملګري وواو په دې توګه هدفي غوښتنې تتې او شعاري ناري اوچتې او درنې وې. همدغه حالت ټولنه ډیر ژر په دننه او له بهر سره داړیکو په برخه کې له ټولنیزنه پخلا کیدونکي ویش اولیکه لیکه کیدو سره مخ کړه.کین اړخي ، ښي اړخي او منځپا لي هغه چې تر لومړیو دوو ډیر اووښتونکي اودریځ بدلیدونکي وو یو دبل مخته ودریدل. دغه ویش او تقابل دنړۍ زبر ځواکونو ته دخپل منځي سیالیو ډګر پراخه کړ او دټولنې په ځوانو پوړیو پټې او ښکاره پانګونې پیل شوې.دهمدې لسیزې دپای په کلونو کې کابل پوهنتون دمتضادو ډلواو فکري خوځښتونو په تاوده ډګر بدل شو. هلته بنسټپألې مذهبي ډلې دوخت دکیڼ اړخو هغو ډلو په وړاندې ودرول شوې چې دټولنیزو بدلونونو لاره ېې په مذهبي تفکراتو کې نه لیدله او دپراخه فکري او آن عقيدتي آزادیو تر شعارونو لاندې راغلي وو. دغه وخت دکابل پوهنتون په اډانه کې سره له دې چې « اخواني» غوښتنې او نارې سورې دوخت دشرعیاتو له پوهنځي څخه په اوریدو وې او له هغه لورې دنیازی، رباني ، سیاف یانورو نومونه اوغږونه را رسیدل خو څیرې ېې لا ډیرې بربنډې نه وې، دغه وخت لومړنۍ دمصري اخوا ن المسلمین دمشرانو حسن البنأ ، سید قطب ،محمد قطب او نوروپر پلو روان خوځښت په ښکاره او په ډیره ویروونکې توګه دکابل پوهنتون له هغو پوهنځیو څخه را پورته شو چې مخامخ دامریکا دمتحده ایالاتو په روزنیزوپلانو او یا مالي مرستو ولاړ وو. په دې برخه کې دکابل انجینري پوهنځي ته ډیر محصلین دثانوي تخنیک له لارې راتلل هغه ښونځي هم مخامخ تر امریکایی روزنې لاندې و . دکابل پوهنتون دتعلیم اوتربیی پوهنځی چې د« مسلمانو ځوانانو» دفعالیت بل دپام وړ مرکز وهم تر مخامخ امریکایی قیمومیت لاندې واو دامریکایی فرانکلین موسسې سیوری لا پرې پروت و.ددغو دوو یادو پوهنځیو اخواني خوځښت دومره ژرپراخه او وپړسول شو چې نور نو دشرعیاتو دپوهنځي غږ په لویدو شو. دهغه وخت دکیڼ اړخه خوځښتونو تر ټول لوی خوځښت ددموکراتیک خلق خوځښت و. ددغه خوځښت ډیرو وتلو کادرونو چې هغه وخت دانجینرۍ دپوهنځي محصلان وو لکه ماما رؤف ، جلال ، عمر اونورو به تل دا نارې وهلې چې امریکايي ښوونکو دګلبدین حکمتیار، عمر او حبیب الرحمن په شان ډیرې خطر ناکې څيرې ډیرو ویروونکو پیښوته روزلي او را مخته کړي ېې دي. دغه څیرې دومره په پوهنځي کې نه وي لکه چې په سفارت او ور پورې تړلو امریکایی فرهنګي مرکزونو کې .دغه شان دتعلیم اوتربيي دپو هنځي اخواني خوځښت هم دیوه بل حبیب الرحمن تر مشرۍ لاندې په پړسیدو وو.دلمریز هجری ۱۳۴۹ کال په اوږدو کې په کابل پوهنتون کې یوه جوړه شوې توطئه په لاره ولویده .دا تور لګیده چې کیڼ اړخو ځوانانو دقرآن شریف پاڼې سوځولې دي .ددې توطئي مشري دشرعیاتو دپوهنځي یوه محصل عبدالرحیم نیازی کوله ، نیازي تر دې وخته پورې د«ځوانو مسلمانو» دخوځښت مشرګڼل کیده . خو نیازي لکه چې خپلې توطئي وخوړ . ډیر ژر سخت ناروغه شو او دعلی آباد او او وزیر اکبرخان روغتونونو وښوده چې نیازي دجګر په سرطان اخته دی. هغه ېې دصبغت الله مجددي په نقدي مرستو هند ته ولیږه خوډیر ژر ېې جنازه کابل ته را وړل شوه له دې وروسته د« دځوانو مسلمانو» دخوځښت چارې دانجینرۍ پوهنځي اخواني مشرانو اوپه سرکې ګلبدین حکمتیار ته ور پاتې شوې.له دغه وخته وروسته داخواني خوځښت ویره وونکې څپې سختې درنې شوې داسې بریښیده چې دغه مهال دمصر داخوان المسلمین خوځښت هم په ټوله عربي نړۍ کې دحسن البنأ له څه نرم چلند څخه دسید قطب او محمد قطب په مشرۍ سخت دریځي او آن فردي او ډله ییز ترور ته ور اوښتی و.حالاتو همغه وخت ښودنه کوله چې امرکایي روزونکي دنیمې یا یوې پیړۍ لپاره دخپل نفوذ زړي له همدا اوسه په مهارت روزي. ډیر وخت نه وو تیر شوی چې دغو ایښودل شوو زړو خپل مرګونی زهرې رنګ وښود. دکابل پوهنتون انګړ ېې دسیدال سخندان په وینو سور کړ.حکمتیار ددغې وژنې مسؤل وپیژندل شو او له لږ بند وروسته پاکستان ته وتښتید او هلته تر نوې روزنې لاندې ونیول شو. له دې پیښې وروسته (ښايي مخکې وي) يې په لغمان کې دیوه ځلمي خلقي ژوند دحکمتیار دډیر نږدې ملګري لغماني حبیب الرحمن په لمسه په ډیره بیرحمۍ ترینه واخیست. له دغو جنایتونو وروسته پاکستان هم ولیدل چې دافغانستان دتاریځي ځپلو امریکا روزلي زړي ددوی افغان دښمنو غرضونوته ډیر مناسب وسایل دي. هغه وخت چې په افغانستان کې دشاهي کورنۍ دخپل منځي شخړو له کبله سلطنت راولوید او دسردار محمد داؤد په مشرۍ یو ډول جمهوری نظام عنوان شو.دلویدیځ او دسیمې په لویدیځ پورې تړلو هیوادونو دا وپتیله چې محمد دؤد دخپلو فکري او سیاسي آن اقتصادي تړاوونو له مخې دوخت شوروي اتحاد لوري ته لیوال دی او ښايي جمهوریت ېې هم دهغو هیوادونو په پله ګام کیږدې کوم چې دسوسیالیستي لیوالتیا لاره ېې غوره کړیده. دغه وضعیت لویدیځ او سیمه ییزې اډې ېې دې ته را وخوځولې چې له همدغو روزل شوو« اخواني» ډوله څیرو او خوځښتونو څخه ګټه پورته کړي. دسردارمحمد داود خان دجمهوریت لومړي کلونه څه آرام تیر شول خو همدا وخت امریکا په سیمه کې دیوه نوې ظاهراً اقتصادي تړون بنسټ کیښود. دغه نوی تړون« دسیمې دآبادونې دپیمان»یا (آر سي ډي) په نوم را څرګند او له افغانستان څخه وغوښتل شول چې ددغه تړون غړیتوب تر لاسه کړي . څرنګه چې دغه تړون د«سنتو »دسازمان مرستندوی ښکاریده اوډیر اختیارات ېې د پاکستان وو او تړون په ښکاره دلویدیځ دستراتیژیکو موخو په خاطر را جوړیده نو سردار محمد داؤد دافغانستان دناپیلتوب دخوندي ساتنې اړتیا غوره وګڼله او له دغه تړون سره یو ځای نه شو. همدا وچې لویدیځ دامریکا په مشرۍ داود خان تر عملي فشار لاندې را ووست او همغه په انجینري او دتعلیم او تربيي په پوهنځیو کې روزل شوي ېې دنوي جمهوریت درا پرځولو یا کمزوري کولو لپاره وسله وال بغاوت ته را ولیږل او په بدخشان، لغمان ،پنجشیراو ارګون کې ددولت خلاف وسله وال بغاوتونه دګلبدین حکمت یار ، عمر او جوړه حبیب الرحمانانو په مشرۍ را پیل شول .محمد داود دغه بغاوتونه مات او دبغاوتونو هغه مشران چې حکومت ته پلاس ورغلل له دنیا تیر کړل ، خوحکمتیار،مسعود او نورپاکستان ته په تیښته بریالي شول او دبیا او نوې روزنې تر پروګرام لاندې راغلل. تر دغه وخته امریکا او پاکستان روزلې اخواني ډلې چې وروسته ېې تنظیمي نومونه ورکړل دومره پیاوړي شوي وو چې دامریکا ، پاکستان ، سعودي ،خلیج او آن ایران په مرسته اولمسه ېې په افغانستان کې ولاړ رژیم درانسکورید له ویرې سره مخ کړی و. په هیواد کې دننه هم رژیم له خپلو لومړنیودموکراتیکوژمنو په اووښتو واو دوخت له شوروي اتحاد سره ېې هم اړیکې دشلیدو ترپولو رسیدلې ښکاریدې.همدا وچې رژیم دایران په منځګړتوب پاکستان ته ورنږدې او دامریکا دبل سیمه ییز ژاندارم یعنې مصر سره ېې پټ او ښکاره تارونه وغزول. دغه حالت امریکا او دهغه هیواد سیمه ییزو یارانو ته درژیم کمزورۍ او اړتیاوې ور په ګوته او په پاکستان کې روزل شوې بنسټپالې ډلې ېې دواک نیولو ته وهڅولې. ددې ویره را څرګنده شوه چې درژیم را پرځیدنه به له ځانه سره دټولوکیڼ اړخو اودموکراتیکو ځواګونو دپراخه وژنې پیغام هم ولري .دسردار محمد داؤد دیوې بیړنۍ لیونۍ پریکړې له مخې دافغانستان دخلکو ددموکراتیک ګوند مشران ونیول شول او ګوند دې ته اړشو چې درژیم عمر ته دپای ټکی کیږدي. په دې کار سره داخواني تنظیمي خوځښتونو هڅې ناکامې او شاته ووهل شوې خو دا ماته دامریکا ، لویدیځ او دهغوی دسیمه ییزو اډو لپا ره دځغم وړ نه وه نو ځکه دامریکا دوخت دسیا مشربرژنسکي دافغانستان پولو ته راغی او دتوپک مخه ېې افغانستان ته سیخه کړه . نړیوال سیمه ییز تضادونه سیمې اوافغانستان ته را دننه شول او افغانستان ددغو تضادونو دټکرپه مرکز واووښت. له بده مرغه دوخت شوروي اتحاد هم په نا اټکل شوې توګه پر افغانستان پوځي یرغل راوړ او خپله دخوښې واکمني يي واک ته ورسوله. دغه کار په پاکستان کې ناستو امریکا، پاکستان او لویدیځ روزلو بنسټ پالو ته نوی توان وروباښه. اوه ګوني تنظیمونه په پاکستان او اته ګونې په ایران کې دافغانستان دورانولواو را پرځولولپره وګمارل شول او له دې لارې دنړیوال کمونیزم دځپلو سیالي توده شوه. دغه بهیر دزوال په حال کې شوروي امریکایی سیال دامریکا پښوته ورټیټ او دکابل واکمني هم دې ته اړ شوه چې خپل ګوندي او دولتي دپام وړ ځواک دپاکستان روزلو تنظیمي ډلو په ګټه کمزوری ، له تونه لویدلی او دعمل له ډګره لرې وساتي .دغه بیسارې فردي واکمنۍ دشوروی، امریکایی او پاکستاني نه جوړیدنکو سیالانو ترحم ته کیناسته.دغې لویدنې ښودنه کوله چې نور نودکیڼ اړخوځواکونو عمر پای ته رسیدلی دی. همدا چې دنجیب الله درژیم دکورنیو کمزوریو څخه په ګټه اخیستو دپردو پلاس جوړو شوو توطئو دبغاوتونو په بڼه درژیم د را پر ځولوخبره یقیني کړه اوپه دغه کار نور دنړۍ دیو قطبي کیدو وروستۍ پاڼه هم واووښته نو دامریکا –انګلیس او نورو لویدیځ والو لپار نور بنسټپال تنظیمونه هم له خپل وسیله ېې اعتبار نه را ولویدل او دله منځه تللوارزانه لاره ېې تر کار لاندې ونیول شوه.دغه ارزانه اوبې لګښته لاره دتنظیمونو خپل منځي نښتو ته مخ ورکول و. په دې لوبه کې جمعیت اسلامي ، شورای نظار او دحکمتیار حزب اسلامي تر ټولو مخکښ وو.په دې تو ګه دغو خونړیوتنظیمي نښتوچې دپردو دګټو په حساب روانې وې تر هرڅه دمخه دکابل ښارداختر عبدالرحمن دغوښتنو او دحمید ګل دمخامخ لارښونو له مخې وران اوڅه ناڅه ۶۵ زرو کابلیانو خپل ژوند له لاسه ورکړ. داسمه ده چې په دې خونړۍ پردو جوړه کړې کربلاکې دټولو تنظیمونو لاس په وینو سور دی خوپه دې کربلا جوړولو کې دحکمتیار حزب اسلامي تر ټولو مخکې ښکاریده. هغه وخت دده دتنظیم په شان یو بل بنسټپال تنظیم (جمعیت اسلامي) دواک په دلی ناست وو، له خپل سیال حزب اسلامي سره ېې روغه جوړه هم وکړه، صدارت ېې هم دحکمتیار استازي او وروسته خپله ده ته پریښود خو دجهاد تر نوم لاندې جګړه او ورانونه دیوې شیبې لپاره هم ونه دریده او داځکه چې جګړې باید ټول هغه له کاره لویدلي وسایل سوزولي وای چې نور لویدیځ ته دارزښت وړ نه وو.دغو پیښو او ورسره دغلا، لوټ او اخلاقي فسادبې ساري خپریدنې یوې کوچنۍ دودیزې مذهبي ډلې(طالبانو) ته ددې چانس ورکړچې ددغو جګړو،لوټ اوفساد ټغر ور ټول کړي . دطالبانو دخوځښت دنیمګړې واکمنۍ تر ټینګښت پورې نړیوال حالات څه بل لوري ته واووښتل. امریکا ـانګلیس او اروپايي همغږو ېې داسې وپتیله چې دسړې جګړې بریو دوی دې توان ته رسولي دي چې دنړۍ دلاندې کولو خوبونه ېې رښتیا شي. همدې احمقانه غوښتنې په پیل کې دافغانستان له لارې دمنځنۍ آسیا دلاندې کولو تنده را پورته او پر افغانستان پوځې یر غل د۲۰۰۱ کال ددسامبر له خونړي ناتار مخکې تر لاس لاندې ونیول شي او پلمې هم په خپله را جوړې کړي. افغانستان اشغال شو او دواکمنو په نوم پر هند دواکمنو ګورنر جنرالانو په شان واکمن یو پر بل پسې واک ته راوستل شول.اشغال دافغانانو تاریخي اشغالی ضد ږلږلې بیا تاریخي آزمویښت ته را وغوښتې. داشغال ملا په ورورو خو په کلکه په ماتیدو شوه. دغې ماتي چې دلویدیځ دګډې تاریخې ماتې رنګ ېې ځانته غوره کړ، امریکا اوانګلیس دپاکستان په مرسته بیا دې ته اړ کړل چې خپل په ظاهر کې له دوی سره مخالف ځواک (دحکمتیار اسلامي حزب) بیا ډګرته را مخته کړي او دټولو تیرو جنایتونه بښنه ورکړي. اوس پوښتنه داده چې : امریکا اوانګلیس دنورو په سر کې له دې لوبي څخه څه غواړي؟ ځواب روښانه دی : دامریکا او لویدیځ هغه خیال چې دشوروي اتحاد په را پرځیدونور نړیوال سیال نه لري په اوبو لاهو شو.روسیه بیا په پښو ودریده ، چین دیوې لويي لاسبرې اقتصادي امپراطورۍ په توګه روسيي ته ورنږدې شو.ایران تر امریکایی فشارونو لاندې همدې نږدیتوب ته لیوالتیا چټکه کړه،ترکیه لویدیځو توطئو او فشارونو دې ته اړ کړه چې روسيي ته مخه کړي، هند دامریکا او ناتو په جال کې لویدلې پاتې شو خو هیڅکله ېې هم لویدیځ باور تر لاسه نه کړ، پاکستان هم دامریکا اوانګلیس له ژورو کمزوریو نه په خبرتیا دسیمې همدې همغږۍ ته ور لیوال شو. داټول څه ښيي چې نړۍ په چټکه دوه قطبي کیدوته په ور پورته کیدو ده. دغه دویم قطب په ښکاره په هغه سیمه کې بڼه اخلي چې افغانستان ېې دوصل مرکزي نقطه ده. امریکا –انګلیس او پانکواله لویدیځه نړۍ دخپلو نړیوالو او سیمه ییزو ګټو او دسیالیو دپر مخ وړلو لپار دې ته اړ شوه چې دنړۍ ددوه قطبي کیدو او دنړیوال بیلانس دبدلون دمخ نیوي لپاره دنوي سیال قطب دجوړیدومخه ډب کړي. تردې مهاله دطالبانو تر نامه لاندې دافغان اولسونو اشغالي ضد خوځښت دسیمې ګاونډې هیوادونه دې ته را مات کړل چې دغه خوځښت داستقلال غوښتنې دیوه روا واقعاً موجود خوځښت په توګه ومني او دې نظرته هم ورسي چې که سبادامریکا پاکستان او دکابل دواکمنو په مرسته راجوړ شوی «دخراسان داعشي خلافت» دوی ته په یوه خطر اوړي ددغه خطر دمخنیوي لپاره باید په یوه داخلي قوت تکیکه وکړي دغه داشغال ضد او دداعش ضد ځواک دطالبانو تر مشرۍ لاندې وسله وال خوځښت وګڼل شي.دغو حالاتو امریکا اوانګلیس دنورو په سرکې دې ته وهڅول چې په دې سیمه کې نوي وسایل تر لاسه او پر هغو خپله لوبه مخته یوسي.هغه تنظیمي او مزدورې ډلې چې دوی په واکمنۍ کې را ټولې کړې وې نورې له توانه لویدلې او په عیش او فساد کې ډوبې شوې وې . په دې خاطردحکمتیار شړیدلې او له توانه لویدلې ډلې ته دا چانس ورکړلشو چې دهیواد اشغال ته غاړه کیږدي،هغه جهاد چې ده تیر پنخلس کاله بی شمیره انسانان پکې له تیغه تیر کړل نور ناروا وګڼې او داشغال له هغه ګورنر جنرال سره همغږی شي کوم چې دوطن داشغال ددوام نا پایه حجت ېې لاسلیک کړیدی.ځینې دا څرګندونې هم کوي چې حکمتیاردجګړییزو لیکو له کتاره لویدلی و، هغه دخپل ځان او خپلو قاروني شتو دخوندي ساتنې لپاره له اشغال سره دهمغږۍ لاره غوره کړه او له امریکا سره ېې داشرف غني هغه امنیتي پلان ته زړه ښه کړچې وخت او زمان نه پیژني.ځینې نور بیا په دې باوردي چې اشرف غني او ډله ېې دډاکتر نجیب الله په برخلیک اخته ده.دغه کار هغه دې ته اړ کړی چې دنجیب الله حالات تکرار نشي او مخکې له مخکې دحکمتیاردولت ورکړو وسله والوته ددې مخه ورکړي چې دمخالفوډلو دغوړیخوځیدو په حال کې بغاوتونو په وړاندې یو څه دی هم په لاس کې ولري.له دې سره سره داهم دلید وړ ده چې امریکا انګلیس او ناتو دخپلې ماتي چټک بهیر ویني، کیدای شي چې دوخت دشوروي مشرانو په څیر ېې قصد داوي چې دافغانستان کورني حالات داسې خونړي کړي چې سباته له هیچا سره دا توان نه وي چې ددوی په جنایتونو او دجګړې په تاوان غوښتنو فکروکړي. هغه څه چې په ښکاره لیدونکي او سخت ویروونکي دي هغه دادي چې دوطن حالات دنجیب الله دواکمنۍ دورستیو شیبوپه پرتله ډیر بنګنوونکي دي. دکابل په ښار کې دومره پټ اوښکار یو دبل وینو ته تږي تنظیمي او ملیشايي وسله وال را ټول شویدي چې یوه کوچنۍ نښته کولی شي داسې اورونه خپاره کړي چې دنجیب الله له سقوط وروسته جوړه کربلا به په لسګونو ځله تر هغې خونړۍ او نه ایساریدونکې وي

د کرښې په شاوخوا نښتې د څه لپاره?

 

ويره او شک:
د افغانانو تر منځ د بيلتون له مصنوعي ښکيلاکي کرښې څخه د پاکستاني پوځ تيرېدنه, له ځاني تلفاتو سره مل نښتې او غوغا د پنجاب د سياسې موخې لپاره ترسره کيږي.
پنجاب په تېرو 166 کالو کې د ديورند د ښکيلاکي کرښې په لره غاړه کې, د نفاق, تشدد او ترهګرۍ د رامنځته کولو له برکته, پر پښتنو باندې پوځي عملياتو ته لار هواره کړه. پښتانه يې وځپل او د ديورند کرښې په اوږدو کې يې پوځ ځاي پر ځاي کړ.
په تېرو دوه ورځو کې په سپين بولدک او تورخم کې نښتې, افغانستان ته د امريکا د امنيتي سلاکار, د پاکستان د 40 کسيز پارلماني پلاوي او د آي اس آي د رئيس تر سفر وروسته پيښې شوې. همدارنګه د افغانستان د اسلامي حزب مشر ښاغلي حکمتيار هم په تورخم او سپين بولدک کې د افغانستان او پنجاب د ځواکونو له جګړې دمخه کابل ته رارسيدلی دی. د امريکا د جمهور رئيس امنيتي سلاکار تر کابل وروسته اسلام اباد او نوي ډيلي ته هم لاړ.
په دارنګه حالاتو کې سړي ته دا ويره او شک پيدا کيږي چې ( خداي مه مکړه) يادې نښتې او راپېښه هياهو, پر کابل باندې د تپل شوي توافق په نتيجه کې, سنجولی ولس غولوونکی پلان نه وي. يو داسې پلان چې د کرښې په دواړو غاړو کې ساده احساساتي پښتانه وقهروي, يو د بل پر وړاندې يې ودروي او سره ويې جنګوي. په پايله کې به داسې ذهنيت وزيږوي چې ګنې د کرښې د دواړو غاړو افغانان سره ورونه ندي, بلکې يو له بله سره په دوښمنۍ کې دي. د پاريدلو احساساتو په تياره کې به بيړنۍ لويه جرګه راوغواړي او د ديورند کرښې په اړه به نامعقوله او ناوړه پريکړه وکړي. پر لويه جرګه به د نوي حکومت جوړولو فيصله هم وکړي او د يو امريکايي سياستوال هغه وړاندوينه به رښتيا کړي چې تېرکال يې ويلي و, د کابل حکومت به سياسي سقوط وکړي. د ښاغلي حامد کرزي هغه خبرې به هم رښتيا ثابتې شي چې څو کاله مخکې يې کړې وې او ويلي يې و چې د يعقوب او عبدالرحمن د پاچهيو د وخت په شان معاهدو ته زمينه برابريږي. ښاغلي کرزي دا هم ويلي و چې پاکستان په کابل کې يو داسې لاسپوڅی حکومت غواړي چې د اسلام اباد امر او نهې ومني.
په داسې حال کې چې د افغانستان خلک له جنګه ستړي دي او سوله د هر افغان هيله ده, که د تاريخي وطن د برخليک په اړه د پردو ترشا شرموونکې مامله شوې وي له ملت سره به ستره جفا وي. د اشغال په اوسنيو شرايطو کې به, د ښکيلاکي کرښې په اړه, د فرمايشي لويو جرګو فيصلې قانوني بڼه و نه لري, بلکې د تېر تحميل په دوام به نوی تحميل وي. هغوي چې دارنګه تحميل ته سر ټيټوي تاريخ ته به مختوري او رسوا وي.
ع. عليمي

افغانان عدالت غواړي

 ليکونکې نور وهاب څپاند

لکه چې په نورو ویناګانو کې ورته ګوته نیغه شوي وه ، د افغانستان خلک په تیرو څه کم څلورو لسیزو کې د اوږدې جګړي د اور په لمبو کې سوځې . هغوي په دې عقیده دي چې د هېواد د اقتصادي ، سیاسي او ټولنیزو اډانو په ویجاړولو کې د نړۍ او سیمې یو شمیر زبرځواکونه او سیالې کښ هېوادونه شامل دي . که څه هم چې زموږ د خلکو عمومې وروسته پاتیوالې ، په سیاسي بعد کې ایدیولوژیکو چلندونو او نورو لاملونو خپلې اغیزي ښېندلې ، خو د اسلامي پاکستان دوښمنانه او یرغلیزو کړنو د افغانستان په تباهۍ کې تر هر بل لامل زیاته برخه لرلې ده . پاکستان نړۍ ته د افغانستان اړوند ځکه دوکه ورکړه چې بي له دي یي د خپل بي تاریخه او مصنوعي هېواد د پایښت او ودې ممکنې لارې چارې نه شوي لټولی . اوس پاکستان افغانستان اوسیمه په داسې ناسور ټپ اړولې چې د هرې ورځې په تیریدو یي د افغانانو کړاؤ ډیریږي او پاکستان ګټه کوي . زموږ هېوادوال حق لري د خپل هېواد د ویجاړیدو ، د ولس د پرله پسې کړیدو او د وژونکې جګړي مجرمین نړیوال عدالت ته راکش کړي . ښایي زیات هېوادونه او سازمانونه په افغان خاوره د جګړي د پیلولو او د سترو بشري جنایتونو په سرته رسولو کې لاس ولري ، خو د پاکستان رول په دي اړوند ډیر تبا کوونکی دی . څومره چې انګریزانو د افغانستان خاوره په ټوټو ټوټو ویشلې او هره ټوټه یي په تیرو څو پیړیو کې د خپلو تیرې کوونکو پالیسیو د لابراتوار په توګه کارولې ، پاکستان هم په تیره څه کم یوه پیړۍ ، په ځانګړې ټوګه وروستیو درې لسیزو کې ورته چلند سرته رسولی دی . پاکستان د خپلو جنرالانو د ارمان پوره کېدو په هېله کابل او ټول افغانستان ورو ورو سوځولی او خپل ځان یي په سیمه ایز ځواک اړولی . د افغانستان واکمنواو اړوندو دولتي ادارو د هېواد د بچ کېدو په موخه ، تر دې دمه د پاکستان د محدودیدو عملې او بریالۍ پالیسۍ نه ده لرلې . تاریخ مهم چانسونه د افغانانو په برخه کړل لکه ، د هند اوپاکستان د څو جګړو طلایي فرصتونه ، په شلمه پیړۍ کې د کابل ـ ډیلې اومسکو د ګډو ګټو د لیکې جوړیدل ، په ۲۱ مه پیړۍ کې د کابل ـ ډیلې او واشنګټن ګډې ګټې په یوه لیکه واقع کېدل او تر دې دمه د هغې ادامه او نور ، خو د هېواد مشرتابه او په ټوله کې هېوادوالو، د پورته لاسته راغلو مهمو شیبو څخه د افغانستان په ګټه اړینه استفاده ونه کړه . تاریخ شاهد دی تر څو چې د افغانستان د دروازو په وړاندې د پیښور او کوټې مورچې د پنجاب په لاس کې وي ، د هېواد د انګړ په دننه کې د افغانانو ډاډه ګرځېدل را ګرځېدل لامهال ښکاري او د نیم تنه هېواد خلک تل بي موراله ، محتاجه او د ملي مهمو مسألو په حل کې د اړین مانور کولو څخه محروم بریښې . په همدې تصور پاکستان غواړي په خپل ګاونډ کې یو شل ، محدود او تلپاتې کمزوری افغانستان ولري . پاکستان د افغانستان ، هند او سیمې په هکله د تیري د ځانګړې ستراتیژۍ د پلې کولو په دایره کې تیرې کوونکی پوځ او د اي اس اي په څیر  دوزخې استخبارات جوړ کړي چې په اټومې وسلو سمبال دي . د دې سره جوخت یي په دینې مدرسو کې د ترهګریزو بریدونو په موخه اسلامې بنسټپالې روزلې چې د بیلا بیلو  ورانکاریو له پاره یي افغانستان ، د سیمې هېوادونو او نوري نړۍ ته لیږي . چیري چې ترهګریز برید کیږي ، په یوه یا بله بڼه د پاکستان له نامه سره غوټه خوري . له دې کبله پاکستان او ترهګري یو له بل سره تړلې دي . اوس نړۍ ته هم پته لګېدلې چې پاکستان د اټومې وسلو او تیکنالوژۍ د لرلو او خوندي ساتلو فرهنګ نه لري او د امریکا د پخوانې سفیر حسین حقانې په قول ، نور پاکستانې جنرالان د تیر په څیر د ټولو اسلامې اورپکو د کنټرول واک په لاس کې نه لري . د امریکا د متحده ایالاتو د وارخطایئ څخه جوتیږي چې د ډیراوتر او هرې خوا لاس اچونکې پاکستان په واک کې د اټومې او اسلامې بمونو شتون نړۍ او سیمه یو شان ګواښې . حالات دومره ترینګلې شوي چې ، که پاکستان د افغانستان او هند د خطر خبري بس کړي اود ترهګرۍ څخه هم لاس واخلې ، هغه هېواد په خپله سقوط کوي او که خپلې افغاني ضد او هندي ضد پالیسۍ چلولو ته د تیر په څیر ادامه ورکړي ، نړیوال اغیز لرونکې ملاتړي نه شي موندلی . په دې بنسټ افغانانو ته یو ځلې بیا ښه موقه په لاس ورځې چې د ناسمو پالیسیو په ګرداب کې د راګیر شوي پاکستان د لا ګوښه کولو او په نهایت کې نړیوالي محکمې ته د هغه هېواد د راکش کولو له پاره هېوادوال ، په تیره بیا روڼ اندي سره لاسونه ورکړي . دا موضوع د خپل خصوصیت له مخې یوه سیاسي حقوقي او مسلکې موضوع ده چې مخته بیول یي پوره اړینه پوهه ، هوښیاري او ځیرکتیا غواړي . په سیالیو کې اموخته شوي افغانانو ته په کار ده چې د پاکستان څنډي کولو ته ګړندی هر اړخیز فعالیت او سالمه سیالې وکړي . په برتانیا کې د افغانانو د عدالت غوښتنې مرکز ( مدا ) چې د ۲۰۱۶ م کال په جولاي کې پرانیستل شوی ، غواړي ، د پاکستان د منزوي کېدو له پاره د افغان او بهرنیو حقوق پوهانو او کارپوهانو یوه اجماع راوغواړي ، د افغانستان اړوند د ټولو مظالمو او تیریو لاسوندونه ومومې چې د پاکستان د پوځ او اي اس اي له خوا شوي او په پاي کې هغه هېواد د جنګې جرمونو د ارتکاب له امله نړیوالي محکمي ته راکش کړي . ټاکل شوي دندی پلي کول یو هر اړخیز مسلکې کار دی چې باید د بهرمیشتو مینه والو افغانانو او د هېواد دننه هغه هېوادوالو له خوا پلی شي چې د یاد شوي کار په حساسیت پوهیږي . لکه چې محترم همایون تاچ ورته په خپله وینا کې ګوته ونیوله ، د پاکستان د ګوښه کولو او نړیوالې محکمې ته د هغه د کشولو نوښت په ټولو هغوهېوادوالو اړه نیسې چې له ډیر پخوا یي په دې اړوند د نظریو راکړه ورکړه او مشوره کوله . مدا د خپلو موخو د پلې کولو په هدف په برتانیا کې د افغاني او برتانیایي حقوق پوهانو د یوي کړۍ سره اړیکې ټینګې کړي او د یو شمیر وتلو کارپوهانو سره یي د مشورو د پیلولو تکل کړی چې څنګه د پاکستان د منزوي کېدو او نړیوال عدالت ته د هغه هېواد د وړاندي کولو لارې چارې ولتوي . مدا د افغانستان د حکومت د یو شمیر چارواکو ، په تیره بیا د امنیت شورا سره اړیکې نیولې او د هغوي په غوښتنه یي په کابل کې د استازولۍ د یوي کاري او اغیز لرونکې ډلګۍ د معرفۍ کار هم بشپړ کړی . مدا ته اوس روښانه شوي چې تر څو د پاکستان د انزوا او عدالت ته د وړاندي کولو په هکله  فکري کار غښتلی نه شي ، یو شمیر ساده زړې افغانان د هغه هېواد د ریښتینې څیري په کتلو نه شي بریالي کېدلی . همدا اوس یو شمیر هېوادوال شته چې د پاکستان د تبلیغاتو د اغیزي لاندي د خپل وطن د ورانولو په نه بښونکې عمل لګیا دي . موږ اوس د مدا په چوکاټ کې تصمیم نیولی چې د فکري کار د کرښو د واضح کولو په نیت یو سیمینار راوبولو او له هغو حقوق دانانو او کارپوهانو بلنه وکړو چې د موضوع اړوند علمي بحثونه وکړي او د عملي فعالیت یو ټاکلی چوکاټ ترسیم کاندي . څرنګه چې د پاکستان د انزوا او عدالت ته د کش کېدو کار دمدرحاله د بهرنیانو په مالي امکاناتو شونی نه دی ، له دې امله د سیمینار په څنډه کې به د مخته پرتې ملي مهمې دندې د پلې کېدو د مالي اړخ د برابرولو او پیاوړتیا اړوند هم نظر واخستل شي . همدارنګه د سیمینار په بحثونو کې به د موضوع په دې اړخ چې د پاکستان انزوا او ټیله کول یوازي یو سیاسي تبلیغاتي فعالیت نه دی ، بلکه هغه یوه ستره سرښیندنه ده خبرې اتري وشي . ځکه له دې سره برسیرن او په بي احتیاطۍ چلند کول ، بې ځایه سیالۍ هڅول او له مسلکې پولو وتل د موخې څخه د ځان د لیري کولو په مانا دي . مدا ستاسو سره د خپلو تجربو د شریکولو په برخه کې ځان ژمن بولي او له تاسو هم په درناوي هیله کوي چې د خپلوارزښتناکو تجربو د تبادلې له بهیر سره مو په اړیکه کې ساتئ . که داروپا میشت علاقمند افغاني حقوق دانان ، کارپوهان ، سیاسي ، فرهنګي ، ټولنیز او مدني شخصیتونه او د هغوي ټولني په خپلو میشت ځایونو کې یو له بله سره اړیکې ټینګې کړي او د پاکستان د منزوې کولو په اړتیا او اهمیت خبرې اترې وکړي او لاسته راغلې پایلې د یو او بل د خبرتیا په موخه سره شریکې کړي، باور شته چې په دې اړوند د اروپا په کچه د څرګندو اهدافو د تعریف او د هغې د پلې کېدو مشخص میکانیزم ټاکلو ته زمینه برابریږي . دا باید په یاد ولرو چې عدالت ته د پاکستان د مخته کولو دنده د هر افغان په اوږو لویږي او د دې ستري ملي دندي په سرته رسولو کې د بهر میشتو  حقوق پوهانو ، کارپوهانو او اګا وطنوالو رول او مانور د ډیري پاملرنې وړ دی ، ځکه په بهرکې اوسېدونکې افغانان د خوندیتوب د لرلو او اړینو سرچینو ته د لاسرسې له پلوه په نسبې مساعد موقعیت کې قرار لري . له دې امله زموږ ټولو دندي ډیر اهمیت مومې او پیچلې کیږي . د هېوادوالو یو خواخوږی وایي هغه افغان نسل به ویاړمن ژوند ولري چې په ګاونډ کې یي د پاکستان په نامه دولتي سیاسي تشکیلات له منځه تللې وي .

د جنګې جرمونو د محکمو د اصل له مخې ، راځئ چې ژر نړیوالي محکمې ته پاکستان مخامخ کړو ، تر څو د هغو وطنوالو روح ښاد شي چې د هغه هېواد د مظالمو او تیریو له امله یي خپل خوږ ژوند او ټوله هستې د لاسه ورکړي او هغه څوک په سزا ورسول شي ، چا چې دا جرم تر سره کړی دی . همدارنګه د جنګې جرمونو یوه بریالۍ محکمه کولی شي زړه بګنونکې تیر ته لاره  ورکړي چې ارام پریوځې او د هغې پر پایلو یوه سوله ایزه راتلونکې ودانه شي .  مننه

سياسي نهضت

معلم قيوم

 

( ۲۶- برخه )

د لمړي مشروطیت را پیدایښت او بیا د هغوي بیرحمانه او ظالمانه وژنه وه چي ذهنیتو یې دې ته تیارکړل څو یوځل بیا منورین د   کورني استبداد  او بهرني تجاوز ګرو په وړاندي لاس پکارسي.  په دغه زمانه کي د هیواد  څخه بهر د لمړۍ نړۍ والي جګړې میدان پر ګرمیدو سوو، افغانستان ته ۱۹۱۵میلادي د مي د میاشتي په او ل تاریخ باندي د المان او ترکې هیوادونو ګډ سیاسي هیئتونه را غلل. د هیئت دغړو په منځ کي (یندرمایروهیتنګ المانی،مولوی برکت الله او مهاراپر سنګ دهند د مسلمانانو او هندی ناسیونالیستانو په نماینده ګي) وه.

 

دا هیئت څلور میاشتي په باغ  بابرکي او سیدل، په خلاص لاس یې د ازادۍ  غوښتني  او انګلیس مخالفه روحیه د منورینو په  خاصه درباري غلام بچه ګانو په مڼخ کي خپره کړل. نوموړی هیئت هڅه کاوه چی افغانان او هندیان په ګډه سره د اول نړۍ والي جګړي پروخت بیطرف پاته نسي او دوخت څخه په ګټه پورته کولو سره خپل ملتونه د انګریزانو له استعماري منګولو څخه ازاد  کړي.

د امیرحبیب الله سراج څخه یې غوښتنه لرل چي د المان او عثماني ترکي په څنګ کي و دریږي. مګر امیر حبیب الله سراج د دوی غوښتنه رد کړل. چي په ۱۹۱۶ م کال د دسامبر په میاشت کي یې  د انګلیس نماینده سیف الله خان له موضوع څخه خبر کړی، دا  د انګیس غوښتنه وه چي افغانستان په جګړه کي بې طرف پاته سي چي امیر حبیب الله هم دانګریزانو دغه خبره ومنل او یوه نمایشي غونډه (جرګه) یې را و بلل، د افغانستان بې طرفي یې اعلان کړه. دې اعلان ځوانان نور هم را وپارول او د امیر حبیب الله سراج د حکومت څخه یې مخ واړاوه.

بل عامل د دوهم ځل مشروط غوښتونکو غورځنګ داوه چي (۱۲۹۰) هـ کال کي د”سراج الاخبار” د جریدې دوهم ځل دنشراتو پیل و، چی د محمود طرزي په مدیرت نشریدله.
”سراج الاخبار” د دوهم مشروط غوښتونکو د غور ځنګ په جوړیدو کي اساسي رول بازي کړي. په سراج الاخبار کي خپریدونکو لیکنو د پان اسلامیسم او ناسیونالیسم له روحې سره سم ولسونه د انګریزانو پرضد مقابلې ته رابلل. اما اصلاح طلب لیبرالان ناوسه وه. کله چي یې وکولای سوای په شاهي ارګ کي د یو څو تنو درباریانو علاقمندي خپله کړي. هغه و چي د عین الدول او امان الله خان ملاتړ تر لاسه کړی. له هغه وروسته یې په ډیر احتیاط سره د نظامي افسرانو په منځ کي نفوذ وکړئ.

پدې وختونو کي امیر حبیب الله خان سراج د انګریزانو لخوا هند ته ور وغوښتل سوو. دا چي په حبیب الله ته به انګریزانو څه ویلي وي، خو بیرته وطن ته په راګرځیدو سره یې دانګریزانو سره پر ټینګه دوستي ډیر ټنګارو. د امیر حبیب الله خان دې ډول کړونو ته (په دربارکي دننه او له درباره د باندي) ټولو روڼ اندو ځوانانو په نفرت وکتل. هغه و چي  د مشروطیت غوښتنکو دوهم راټولیدوته ځوانان لیوال سول.

د مشروطیت د اول ځل او دوهم ځل جوړښت اهداف سره ورته وه. دامیر(شاه) د واک کموالی، د صدر اعظم لرل، داساسي قانون لرل، تقسیم د کار په حکومتي لوړو اداروکي (مقننه،اجرائیه او قضایه) او د پردو له منګولو (استعمار) څخه دهیواد  ازادي. البته د اولو مشروط غوښتنو په شان د خپل هیواد  دازدی او ترقی پروګرام یې لاره. مشروط غوښتونکي بیله توپیره دهري ژبي،قوم او مذهب څخه جوړوه. د یوه ملي فکر  مشروطیت،عدالت، برابری ،پرمختګ او خپلواکی دپاره یې ګډه مبارزه کول.

د دوهم ځل  مشروط غوښتونکو سره په معنوی لحاظ هغه د بایزېد (روښان) د فکر لړی وه چي په دغه زمانه کي  د سید جمال الدین افغان  افکار بلل کیدل، محمود طرزي چي دترکې هیواد  څخه  هغه  د بایزېد روښان مفکوره راوړې وه ، په د غه شان  د المان او هند څخه د استعمار مخالیفي نظرې وي چي د ځوانانو پر روحیه یې اغیزه وښندل، د خپل هیواد  د پرمختګ او ازادۍ  لپاره یې په مبارزه لاس پوري کړی.

داښکاره خبره ده چي حکومتونه او بیا مستبد او پردي پرسته حکومتونه هیڅ وخت د خپل ولس د غوښتنو خیال نه ساتي. په خپل قلمرو کي د یوه مترقي خوځښت جوړښت نسي زعملای. زموږ په هیواد  کي خو هرڅه نوی وه، حکومتونه دپردو په مټ چلیدل، ځوانانو مو د سیاست مخکنی تجریبه او کافي پوهه نه لرل.

نوهغه و چي یوشمیر د پاکي عقیدي څښتنو احساساتي ځوانانو دهغو جملې څخه عبدالرحمن خان ”لو دین”د سرطان د میاشتي پر(۱۲) د ۱۲۹۷هـ کال د امیر حبیب الله خان سراج د زوکړي د ورځي د خوښي په جشن کي پر پاچاه باندي د تفنګچې ډزي وکړي له به دي تالې  چي پاچا و نه لګیدی.

یو متل دی وایي:” لیوني مه هواله کوی، هغه خدای خپله هواله کړیدي” تر دې پیښي وروسته زیات شمیر مشروطیت غوښتونکي زندانو ته ولاړه او خپله لو دین هم تر هغو بندي پاته سوو څو چي امیر جبیب الله  خان سراج وژل کیږي او امان الله پاچا کیږي.

د دوهم مشروطیت غوښتونکي خوځښت بل پیاوړی شخص ښاغلی عبدالهاد ي داوي و چي پریشان یې هم تخلص کاوه. حتا ځینو دوستانو د دوهم مشروط غورځنګ د پلار په نوم  لاهم لیکلی دئ.
د دوهم مشروطیت ډیر مخکښ غړي فیض محمد کاتب هزاره، غلامحمد غبار، محمد وليخان دروازی، شجاع الدوله فراباشي، محمد ابراهیم خان جمشید  او یو شمیر نور و، چی د مشروطیت غوښتني په لاره کي یې هر ډول کوښښ کاوه، په دربار کي دننه تغیر او تحول  خوښونکي د امیر امان الله خان پر شا وخوا  راټول وه. علت داو چي په دربار کي د انګلیس د امپراتوري په خلاف، د خپل هیواد  دازاد ی سره مینوال سر بیره پر امان الله خان، پر سر دار نصرالله خان چي په عیني وخت کي نایب السطنه هم و، پدې شان سر دار عبدالقدوس خان اعتماد  الدوله، ناظرمحمد سفرخان امین الاطلاعات او په اردو کي لوړ افسران وه.

امیر جبیب الله سراج په  خپله کورنۍ د خپلوښځو په خاصه توګه د امان ا لله  د مور د سختي کرکي سره مخامخ وو. اولادونو یې هم  د خپلو مندو طرف نیولۍ وو. د پام وړ غلام بچه ګانو د امان خان او عبدالقدوس خان په مرسته د مشروطه غوښتنکو ملګري سول. تر دربار د باندي د ټولو روڼ اندو نور امیرحبیب الله سراج بد ایسیدئ.

په  پای کي  د کورنۍ  سره په خوښه په دربار کي د (پټي حلقې) یا (حزب سیري) دپلان له مخي وو چي امیر حبیب الله خان سراج د لغمان په (کله ګوشته ) کي ووژل سوو.

نژدې په ټولو لیکنو کي د دوهم مشروط غوښتونکو وړاندیزونه دغه (۱۲) ماد ې وې.
۱- مبارزه با استبداد  و خو د گامگي شاهان و حاكمان سياسي كشور.
۲- مبازه با امپرياليسم جهاني، بويژه برچيدن سلطه استعماري انگليس از افغانستان.
۳- برقراري عدالت اجتماعي، زدايش يا كاهش نابرابري اجتماعي.
۴- تكوين و تعميم توسعه انساني٬ گسترش آموزش به روز و تحصيلات در ميان همه طبقات اجتماعي.
۵- تمركز زدايي قدرت از طريق وضع قانون اساسي٬ تفكيك قوا و كاهش اختيارات مطلقه شاه.
۶- مشاركت ملت در فرايند تصميم‌گيري كلان سياسي و. . از طريق تشكيل احزاب و جامعه مدني.
۷- كسب استقلال، رفع وابستگي سياسي و بر قراري روابط سياسي با كشورهاي متمدن در جهت عمران و توسعه كشور.
۸- برداشتن ديوار تبعيض، تعصب قومي، زباني، مذهبي و برابر بو دن تمام شهروندان در برخورداري از مزايا، حقوق اجتماعي و مدني.
۹- بسترسازي سياسي، اجتماعي، براي آزاد ي انديشه٬ بيان، مطبوعات براي تباد ل افكار و آراي جامعه.
۱۰- مبارزه با خرافات اجتماعي، رفع تنشهاي قومي، مذهبي، زباني و تكيه بر اشتراكات ملي.
۱۱- اعزام محصلان به خارج از كشور و فراگيري آنان از علوم و فنون به روز و استفاده در جهت صنعت، توليد و بهبو دي اقتصادي.
۱۲- تبديل افغانستان به يك كشور مترقي، نوگرا و هدايت آن به سوي پروژه مدرنيسم. نوربیا

د سیاسي نهضتوبهیر په افغانستان کي

Political Movements in Afghanistan

دوهم ځل مشروطیت ”غورځنګ” جوړونه.

(۲۷برخه)

په اماني دوره کي د مشروطیت غوښتونکو غوښتني پوره سوې؟

اول:  د انګریزانو  له ولکې، دلوی افغانستان د یوې برخي ازادول(اوسنی افغانستان).
دوهم:  اوسنی افغانستان په نړۍ کي د یو ازاد  هیواد  په توګه پیژندل.
دریم:  په اوسني افغانستان کي د امیر حبیب الله د حکومت هغه د غلامی او وحشت قوانین لري(لغوه) کړه  .
څلرم:   دښووني او روزني کارته توجو،دښوونځیو پرانستل ،د جرایدو او اخبار خپرول .
پنځم:  د مالیاتي نظام جوړښت، په دولتي اداروکي د کار ویش .
شپږم:   دلوی جرګې جوړیدنه د ملي شورا دپاره  دقوانینو تصویب.
او وم:  د کابیني جوړونه  د درو قواو تفکیک  او د تفتش د ادارې جوړول.

اتم:  دپوسته،تلګراف او تلیفون جوړونه .
نهم:  د زده کړو دپاره د یو تعداد  شاګر دانو خاریج ته لیږنه .
لسم: د اساسي قانون او یوشمیر نورو مقررانو تصویب.

یولسم:  د محمد زو امتیازات(  پر کور معاشونه) لغوه کول.

 

د مشروطته غوښتونکو ټولي غوښتني د امان الله خان په واکداری کي تر سره نه سوې، یوې خواته د کار سمه تجریبه نه وه ځکه شاهي  نظام په مشروط شاهي نظام بدل نسوه، د شاه په اختیارتو کي کمی رانغی. د امان الله خان په حکومت کي مشروط غوښتونکي کرار کرار له پامه و غورځول سول، غوړما لان، رشوت خواره او نا لایقه  په ځانکړې توګه د مور خپلوان پر واک سول. نو کورنیو ستونزو او بهرنیو لاس وهنو لاس سره یو کړی وه. نه  یې پریښول چي د مشروط غوښتنکو غوښتني پوره سي…..

یوه خبره خوسمه او ښکاره ده . هغه دا چي دا ځلی د مشروط غوښتنکو په لیکو کي زیا تو خاریجی او کورنیو جاسو سو لاره  مند لی وه. د جاسوسو له جملی څخه چي  هلته ئې زیات نفوذ کړي ؤ هغه دانګریزانو لخواتر بیه سوی او دهغوی فوځی افسرمحمد ناد رخان ؤ.

بلي اماني دوري نسبت تیرو استبدادي حکومتونو ته ښه ډیري لاسه راوړني هم لرلې. د مطبوعاتي نظامنامې تر راوتلو وروسته په هیواد کي دغه لاندي دولتي اخبارونه ”روزنامي”د چاپه راوتي:

۱-امانیه.

۲-حقیت.

۳-افغان.

۴-ابلاغ.

۵-اتحاد  مشرق.

د غه لاندي   هفته واره  ”هفته نامی” نشریدی :

۱-اتفاق اسلام.

۲-ارشاد النسوان.

۳-غازی.

۴-ستارهء افغان.

۵-طلوع افغان.

۶-بیدار.

۷-اصلاح.

په د وهفتوکی :

۱-جریده ء مکتب.

هغه نشری چي  په میاشت کي یوځل نشرکیدی :

۱-مجموعی عسکریه.

۲-معارف.

۳-اینه عرفان.

۴-مجموعه.

۵-صحیه.

۶-پښتون ږغ.

البته انس یوه ازاده  هفته  نامه وه چي  د ښاغلی غلام محی الدین انیس لخوا نشریدل. داځل هم د ښمنانو د ولس د نه زده کړو څخه بیا ګټه پورته کړل دهغوی مذهبی احساسات ئې د خپلوهغو اجنټانو پواسط چي  په د ولت کي د ننه وه راو پاره  ول. دهر ډول   ښیګڼو او بیداری د سرته رسیدو او عملی  تطبیق مخه ئې ډپ کړل.

په دوهمه مرحله کي یوځل بیا مشروطیت غوښتونکي  د( افغان ځوانانو) په نوم سره متحد سول، دوهم مشروطیت  دلمړي ځل مشروطه غوښتونکو په شان اهداف لرل. داځل : عبدالرحمن خان لو دین، فیض محمد کاتب،غلام محمد میمنه ګي،محمو د طرزي،اسما سیمه طرزي،ملکه ثرایا طرزي،عبدالهاد ي خان داوي، غلام محمد خان غبار، شاه ولیخان دروازي، شجاع الدوله غوربندی،محمدرحیم شیون ضیائې،میرسیدقاسم، غلامحی الدین افغان،بابا عبدالعزیز،کاکا سید احمد لو دین،ماما محمد ابراهیم ساعت ساز، سردار عبدالرحمن(دماګه رحماني)، سردار عبدالحبیب، مولوی عبدالرف خاکي، محمد حسن راقم، دشهزاد امان الله خان په ګډون.

دریم ځل کله په ۱۹۴۷ م کال ګي هغه وخت چي د ظالم سر دار هاشم خان د صدارت دوره ختمه وه  دوېښوځلمیانو نهضت جوړ سوو. (۱۹۴۹) م  د محصلیونو و اتحاد ې جوړولوته ته لاره هواره سول. کال کي په( ۱۹۵۰)  م کال کي د انګار ملي جریده. په( ۱۹۵۱)م کال کي  د وطن حزب  او د خلګو او ازه حزبونه جوړ سول.

نوټ:- غازي امان الله خان چي  اوسني هیواد (افغانستان) ته څه کړي دي،  دا ډیر څه دي ، له هغه څخه ډیره توقع کول هم یوه اشتباه ګڼم. دوستان دې  خدای خفه نه کړي، یوه پوښتنه لرم، هغه داچي کوم استقلال ؟ هغه استقلال چي تر نیمایې زیاته خاوره او تر نیمي ډیر  نفوس (وروڼه ) مو تر استعمار لاندي استعمار ګروته خوشي کړل؟ دا به ښه او ګټمنده نه وای چي ټوله خاوره او ولس سره یو مټی پاته وایې  ولو که د انګریزانو مستعمره وایې؟ ځکه موږ ولیدل چي انګریزان ډیر ژر ماته سول، هند ازاد او د هند له بدنې یوه ټوټه  او د افغانستان له نیمي تني  څخه پاکستان جوړ سوو. او د پاکستان څخه بنګال ازاد  او مستقیل هیواد سو. لاکین موږ؟ لاد ادی  هغسي پر منځ نیم پراته یوو، لا مو له هغه زخمه  ویني رواني دي. لا مو زخم جوړ نه سوو.د یوه وجود تنه چي پر منځ نیمه کي نو هغه به هیڅکله هم د ښادي مخ و نه ګوري.

نور بیا

د هـالـينډ په هيواد کي د افغانانو د جـرګي د نړيوال کنفرانس لنـډ رپـوټ

 

:
پاکستان د بنسټ پالني او تروريزم مرکز ـ د افغانستان د بي ثباتي اصلي عامل :
د اپريل د مياشتي په 23 نيټه د هالينډ د امستردام ښار ته څيرمه د بيفروايک Beverwijk په ښارګوټي کي په
اروپا کي د افغانانو د جــرګـي لخوا د پورتنۍ اجــندا د څيړلو او بحث لپاره په اروپائي هيوادو کي ميشتو ـ
افغان روڼ اندو ، شخصيتونو ، د ګوندونو ، اتحاديو او مختلفو بنسټونو استاذو ته بلـنـه ورکړي وه ، د کنفرانس
کار دوه برخي ، مقالي ويل او د نظر څرګندونه او هم د ټنګ ټکور پروګرام شامل وو ، په کنفرانس کي د اجندا
په اړوند د جرګي د مشرتابه جرګه ګۍ لخوا ګټوري او تاريخي خبري او هم مقالي ولوستل شوي ، د جرګي ـ
يوه نوښتګر او فعال ښاغلي ډاکتر اصغرخيل منګل پاکستان د ترهګريزو فعاليتونو او د تروريزم د ملاتړي او ـ
صادرونکي هيواد په توګه ياد کړ او د ډيــورند د تپل سوي او استعماري کرښي حـقـوقـي ارزوني ته په ــ
اشاري سره وويل چه دا استعماري کرښه له جيهونه تر اباسينه افغانانو ته حقوقي ارزښت نه لري ، په ــ
کنفرانس کي د اروپائي بيلا بيلو هيوادو څخه د راغـليو سياسي ، اکاډميکو او فرهنګي شخصيتونو ، ــ
د اتحاديو او نهادونو د استاذو د ويناوو او پيغامونو ترڅـنـګ ما هم د پورتني اجندا په اړوند د وخت د کمي ــ
له امـله لـنـډه ويناپه لاندي کـرښـو کي وړاندي کړه :
ــ د هند په نيمه وچه کي د پاکستان تيوري د انګريز د امپريل استعمار د جيوستراتيژيکو او جيوپوليټيکو ــ
اوږدمهاله اهدافو لپاره د دوي د لاس پوڅو لخوا مطرح او عملي سوه ، هغه وخت ياني د 18 پيړۍ په پاي کي
برطانوي ښکيلاک يواځنئ اروپائي ځواک وو چه د هند په نيمه وچه او هندي سمندر کي ئي خپلي اډي ــ
قرارګاوي او د سوق الجيش مرکزونه مستحکم کړل ، د انګريزانو ستراتيژي دا وه چه خپله سياسي ــ
اقتصادي او تجارتي ولــکـه په ټول هند او له هند څخه بهر د فارورډ پاليسي ( Forward ) په چوکاټ کي ــ
د منځنۍ اسيا په لور پـلـنـه کړي ، ولي ددوي د استعماري موخو او پراختيا غوښتني په وړاندي په برصغير
کي د مختلفو ډلو ټپلو او ګوندنو لکه ، په 1813 تر 1823 د پنداريانو ازادي بخښوونکي غورځنګ چه د ــ
روهـيـله پـښـتـنو امـيرخان افغان ئي رهبري کوله او وروسته له مبارزو او اتلوليو د انګريزانو د 120000 ــ
منظم اردو لخوا په بي رحمۍ وټــکول سول ، همدارنګه د هند د ملي کانګريس ګوند چه په 1885 کي ــ
تاسيس او د دغه ګوند په رهبري کي بيا مهاتماګاندي ، مولانا ابوالکلام ازاد ، ډاکتر ذاکرحسين چه دواړه ـ
افغانان دي ، راجندر پرساد ، جواهرلال نهرو ول ، خان عبدالغفار خان پاچاخان او د هغه مشر ورور ــ
ډاکتر خان صيب هم د کانګريس له ګوند سره د استعمار په شړلو کي همـغـږي او همکار ول د يادولو وړ
ده چه محمدعلي جناح هم د کانګريس دګوند غړي وو او وروسته د انګريزانو په اشاره په 1913 کي ــ
د ټول هند مسلم ليګ ګوند ته ورغي ، پاچاخان هم د هند په شمال غربي سيمه کي د انگريزانو په ضد په
1921 کال کي د انجمن اصلاح افاغنه او په 1929 کال کي ئي د خدائي خدمتگارو غورځنګ بنسټ ــ
کيښود ، په دي وخت کي وو چه د علــيــګـړهـ مسلم يونيورسيټي لخوا په 1906 کال کي په ډاکــه کي ــ
د ال انډيا مسلم ليگ د ګوند بنسټ کيښول سو .
د هند په نيمه وچه کي د مسلمانانو ځينو کـتـه ګوريو او ليږکيو له استعماري واکمنو څخه د مسلمانانو ــ
لپاره د ځينو امتيازاتو غوښتني پيل کړي ، د بيلگي په توګه په 1906 کال د مسلمانانو يو 36 کسيز ــ
پلاوي د سـراغاخان تر مشري لاندي د شــمـله په توريستيکي او تفريحي ښارګوټي کي چه د ډهـلي په ـ
شمال کي موقـعـيت لري د هند له وايسراي ( نائب السلطنة ) لارډمنټو سره ملاقات وکړ ، دغه پلاوي له ــ
انګريزانو څخه د هند په نيمه وچه کي د مسلمانانو لپاره د ځانګړي امتيازاتو او حقوقو غوښتنه کوله ، ــ
همدارنګه د مسلم ليګ ګوند د مسلمانانو د ځانگړي حقوقو اوامتيازاتو په چوکاټ کي خپلي غوښتني ــ
مطرح کولي او فعاليتونه ئي ګړندي کړل ، د يادولو وړ ده چه د هند په نيمه وچه کي د سرسيداحمدخان
لخوا د دوو قومي نظرئي تيوري ، ياني هندوان بيل او مسلمانان بيل وړاندي او د ښکيلاکي ځواکونو په
لمسونه د هندو ـ مسلمان جګړو زور واخيست او په ټول هندوستان کي نفرت او کرکه پيل سوه ــ
د مسلم ليگ ګوند د دوه قومي نظرئي تيوري تائيد او د پلي کولو لپاره ئي نه ستړي کيدونکي مبارزه کوله
همدارنګه په 1930 کال کي د هند د الله اباد په ښار کي د مسلم ليگ د ګوند کلنی اجلاس د علامه ــ
محمداقبال لاهوري ترقيادت لاندي جوړ او علامه اقبال پخپله پرانيستونکي وينا کي د هند په نيمه وچه ــ
کي د مذهب په اساس د دوو قومي نظرئي ياني ، هندوستان بيل او د مسلمانانو لپاره جلا هيواد تائيد ــ
او ملاتړ ئي وکړ چه له دغه وخته د مذهبي ائديولوژۍ په اساس د ”پاکستان” د جوړښت لپاره لاره هواره
او هــڅـي ګړندۍ شوي ، د پاکستان د نوم وړانديز د لومړي ځل لپاره په لندن کي د Cambridge ــ
( کامبريج ) د پوهنتون يو تعداد هندي محصيلينو وړاندي کړ چه په 23 مارچ 1940 کال د ال انډيا ــ
مسلم ليگ د ګوند چه د موضوع په اړوند ئي په لاهور کي جلسه وکړه د تائيد وړ وګرځيد او د ــ
هند په نيمه وچه کي د مسلمانانو لپاره د جلا هيواد غوښتنه او مطالبه پکي تــکرار سوه ، د مسلم ليگ ـ
د ګوند دا جلسه تراوسه پوري د قرارداد لاهور يا قـرارداد پاکستان په نامه ياديږي او هر کال ئي په ــ
لاهور کي د منارپاکستان او نورو ښارو کي په 23 د مارچ تجليل کوي ، وروسته له پورتنۍ سريزي ــ
اوس د کنفرانس د اجندا په اړوند يو څو کرښي ليکم ، د دويمي نړيوالي جګړي په وخت کي په اروپا ــ
او اسيائي محاذ کي انګريزي ښکيلاک له گڼو ستونزو سره مخامخ وو ، په همدي شرايطو کي ــ
د مولانا ابواکلام ازاد په مشرۍ د هند کانگريس ګوند لخوا هندوستان ته د بشپړي خپلواکۍ غوښتنه ــ
وشوه او هم د Quit India او ” هندوستان چهوړدو” ياني له هندوستان څخه ووځئ او هم له ــ
له انګريزانو سره ئي د عدم همکاري نوښت او تحريک پيل کړ چه د کانگريسي رهبرانو د نيول کيدو ــ
سبب شو ، برطانوي حکومت د کانگريس د ګوند په مشرۍ د خپلواکي غوښتونکو او مبارزينو ــ
لخوا د هــنــد د استقلال مطالبه ومنله ، خو په دغه وخت کي د مسلم ليگ ګوند د محمد علي جناح په ــ
مشرۍ له انگريزانو سره همکاري کوله او د ښکيلاکي مسلطو ځواکونو لخوا به ورته وعدي ورکول کيدي
چه تاسو به بيا خوښحاله کړو او يو څه به درکړو ،
چه په 1946 کال د برطانوي هند وايسراي ( نائب السلطنة ) لارډ ډيول ، وروسته له انتخاباتو د ــ
کانگريس ګوند د ليږد ( انتقالي ) يا Transitional حکومت په جوړولو مؤظف کړ او پـنـډت نـهـرو ــ
ئي د انتقالي حکومت د مرستيال رئيس په توگه معرفي کړ ، خو د مسلم ليگ ګوند په انتقالي حکومت ـ
کي د برخي اخيستلو څخه انکار وکړ ، مګر وروسته د وايسراي لارډ ډيول د تماسونو په نتيجه کي ــ
مسلم ليگ ګوند هم په انتقالي حکومت کي شامل سو او په وروسته فعاليتونو کي د کانگريس او ــ
مسلم ليگ ګوندونه له وايسراي سره دي تاريخي فيصلي ته ورسيدل چه د هــنــد نـيـمـه و چــه به په ــ
هندوستان او پاکستان تجزيه کيږي ، همدارنګه د برطانيا پارلمان د هند د تجزئي موضوع د 1947 ـ
کال د جون د مياشتي په 3 نيټه ومنله ، ولي د هند د نيمي وچي ويش د اگست مياشتي ته وځنډيد ـ
چه په 14 د اگست 1947 ، پاکستان د انګريزانو د بدشګونه او شوم ميراث او د دوي د ــ
جيوپوليټيکو او جيوايکانوميکو اوږدمهاله گټو لپاره په مصنوعي توګه په داسي حال کي چه ځمکه ــ
د افغانانو او کلتور ئي د هند څخه واخيست را منځ ته کړ ، د هند د نيمي وچي د ويش يا ــ
‏                      Partition  له امله د هند د نيمي وچي خلک له يوي ستري غميزي او فاجعي سره مخامخ سول ــ
د بيلګي په توګه 10 مليونه خلک دواړو خواوو ته وکوچيدل ، د 1 يو مليون په شاوخوا کي مظلوم ــ
انسانان مړه سول ، د پاکستان جوړښت د هند په نيمه وچه کي يوه متفقه پروسه نه وه ، د برصغير
اکثريت خلک د مسلمانانو په ګډون د مذهبي ائديولوژۍ له مخي د هند د نيمي وچي له ويشلو سره
سخت مخالف ول ، له هغي جملي څخه مولانا ابوالکلام ازاد ، خان عبدالغفار خان ( پاچاخان ) ــ
ډاکتر ذاکرحسين او ګـــڼ شمير نور ، مولانا ابوالکلام به استدلال کاوه چه ”يو هيواد د مذهب يا ـ
تيوکراسۍ په اساس نه جوړيږي ، که داسي وي ، نو ولي 21 عربي هيوادونه يو مملکت نه دي .

ياددونه : پاکستان د بنسټ پالني او تروريزم مرکز ، لومړۍ برخه پاي ته ورسيده ، ولي د پاکستان ـ
او سيمي د بحران او ستراتيژيو په اړوند به بحث ادامه پيدا کړي .

د پورتنۍ ليکني لپاره لاندي اخـځونـه مطالعه سوي :
1 ـ India Wins Freedom د مولانا ابوالکلام اثر .
2 ـ مولانا ابوالکلام ازاد Selected Speeches and Writings د سيد شهاب الدين
اثر .
3 ـ په پاکستان کي زما د ديپلوماتيک ژوند ځني يادداشتونه . نــــوربــيــا