زموږ د تاريخ تياره، خو جالب کونج

 زموږ د تاريخ تياره، خو جالب کونجپرینت

25.8.2018Fatima med tre søn
اټکل ۹۵ کاله له مخه د شاه شجاع لمسۍ فاطمه سلطان د کراچي څخه بېړۍ کي د خپلو درو ماشومانو (اشين، ازيک او اکبر) سره امریکا ته ولاړه، او د نيويارک د والډورف آيسټوريا هوټل کي ئې واړول.
فاطمه چاغه، د پاخه عمر مېرمن، درباري ادابو پوه او د انګليسي سره بلده ښځه وه چي لوی د نيلم ميخکۍ، لڼډه لمن، په غاړه زنځيرونه، په غوږونو کي د الماسو والي او غاړګۍ چي قيمتي غمي ئې لرل په زړه پوري ول، په تېره؛ شوخ مزاج، کرار تګ او د شهزادګۍ کړه وړه.
دې د امريکا د هغه وخت د اولسمشر(وارن جي هارډنګ)سره ليدل غوښتل او هم د کوه نور څخه غټ الماس (دريای نور) ورسر ه وه چي د هغې په وینا، ټبر ئې د سکندر مقدوني له وختونو ساتلی وه. د الماس بيه نيم ميليون ډالر وه او دې غوښتل په انګلستان کي د زامنو د سبق د پاره ئې وپلوري، ددې سره د سټېنلي(د بحري ځواک افسر) په نامه مشکوک کس هم همکار وو.
هغه مهال د اميرامان الله خان لومړنۍ سفارتي ډله چي مشرتوب ئې [شهزاده محمد ولي خان] کاوه هم د امريکا د اولسمشر سره ليدل غوښتل، خو امريکايانو د انګرېزانو په اشاره ځان نه پر برابراوه.
څو ورځي ورسته د اولسمشر سره د افغان شهزادګۍ د ليدو عکسونو خپاره سوه چي د سپيني ماڼۍ په سورتالار(ريډ روم) کي سوی او هم ئې چمن کي ماشومان ښکاري. شهزادګۍ له ځان سره شالونه، لوپټې، د کرمانشاه غالۍ، ميزپوښ او اولسمشر لپاره پټکی د ډالۍ په توګه وړی ول. يو ددې د پوړني په شان پوړنۍ هم پکښي وو چي د نازکي وړۍ څخه جوړ او د سرو زرو په تار اوبدل سوی وو.
محمدولي خان چي د امريکايانو له رويې ګيله من وو، په دې نور هم په قهر سو او چارواکو ته ئې وويل چي شهزادګۍ محمدزۍ ده او ممکن د امان الله ليری خپلوانو څخه وي خو نور ئې نه پېژني، افغان ډله همداسي ناهيلې د امريکا څخه ووتل.
فاطمې څه وخت وروسته د امريکايي دباندنيو چارو وزارت ته ليک ولېږه چي:
«خبره يم چي تاسي يوازي ددې هيواد اوسېدونکو ته مځکه او تنخوا ورکوئ، خو زموږ لپاره بايد دا قانون بدل سي، او لکه د نورو ملکونو د شاهي ټبر چلند راسره وسي.»
وزارت څه وخت وروسته ليک ځواب کړ چي: ”که دا شاهي شخصيت ده او يا امريکایي، حکومت نه مځکه ورکولای سي او نه تنخوا!”.
څه وخت وروسته وزارت ته د سټېنلي(د بحري ځواک افسر) تار ورغلی چي شهزادګۍ يوه پيسه هم نه لري او له هغه ئې۷۰۰ ډالر پور اخيستی دئ، ده ته ئې ويلي دي چي هند کي پيسې لري. اوس د مصر يو (نقلي) شهزاده سره ګرځي، غمي ئې د ښار يو زرګر سره ګرو ايښي دي، زامن ئې بد اخلاقه دي او چاپېره مشکوک خلک ورسره ښکاري. دلته د هند محصلين
داسي ګڼي چي هغه د برتانيې له خوا پروپاګند لپاره رااستول سوې ده. انګريزانو هم وزارت ته يو احتجاجي ليک واستاوه چي څنګه د افغانستان يو شاهي شخصیت د اولسمشر سره نه يوازي وليدل، بلکي مصافحه(لاس روغبړ)ئې هم وکړ؟
فاطمې يو اوږد ليک وليکه چي هغې څنګه د سټېنلي سره ملګرتيا وکړه. هغې دده د همکارۍ په بدله کي۶۰۰ ډالر ورکړي وه چي له اجازې پرته ئې ولګوي، د هغې الماس خرڅولو اجازه نامه ئې هم ځني اخيستې وه چي اوس ئې بيرته نه ورکوله. له ډېرو خلکو ئې ددې په نوم پور اخيستی دئ چي هغې نه پېژندل او هم ئې ځان راته د وزارت استازی ښوولی؟.
وزارت سمدلاسه د نيويارک پوليسو ته خبر ورکړ چي سټېنلي ولټوي خو په دې نوم سړی نه وو او دغه کس په اصل کي يو مشهور چلباز او فریبکار وو، او وروسته د امريکا د بحري ځواک يونيفارم څخه په ګټي اخيستني دوه کاله زنداني سو او د فاطمې الماس هم مشهور دريای نور نه وه او په ۴۰۰۰ ډالره خرڅ سوه، چي ډېري ئې پوروړو يوړې.
د ۱۹۲۲ع کال مارچ کي يوه هندي بېړۍ ددې د پاره تياره سوه چي فاطمه له خپلو ماشومانو سره هند ته وروسوي، خو فاطمه له خپله هوټله وتلې وه او تر ننه ئې درک نسته!.
عکس: فاطمه له خپلو درو زامنو سره….
يادونه: کمنټ کي نور جالب عکسونه هم سته او بل دا چي په دې اړه بايد افغاني تاريخونو کي هم څه پيدا سي، پورته خبري يوازي د لوېديځو تاريخونو دي.

سردارولی پښتون زوی له پاڼی نه

زموږغښتلي

عبدالقیوم

زموږغښتلي زموږغښتلي

دوهم فصل
لوستي غښتي

زه خو یي د خپلو غښتلو، ښوځوانانو،نامیانو په نوم لیکم؛
دهغو په نوم چي د ښمنانانو( پایلوچ) بللي دي

 (69)برخه:

سید نورمحمد شاه مشهور په (مرچ آغا)

احمد شاه وردک  د ارواښاد حاجي اغا له قوله خپله لیګنه  غزوي  سید نور احمد شاه چي په (مرچ اغا) سره مشهور وو؛ د سید میراحمدشاه زوی، د سید محمد عظیم لمسی او د سید رسول کړوسی وو، بولي او لیکلي چي د کندهار ښار په شپږمه ناحیه کي یې زوکړه سوېده.

 نه پوهیږم چي حاجي اغا څوک؟چي ښاغلي احمد شاه وردک ته یې دغه معلومات ور کړیدي؟  خو که یې لیکنه ټوله و لوستل شي داسي معلومیږي چي مطلب یې خپله همدغه مرچ اغا وي. خدای وکړي چي همداسي وي که همداسي وي بیا یې معلومات د قیق دي. بل داسي روایتونه سته چي نیکونه یې د لوی احمدشاه بابا په وختونو کي له پښین څخه کندهار ته راغلي وي. په بل ځای بیا لیکل سوۍ چي  لمړۍ ځل د ارغنداب ولسوالی په  ناګهان کلي کي اوسېدلي  او د مرچ اغا زوکړه دي هم هلته سوې وي. حتی د مرچ اغا د پلار نوم ملک سلطان اغا لیکل سوی دئ. په هر صورت هیله لرم دوستان د خدای بخښلي مرچ اغا د کورنۍ، پیدایښت او کراماتو په باب د قیق معلومات له خلګو سره شریک کړي. داسي ویل کیږي چي سید میر احمدشا اغا همدغه یو زوی سید نور احمد شاه  (مرچ اغا) لاره. مرچ اغا لا زلمی سوی نه وو چي پلار یې وفات سوو، د پلار تر مرګ وروسته د کندهار ښارته نژدې د قصر نارنج یا د کندهار د زاړه ښار د خندق پر شمالي څنډه باندي کور جوړ او هلته اوسېدئ، زه یوځل د مرچ اغا دغه کورته ورغلۍ یم.

 له مرچ اغا څخه اته زامن هر یو: ۱ – سید مسلم، ۲ – سید ځوان، ۳ – سید تور، ۴- سید ګران، ۵ – سید سید ګلاب شاه، ۶ – سید تاجدار، ۷ – سید ابرهیم، ۸ – سید شیرشاه  پاته دي.

 مرچ اغا زیات او کم پنځوس کاله ژوند د خلګو سره په ناسته و لاړه او بانډارونو تیر کړ، ډېر وختونه به یې په خپل لاس راغلو یارانو ته خواړه (ډوډۍ) پخول په میلمه پالنه کي به ستړۍ وو. د خلګو تر منځ له هر ډول ظلم، زور زیاتي  سره مخالف وو، تر خپله وسه یې کوښښ کاوه خلګ او کورنۍ په دوستي کي ژوند سره وکړي. د نورو غښتلو په شان پر هیواد باندي د راغلو اشغالګرو مخالف شخص وو، خپل یاران او علامندان یې یې د اشغالګرو په وړاندي مبارزي ته تشویق کول، خو تر خپل منځي جګړو سر سخت مخالف وو.

  زه نه پوهیږم چي سید نور احمد شاه اغا د کومي طریقې پیرو وو. ایا د مرچ اغا دغه طریقه  چي ده پرمخ وړه له پلاره ورته په میراث پاته وه او که دی د خپلې کورنۍ لمړی کس وو چي میدان ته را ووت؟ بیله شکه چي  سید نور محمد شا (مرچ اغا) یو له غښتلو څخه وو، د مرچ اغا ټولي کړني، میلمه پال ، مجلسي، سوله دوست شخصیت ، د ډېر وخت له پار به پر خپل کور نه پاتیده، چي د افغانستان بیلو بیلو ولایاتو ته یې د یوې ډلي یارانو سره سفرونه کول، دا د غښتلو د ژوند طریقه وه. د مرچ اغا د ناستي په ځای کي مخالیفینو هم خپل مخالفتونه حیرول او په ښه نیت یې ناسته پاسته کول. تر ډېره حده په جرسو روږ خلګ د مرچ اغا په در بار کي ډېر لیدل کیده. مرچ اغا د عامو خلګو، تربرنو او قوموتر منځ د بدو پېښو د رامنځته کیدو پر وخت د هغوی په منځ کي د سولي او روغي جوړي سمبول وو. د جوړو او سولي  په کار کي یې  ځان نه  تر شاته کاوه، ولسونو هم د مرچ اغا پریکړي  منلو  ته تیار وه که د یوطرف په زیان به هم وه. مرچ اغا په خپل غښتلتوب او نیکو اخلاقو د ولس زړونه خپل کړي وه. مرچ اغا دغه صفات لرل لکه څنکه چي (حبو اخوند زاده ) واي:

ته په زهد کي درې څېزه      شرط و شماره اې عزیزه

اول فصل د دنـــــــــــــیا       ته له ځانه کړه جـــــدا

د حاجت  تر حده زیات         که وي واړه کړه خیرات

دوهم داچی د د فضول         په طلب مه شه مشغول

دریم داچي فارغ زړه شه       ودنیا ته هوس مه کړه.

 دولت وایي:

 معرفت به بې اخلاصه حاصل نه کا

که په ډېر نماز لغړ کا رنګنونه

 رحمان بابا وايي:

عبادت دریا کار څه په کار دئ

لکه خوک هسي په بحر کي مردارشي

د ریا خرقه خدای مه کړه ور په غاړه

 رحمان کوږ د ستار تړلی قلندر دئ.

 نو خدای بخښلی  سید نور احمدشا ( مرچ اغا) همداسي د خپل وخت نوم وتی او بې ریا مسلمان، زاهد ، غښتلی او میړنی وو. الله (ج) دي یې و بخښي.

´´´´´´´´´´´´´´´´´´´´

 (68) برخه

 شهید استاد ذکریا

  شهید استاد ذکریا؛ د خدای بخښلي شامحمود حصین صاحب له پاڼي (استقلال) څخه. په لمریز هجري ۱۳۲۸کال کې د کنړ ولایت د مزار درې د باړیزیو د قريي په اپریدو کلا کې زیږیدلی دی. د هغه پلار حاجي محمد رحیم او نیکه يي محمد عظیم نومیدل.دشهید استاد ذکریا پلارلږ ځمکی بزګر، خو د کلي یو وتلی مشر و.دشهید استاد ذکریا د کورنیۍ تیر مشران ټول دیني پوهان او روحانیون تیر شویدي.دشهید استاد ‌ذکریا پلار په ځوانۍ کې ددیورند له کرښې ورتیردانګریزي ښکیلاکګرو پر خلاف وسله واله مبارزه کې برخه درلوده.دنوموړي د کورنۍ له تیرو مشرانو څخه ډیرې زیاتې خطي نسخې او دلوړارزښت کتابونه پاتې وو. له بده مرغه دغه لویه  دتاریخي ارززښت درلودونکې پانګه دلمریز هجري ۱۳۵۷ کال دثور له ملي پاڅون څخه  څه موده وروسته دعلم او فرهنګ دښمنانو لوټ او وسوځوله.دنوموړي کال په مني کې چې د شهید ذکریا کورنۍ دې ته اړ شوه چې د کنړ له مزار درې څخه جلا آباد ته را شي په مزار دره کې ېې کور د پاکستان روزلو یاغیانو له خوا داور په لمبو کې وسوځید .په دغه وحشیانه کړنه کې د کور ډیر څه یا لوټ او یاهم داور خوراک شول.لوټمارویاغیانو په دې هم بسنه ونه کړه بلکې د کلې څاروي يي هم وتښتول.په دې توګه د شهید ذکریا کورنۍ ته دژوند هیڅ هم ورپاتې نه شول.

شهید ذکریا څلور ورونه درلودل چې څلور واړو ېې د هیواد په کچه لوړې زده کړې درلودلې.دښهید ذکریا یو ورور د کندهار دقول اردو دانجینرۍ آمر و د هغه نوم نظام الدین و او د جنرالۍ د رتبې ۲۵ سلنه امتیاز ېې تر لاسه کړی و خو جنرال نه شو اوپه خپله ډګروالي رتبه کې پاتې شو. نوموړی په ۱۳۶۲ کال کې د غزني د مقر په سیمه کې د چورلکې درالویدو په پیښه کې دقول اردو له یو شمیر نورولویانو سره چې شمیر ېې اوو تنو ته رسیده په شهادت ورسید.دشهید ‌ذکریا بل وروردوخت په څارندویانو کې دسمونیار (ډګرمنۍ)رتبې ته ور رسیدلی و خو په خپله خوښه ېې په کال ۱۳۶۰ کې تقاعد واخیست او مزار درې خپل پلرني ټاټوبي ته وروګرځید. هلته د نوموړې درې خلکودیو غیر گوندي شخص په توګه چې له هیڅ تنظیمي ډلې سره هم نه و تړلی د ه ته د کلي د مشرۍ پګړۍ وروتړله.هغه په خپلو خلکو کې دلوی اعتبار او درنښت څښتن شو او دا هغه څه وو چې دتنظیمي جهالت نښوېې دځغم توان نه درلود او له همدې کبله ېې په لمریز هجري ۱۳۶۵ کال کې د هغه ژوند په یوه غلچکي تروریستي برید کې ورنه واخیست او په دې توګه د شهید ‌استاد ذکریا دویم مشر ورور هم د شهادت جام په سرکړ.تر همدې پيښې وروسته د شهید استاد ‌ذکریا پلار هم د پرله پسې درنوملا ماتوونکوغمونو له لاسه دژوند هیلې له لاسه ورکړې او په مغزي سکته ېې له دې خونړۍ نړۍ څخه سترګې پټې کړې.

شهید استاد ذ‌کر یا خپلې لومړنۍ زده کړې د کنړونو د ولایت د مزار درې په لومړني ښوونځي کې تر سره کړې.په ۱۳۴۲ کې له هغه ښونځي څخه فارغ شو. په ۱۳۴۹ کې ېې دننګرهار له لیسې څخه فراغت تر لاسه او په ۱۳۵۰ کې د کابل پوهنتون دادبیاتو د پوهنځي  محصل شو. له دغه پوهنځي څخه له فارغید وروسته د ګردیز دښونکو دعالي موسسې استاد شو.په ۱۳۵۵ کې د پوهنې وزارت دروزنیز پروګرام له مخې د کابل دسید جمال الدین د ښونکو په عالي موسسه کې د نورو زدکړو لپاره ومنل شو. شهید ‌ذکریا د همدې دوري په زده کړو کې له لیسانس نه پورته تحصیلي سند تر لاسه کړ. شهید استاد ‌ذکریا په ۱۳۵۶ کال په کابل پوهنتون کې داستاد په توګه ومنل شو او د پښتو ژبې دادبیاتو تر څنګ ېې په خپله هم په زده کړوبوخت شو .

شهید استاد ذ ‌کریا د۱۳۵۷ کال دثور د میاشتې له ملي پاڅون وروسته  کابل پوهنتون ته نږدې په څلورمه گوندي ناحیه کې د ناحیی غړی شو.شهید استاد ‌‌ذکریا په ۱۳۴۶ کال کې هغه وخت چې د ننګرهار دلیسې زده کوونکی و، د افغانستان د خلکو ددمو کراتیک گوند غړی شو. شهید ‌استاد ذ‌کریا د۱۳۵۸ کال د تلې د میاشتې په ۲۲ نیټه د شپې له خوا په خیر خانه مینه کې ‍‍له خپل کور څخه د امین د کام ډلې له خوا ونیول شواو ددې وخت ورنکړل شو چې خپلې د کور جامې او د پښو چپلکې بدلې کړي . دامین د کام ډله او دګوندي ناحیی غړي د شهید استاد ذ‌کریا په کور د شپې په دولسو بجو یرغل وروړي او نیول کیږي.سبا دورځې له خوا د شهید استاد ‌ذکریا وروراستاد سراج الدین چې اوس په کابل پوهنتون کې استاد دی او هغه وخت د کابل ښاروالي کارمند ودکار له دفتر څخه جیل ته لیږدول کیږي ،استاد سراج الدین د۱۳۵۸ کال د مرغومي له ښپږمې مخکې له بنده خوشي کیږي خو شهید‌ ذکریا د۱۳۵۸ کال دلیندۍ د میاشتې په یولسمه نیټه دڅرخي پله له جیل څخه له خپلو ورسره ملګرو سره پولیګون ته وړل کیږي او په وطنپالوانسانیت غوښتونکو آرمانونو يي تورې خاورې ور اړوي. شهید استاد ذکریا د شهادت په وخت کې دوه ماشومان درلودل چې یو ېې دڅو میاشتواو بل ېې څه د پاسه دوه کلن و.شهید استاد ذکریا ترنیول کیدو مخکې د ماسترۍ دوره بښپړه کړې وه او خپل دیپلوم ته سترګې په لاره وچې دا آرمان ېې هم خاورته یوړ. د هغه ځلمي شهید روح دې ښاد او دآرمانونو ډیوه دې تل روښانه و


67)) برخه

ساګزی د حاجي محمدانور زوی وو. د کندهار ولایت د پنجواي ولسوالی اوسیدونکی وو، پلار مي د ده له پلاره سره اشناي وه. زه او ساکزی سره همزولي  یا دي تر ما یو کال مشر وو، کله چي خبره له ماشوم توبه را ووتل نو زه او ساګزی سره اشنایان او ملګري سوو. ناسته ولاړه، مجلسونه او ګرزیده مو سره یو ځای وه. یوازي فرق مو داو چي زه ښوونځی ته تلم او حاجي محمد انور کاکو خپل دوه زامن ساګزی او وزیر ښوونځی ته نه ورکول. بیا هم زما او ساګزي ملګرتیا غم او ښادي یوه وه، د شپې مجلسونه، په کلی او شاو خواکي کلیو کي چي به په ښادیو کي کوم شوقونه( د موسیقۍ، ساز اواز) محفلونه جوړیدل زما او ده تلل یو ځای وه.

 کلونه مو ښه سره تیر کړه، زه له کلي څخه کندهار ښارته د زده کړو له پاره راغلم په دارالمعمین کي شامل سوم، ساګزی هلته په کلي کي پاته وو. بیا هم د دوبي په درې میاشتنیو رخصتیو کي مو په هغه شان مینه سره پالل، دواړه د غریبو کورنیو څخه وو، نور یوازي پر کور د ماشوتوب په شان ګذارنه نه کیده، په دوبي به مو د بل مزدوری کولي، ځانته به مو د جیب خوڅونه برابرول.

 له یوې خوا زه په ښار او ښوونځي کي د بیلو ولسوالیو او ولایاتو څخه د زده کړو لپاره  د راغلو شاګردانو سره بخت سوم، په زده باندي مصرف سوم پر اړخ د ښوونځی د سبق  په سیاسي او ګوندي فعالیتونو کي مي ډیر وخت تېریدئ. کله چي به کلي ته تلم نو دساکزي اړیکي  د یو شمیر نورو ځوانانو سره پراخي سوي وې، او د ژوند په خواریو به هم مصرف او پر کور به نه وو. بیا به د ده له کشر ورو څخه پوښتنه کول چي ساکزی چیري دئ؟ وزیر ته به یې د کار ځای معلوم وو، کله به یې د ساکزی د کار کولو پته راکړه او کله به دي هم را سره ولاړی، ښه مي یادي یو ځل یې را ته وویل د پاشمول کلي په پای کي د پشتکیانو سره کار کوي، دواړه روان سوو، تر درې ساعته پیاده منزل کولو وروسته هغه د انګور باغ ته ورغلو چي ساګزی هلته د پشته کیانو  سره په سره ګرمي کي کار کاوه، یوازي یې د یوه روغبړ وخت لاره، زما یې هم لیدل مطلب وه.  داوخت زه په یو لسم ټولګي کي شاګرد وم او ساکزی هم شل کلن ښایسته ځوان وو.

 بیا هم په اخترونو، د اخترونو په میلو، جشن او د جنش میلې ته مو راتلل اوسیدل، ګرځیدل را ګرځیدل یو ځای وه. په بل دوبي چي کلي ته په دري میاشنی روخصتي راغلم، ساګزي له نورو ځوانانو سره دوستي پراخه کړې وه، لکه د محمد اکبر، عبیدالله، محمد اونور، عبدالباقي، مولاداد، جمعه ګل او نظرجان سره یې ناستي پاستي ډېري سوي وې. ځکه یوشپه چي سره ولاړو د محمد اکبر خان کوټي ته چي په ژمي کي ددوی د شپې لخوا بانډار ځای وو، هلته مي ولیده چي کلیوال ځانان د چرسو په څکولو روږد سوي وه، او لوی چلم ته ورولاړیده یو د بل له قصده یې ښه په خرپ چرس څکول.

 په اوله شپه خو مي څه ونه ویل، په دې چي څوک را خفه نه سي، ساکزي ته مي  په ټینګه وویل چي چرس څکونه بس کړه، اوس مننه ځیني کوم چي زما خبره یې ومنل، پدي شان په کراره  ټولو چرس څکونه پرې ښول. ما ته د زدکړو پر وخت مشکلات پروخت مشکلات جوړ سول او ساکزي ته په کلي  زه بندي سوم، ساکزي بندي سوو البته په بیلو بیلو اتهاماتو. خبره را لنډوم، په افغانستان کي نوي تحولات راغله دادی شورویانو د افغانانو پر خاوره نظامي تیری وکړه. په دې وخت کي د هیواد په هره برخه کي پر وطن، ازادي او خلګو مین انسانان تر سخت فشار لاندي وه، هیڅوک سم نه پوهیده چي څه وکړي؟

 خبره زما او زما د انډیوال ساګزي ده، ما له یوې خوا د افغانستان د خلق ددمکراتیک ګوندي غړي متحد کول او متحد ساتل او تر ګوند دباندی مي د خپلو اشنایانو سره تماسونه و نیول چي څه باید وکړو؟ په دې جمله کي مي د یو شمیر مشرانو غښتلو، همزولو غښتلو سره ناستي کولي، څو په شریکه د ځانونو ساتنه وکړو. ځکه زموږ څخه د هیواد د ساتني چانس اخیستل سوئ وو. هغه کار په کستان، امریکا، انګیستان، ایران او عربي شیخانو  ټیکداري وه چي هلته د روشنفکرو له پاره د کار او فعالیت څه چي د ژوند کولو چانس هم نه وو.

 د لته په هیواد کي روس او د هغوی نوکر صفتو جاسوسو ګوندیانو دازاد خیالو روڼ اندو ګوندیانو سره خصمانه چلندونه، ترور، بندي کوني را شروع کړي وي. د ګوندي ملګرو یوه لویه ناسته مي جوړه کړه د زون په سطحه مو  یوه مسئوله رهبري کمیټه په د مکراتیک شکل جوړه کړه. وروسته مي غوښتل د ولسي غښتلو یوه کمیټه جوړه کړم. پدې لیست کي د ډېرو یارانو سره  ساکزي هم شامل وو، لیدنه مو  سره وکړه د هر ډول همکاری وعده یې راکړه. ډېر ژر دوخت استخباراتي  اداره خبره سوه او  زما د وژلو تصمیم یې ونیوی. د دې پلان  مخته وړونکی  او عملي کونکی ښاغلي عبدالمجید سربلند  وو، هغه وو چي د سر بلند لخوا ګمارلي ګروپ  را باندي  تروریستي حمله وکړه ، ویشتم، زخمي کړم، ما له ځانه دفاع وکړه، مقاومت مي وکړه ترورستان مي ټول د خادرئیس په شمول اته نفره وه  ونیول دا وو  د کارمل عدالت .زه بندی سوم.

 ساکزی او نور ټول ملګري مي یوازي پاته سول، له مجبوری څخه یې  د دولت مخالیفو ته پنا یو وړه.  ساکزی  د یونس خالص په تنظیم کي لاره و موندل، بد بختانه ډېر ژر په کمین کي و لویدئ او هلته ووژل سوو. الله (ج) دي یې وبخښي.

(66)برخه
زه خو یي د خپلو غښتلو، ښوځوانانو،نامیانو په نوم لیکم؛
دهغو په نوم چي د ښمنانانو( پایلوچ) بللي ديم

کله نا کله یو شمیر دوستان  ماته په قهر سي، را ته وواي یا ولیکي ته دا د غښتلو (پایلوچو) له پېژندلو او لیکلو څه غواړي؟  ښه داده چي  نوی نسل ته  د عمل، زده کړو، ساینس او تیکنالوژۍ  خبري و لیکې، یو یو خو لادا راته وواي چي دا پلانی کس په دې  نه ارزي چي  ته لیکنه پر وکړې. زه دا یوه خبره  کوم، هر څوک باید یو څه ولیکي، هغه څه ولیکي چي په پوهېږي. دا هر څه زموږ دتاریخ  یوه برخه څه کوې بلکي  دغه مو تاریخ دئ.  موږ باید خپله او سنۍ دنده له تیر تاریخ  او تاریخي پیښو څخه را وباسو. اول د پایلوچ  د نوم پرځای په لیکنو او خبرو کي د غښتلي  کلمه  استعمال کړو. زموږ د پس پاتوالي یو لامل دادئ چي په خپل تاریخ نه یو خبره.  تاریخ مو سم لیکل سوی هم نه دئ. تاریخ مړونه (غښتلي) جوړوي او پر غښتلو ولاړ دئ. دوستانو مه بې حوصله کیږی او مه خفه کې کیږی. د هر کس په باب چي معلومات درست نه درته ښکاره کیده راته ولیکۍ تیرو تني ته مي متوجې کی.

ښاغلی جنرال محمد حکیم (انګار)  د ښوونکي محمد رحیم خان زوی دئ.  پلار یې  د درانه شخصیت څښتن  ښوونکی وو، خپل ټول او لادونه  یې ښوونځی پر وره و روزل،  د وطن د ازادۍ او ترقۍ سره یې سخته مینه لرل، په خفګان سره  دزموږ په هیواد کي  د علم  دښمنان، د پاکستان جاسوسان ډېر وه، دغو وطني خائینو د ای،اس،ای  د خوښی له پاره  ښوونکي محمد رحیم خان  په یو داسي  دوسه طریقه د دوی  خاصه ( د ماین ) ښخه ونه  سره  شهید کړه  روح دې ښاد پر وژنکو او د هغوی پر لارښونکو دي تل د خدای لعنت وي.  دایوه خبره لڅ  لیکم  د انسان وژنه یوازي د بې غیرته انسان خاصه ده، بیا په ترور، بې خبري، دسیسه( مین ښخونه اوبله طریقه ) سره وژنه د غښتلو په  قانون کي شنه دوسي بلل کیږي. همدا شان  د تسلم سوي، اسیر سوي وژنه هم.

ښاغلي محمد حکیم انګار تر نظامي زده کړو وروسته  په هیواد کي د یوه زړور او وطن پرست افسر په توګه بیلا بیلي دندي په مړانه، غښتلوالي او له خپل ولس سره په ښو اړیکو لرلوسره  سرته رسولي دي. د نظام او پوځ تر ړنکیدو وروسته و خپلو اولادو نو ته د نفقي پیدا کیدو په خاطر یې  په خپل کلي کي د پلار څخه ورپاته مځکه او باغ باندي کار کاوه، دا چي ماشا الله دوی پنځه وروڼه وه، مځکي او باغ دونه عاید نه لاره چي د دوی ټولي کورنۍ ته خرڅ برابرکړي، نو محمد حکیم انګار سوداګري شروع کړه، اموال یې له کندهاره کابل ته را رسول او خرڅول.

 زما چي د انګار دپلار  سره  تل دوستانه او د ملګر توب اړیکي لرلي نور کله چي به انګار صاحب کابل ته راغلی کور یې اباد زما پوښته یې همیشه کوله، حتی زما مشر زوی او ښاغلي انګار صاحب په شریکه  اموال رانیول او خرڅول، کله چي امریکا پر افغانستان باندي یر غل وکړه، د مخکني فوځ هغه شمیر افسران چي په هیواد کښي یې ستړي او سرګردانه ژوند لاره هغوی و خپلو بچو ته د یوې کولي ډوډۍ پیدا کولو، خپل مسلک  او وطن سره د میني په خاطر پردو کښېنولي حکومت ته د وظیفي اخستلو په نیت مراجعه وکړه.  ځکه دښمنانو زموږ پر ولس په خاصه ښوونځی لوستو روڼ اندو باندي د ژوند کولو او ژوندي پاته کیدو ساحه داسي را تنګه کړي وه چي بیله توپک اخیستلو ورته ژوند ګران او سرګردان وو.ښاغلي محمد حکیم انګار هم دغه لاره ووهل، بیرته افسر او د فوځي درېشي یې په تن کړه.

 په وظیفه کي یې خپله پاکي او مړانه ثابته ساتل، کله پر کار او ډير ځکه بیکاره به وو،  د فرا قوماندان، د هلمند قوماندان په کابل کي د یوه زون قومانداني  یې کړي او نوري ډېري و ظیفې یې لرلې. چي د غلو او رشوت خورو سره یې د جوال خوله نه نیول. نو چي له وظیفي به لیري سوو، د خپل ولس په منځ به بیله کوم باډي ګارډ او محافظه ازاد په ښار او ولایاتو کي تګ را تګ کاوه. د ولسونو سره به د غم او ښادی ملګري وو، درې درې نیم کاله مخکي زه افغانستان ته تللۍ ووم انګار صاحب مي ډېر لیدی، وروڼه یې ماته راغلل غوښتنه یې را څخه وکړه ” معلم انګار ستا خبره  مني ته ورته ووایه چي په ښار کي پر پښو یوازي و نه ګرځي، خدای مکړه کوم څه ور پېښه نه سي، زموږ وروڼو او دوستانو خبره نه مني  له علاوالدین څخه تر خوشحال میني او بیا بیرته تر کوره پیاده یوازي ځي او راځي.” رښتیا هم داسي یې کول، پر خلګو ګران وو.

اوس خبر سوی یم چي د  ……   په لار  ښوږنه د  میلمستیا پر وخت په خوړو کي کوم زهري مواد ورکړه سوي دي، الله دې نه خوږوي، د شمنان دې شرمیدنه وي، له ښاغلي انګار صاحب له پاره د روغ صحت دوعا کوم. د کورنۍ ټولو وړو او زړو ته یې سلام وایم.

´´´´´´´´´´´´´´´´´´´´´´

سرکاتب عطاء محمد د حاجی بازمحمد زوی د کندهارولایت دسرپوزی د سیمی د بی بی په کلاچه محله نجات دغره په کلی کښی پیدا سوی کوچنیوالی او لوی والی ئې په همدی وطن محله نجات کښی تیری کړی دی بیا ئې دزاړه ښار دخندک پرغاړه خپل کور او داوسیدو ځای وه تر شپږم صنف پوری زدکړی ئې د ډنډ چوک په فاضل قندهاری مکتب کښی وکړی بیا ئې تردولس صنف پوری په احمد شابابا لیسه کښی زدکړی پایته ورسولی دلیسی په دوران کښی دهغه وخت دحزب الله دګوند غړی سوه بیا دهمدی فاضیل قندهاری مکتب کښی دسرکاتب په حیص دنده ترسره کول کله چی روسانو بر افغانستان باندی تیری وکړی سرکاتب دمکتب دوظیفی سره په پټه چرکل عملیات کول یوار په هغه وخت کښی پر پښه باندی زخمی هم سوه بیا دیو لنډ وخت پوری زندان ته ولویدی تر ډیرو وهلو او ټکولو وروسته ئې اقرار ونکړی بیرت ئې دبنده خوشی کړی څو چی مجاهیدین قوی سو دروسانو په مقابل کښی جبهی جنګونه شروع سوه سرکاتب دحزب اسلامی په جبهو دحاجی محمود په جبهه کښی دقومندان په صفت جهاد شروع کړی حاجی محمود دجهاد په اوایلو کښی په شهادت ورسیدی سرکاتب عطا محمد دهمدی جبهی دامیر په صفت دجهاد په تاوده سنګرکښی تراخیره پوری جنګ اوجهاد وکړی کله چی روسان ووتل دډاکټر نجیب دحکومت په وخت کښی دباغ پول په سیمه کښی خپل مرکزی جبهه ونیول دډاکټر نجیب دحکومت تر سقوط وروسته دربانی دفاسدی اداری په مقابل کښی دجمعیت دتنظیم سره پخپل منځی جنګونو کښی ښکیل وه ترهغه وخت چی طالبان راتلل داحالت دوام وموندی دطالبانو دراتګ سرسم دکوټی ښارته مهاجر سوو هلته هم دځینو دښمنانو دخوا حمله پروسوو څوځایه په مرمیو ټپی سوه خو ژوندی پاته سوو بیا د عربی عمارتو په شارجه کښی په شخصی کا وبار مصروف سوو هلته یو کوچنی کار وبار لری چی داولاد نفقه په وګټی تراوسه هم په هغه کار مصروف دی دائې یو لنډه سوانح وه نور ئې پرتاسی..

   یوه ورځ مي د کاکړ صاحب د فیسبوک پر صفحه د عطامحمد سرکاتب عکس و لید، نو مي د کاکړ صاحب څخه غوښتنه وکړه د سرکاتب صاحب په باره کي لږ معلومات راکړي  له ښاغلي  فیض محمد کاګړ صاحب څخه مننه کوم چي زما غوښتني ته یې مثبت جواب ووایه. بلې زه هم ښاغلی حاجي عطامحمد سرکاتب پېژنم. زما هم د ښاغلي سرکاتب صاحب سره پېژندنه څه مخکنۍ ده. د سر کاتب صاحب د خاله زوی خدای بخښلۍ  یارمحمد کاکو او تر سرکاتب صاحب مشر ورور یې اغامحمد فقیر مي  ۱۳۴۸ کلونو راهیسي اشنایان وه. د محمد ظاهر شاه په پاهي کي بیا یارمحمد کاکو او اغامحد په شریکه د کندهار د احمد شا بابا د لېسې مخته د سلیمي صاحب اړوندو دو کانونو کي سمار کاوه. زه د دوی لیدو ته وخت ناوخته ورتلم او له دوی سره مي لیدله. حاجي عطامحمد سرکاتب صاحب په احمد شاه لیسه کي متعلم وو،  له کوره به دوکان ته راتلۍ دا لته به یې پطلون اغوست بیا به ښوونځی  ته تلئ. یو عادی شان ته سلام مو سره کاوه.

 وختونه تیر سوه، فکرونه بدل سوه، خو زموږ تر منځ ستونزه را نه له. په ۱۳۵۹ کال کي د روسانو تر یرغل وروسته یوه ورځ په داسي یو حالت کي له ښاغلي عطامحمد سرکاتب سره مخامخ سوم چي دی په زندان او زه په حزب کي د کندهار په سطحه لوی سړی بلل کیدم. ما عطا محمد سرکاتب صاحب ولید او ده هم ځان را معرفي کړه، چي ما د نوموړي سره هیڅ ډول مرسته نسوای کولای، زما خپل حالت په دولت او ګوند کي تر حد زیات خبراب وه، دا د ۱۳۵۸ کال د سنبلې میاشت وه. درې ورځي وروسته زما او سرکاتب صاحب د لیدو وروسته د وخت د حکومت په امر د خاد پرسونل راباندي حمل وکړه، مړ نسوم زخمي سوم په اعدام محکوم  اوه نیم کاله بندی پاته  سوم.

  خبره را لنډوم په ۱۳۶۸ کال وو، چي له پاکستانه کندهار ته راغلم، تر ښار د باندي چېري چي د وخت د مجاهدینو تر نفوذ او کنترولاندی ساحې وي هلته اوسېدم، اوله ورځ مي وه چي د ارغنداب ولسوالی په جیلاور کلي کي  د مجاهدو سره ددوی د مخابرې په کوټه یې ناست یم، یو ځوان راته وویل ستا په رتلو باندي حاجي عطامحمد سرکاتب  صاحب خبر سوی دئ، هغه وای چي زه غرمي ډوډۍ ته درځم.

  دادي حاجي عطامحمد سر کاتب صاحب د خپلو نفرو سره را ورسېدئ، وروسته له ډېرو کلو او ډيرو غمنو ګاللو مو سره ولیده.تر دغه وروسته مو نو وخت ناوخته سره لیدل.

 وروستی ځل مي هغه وخت ولید چي بیا نه زه ارام ووم او نه دی ارام وو،  زه د طالبانو په زندان کي ووم چي دو نفره طالبانو راوستل، د هغوی له خولي خبره سوم چي دوی د پېسو په مقابل کي حاحی عطامحمد سرکاتب واژه، نیمي پیسې یې مخکي اخیستۍ وي د پاته پیسو اخیستو ته کندهار ته راغلي وه. دې ظالمان پر سرکاتب صاحب باندي داسي حمله کړي وه چي تر لس ځایه یې زیات وشتلۍ وو، د دوی په باور یې مړ باله. د وښتلو جریان یې اوږد دئ، اوریده څه چي خپله سرکاتب هم کیسه راته کړیده. دادی ما د طالبنو له زندان فرار وکړۍ، دوه ځایه زخمي و لاړم، تر لږ دمي وروسته چي کویټي ښارته ورسېدم د سرکاتب صاحب لیدو ته پټ ورغلم او د نژدې مي ولیده. هر چیري چي وي الله دې جوړ لري.

 نو خبره مي د سرکاتب صاحب پر میړانه، غښتلتوب ، پاک لاس چي د نورو وړو جهادي قومندانانو په شان یې په چور او فساد کي لاس نه لاره. الله دي یې ژوندی لري.

عبدالرحمن لودین

عبدالرحمن لودین د کاکا سید احمد خان کندهاري زوی وو. عبدالرحمن لودین له هغي ځوانۍ څخه یولایق، ازاد خیاله روښانه سړی وو. په پښتو او درې  ژبو باندي مسلط او د ښه قلم خاوند وو، په ترکي او انګلسي ژبو یې هم خبري او لوست لوکلای سوای. پدې وجهه د خپل هیواد په سطحه یو له مخورو  روشنفکرانو انسانانو څخه بلل کیدای سي. د ده د پوهي او لیاقت په برکت ډېر کلونه  د پښتو د مرکز رئیس بیا د امیر امان الله خان د حضور سر منشي وو. په دغه شان د کابل د کمرک رئیس بیا په کندهار ښارکي د کندهار ښاروال مقر سوو.

پر دو لاسوهنو زموږ د ولس قسمت بدل کړی، د هیواد ترقي غوښتونکي شاه په انګرېزی تاپه سره کافر و بلل سو. دا ځل د اسلام له مقدس نوم څخه انګرېزانو ګټه پورته کړه. اول یې امان الله خان د داسي یوکس پلاس له واکه و غورځاوو، چی هر څوک پوهیدل دا دعلمه خلاص شخص(حبیب الله کلکانی) یا سقاو د حکومت کولو اهل نه دئ. کله چي امان الله خان له ارګ، تخت او هیواده و تښتیدئ، په کابل او ولایاتو کي چي یو څه منور فکر خپور سوی وو، قانون او مقررات وضع او تصویب سوي وه، یو نسبي نظم، دښووني او روزني خواته پام را وښتۍ وو.

 هغه ټوله ملي هستي یې د څو تنو ساده جاسوو په لاس وران او خراب  کړه، ډېر ژر د ولس ذهنیت یوه بل تغیر ته تیار سوو. څنګه چي انګیزانو غوښتل حوادث هم هغسي هغی خواته روان وه. څو ساتلې او روزلې پخه جاسوسه کورنۍ یې د هندوستان لخوا تر حمایت او څارني لاندي افغانستان ته را وستل. هغه مکاره کورنۍ چي د عربو تر تېري وروسته یې په دې هیواد کي د انګرېزانو ګټي خوندي کولې هغې کورنۍ بیا ډبل رول بازي کړه، یو ځل یې امان الله په کفر متهم او کلکانی یې د رسول خادم و باله، دا ځل یې کلکانی غله او قاتل وباله. نادرشاه یې د نجات فریشته و باله.

 خبر مو پر عبدالرحمن لودین باندي وه، محمد صالح ”پرونتا” داسي حکایت کوي؛  د سقاو د زوی  تر ماتي وروسته د ۱۳۰۸ ش کال منی وو، چي د سقاوزوی د خپلو ملګرو سره د محمد نادر خان لخوا ووژل سول، محمد نادر خان خپل قول او قسم کولو ته قیمت ور نه کړه. د دې خبر په خپرېدو سره بیا په شمالي کي خلګ را و پاریده، نایب سالار عبدالوکیل او قاضي عبدالله یې ووژل.

 نوټ : قاضي عبدالله د نعمت الله پژواک پلار وو.

د لته بیا نادر خان د امیر عبدالرحمن خان له تاکتیک څخه کار واخیست، قومي او لجاري لښکرو ته یې اجازه وکړه چي د شمالي اغتشاش ګر و ترڼي. همداسي و سول، شمالی وال و ټکول سول او کورونه یې و سوځل سوه. تر دې پېښي وروسته یوه ورځ نادرخان خدای بخښلۍ عبدالرحمان خان لودین و خپل دربار ته غواړي.  سرور”ګویا” وایي  زه هلته حاضر وم؛ کله چي عبدالرحمن خان لو دین د لکشا ماڼي ته راغئ، نادرشاه او موږ ټول  پر تنګاچه تاست وو. نادر شاه په ډېره ارامه او نورماله توګه د عبدالرحمن لودین سره خبري کولې ډوډۍ راغله ټولو ډوډۍ و خوړه. تر ډوډۍ خوړلو وروسته.  نادرشاه له ځایه ولاړ سو شاهي حاضر باش ته یې وویل: ”عبدالرحمن د باندی بوزی او مړ یې کړئ” کله چي عبدالرحمن خان د توقع خلاف  د نادرشاه داسي امر کول واوریده، ویې ویل اعلیحضرت! ما وژني؟  نادر شاه ورته وویل هو، تا وژنم. د دغه شان جواب په اوریدو عبدالرحمن خان غمګین سوو.  د نادر شاه جلادانو عبدالرحمن لودین د دلکشا ماڼۍ باغ ته کش کړه. نادرشاه بیا امر وکړه پرې اېږدئ چي دوه رکعته لمونځ وکړي. جلادانو عبدالرحمن خان لودین ته وخت ورکړه چي دوه رکعته لونځ ادا کړي. محمد صدیق طرزي  چي په هغه وخت کي  یې په دلکشا ماڼي کي د بې سیم ماشین د ترمیم او نصب کار کاوه  خپل په  سترګو لیدلې کیسه کوي چي عبدالرحمن خان لودین لا د اول رکعته څخه رکوع ته نه وو تلی د شا لخوا حاجي کندهاري د توپک په مرمی وویشت او شهید یې کړه، چي یوې ګلي جلادانو ته حاجت پاته نسوو.

نوټ: حاجي کندهاری، د مهردل خان کندهاری سره له کندهاره و نادرشاه ته د بیعت له پاره راغلی وو.

 د علامه عبدالحي ”حبیبي” لیک( ۱۳۴۹ د میزان ۱۶ ، جمال مینه وخت ۳۰: ۸ د سهار)

 ملنګ جان

دا زمونږ زيبا وطن

دا زمونږ ليلا وطن

دا وطن موځان دی

دا افغانستان دی

 ما ملنګ جان یوازي یو شعار پیدا نه کړه، بلکي د ولس له منځه مي د یوه میړني او غښتلي انسان په حیث و پېژندئ. د وطن د نورو غریبو کورنیو په شان یې د غربت او بې کسی په حال کي د وطن سره مینه، د خپلې ژبي سره مینه او بیا  بیدو هیوالو ته د بیداری  چغي ډېر وهلي دي. اصلي خبره داده چي اشعار یې ښه ډېر سته، د پلار نوم او د کلي پته یې معلومه ده، خو دده پر ژوند چي لیکني سوېدي ټولي یوشان نه دي، د نیټو په ښوولو توپیر سته، د پلار د وژل کیدو علت یې روښانه نه دی، یوازی په دې اکتفا سویده چي یوه محمد زایي مړه کئ. ښو لیکوالو ورباندي لیکني کړیدي، خو د هر یوه لیکنه له بل سره یو شان نه وه. د ساري په توګه د څو ښاغلو د لیکنو نموني دلته راوړم.

       ملنګ جان په١٢٩٣لمريزکال د ننګرهاردبيسودوپه چميارکلي کې وزيږيد. پلاريې ملک عبدالشکور نوميدچې په درې کلنۍ کې ترې يتيم پاتې شواوپوله پټی يې هم د ناوړودودونو او تربګنيوله کبله له ﻻسه ورکړ.

آرنوم يې محمدامين و، راوروسته امين جان اوپه پای کې هم ملنګ جان شو. په پنځلس کلنۍ کې يې د خوارۍ مزدورۍ لپاره له خپلې کورنۍ سره دکامې داربنګ ته  یې کډه وکړه، لته يې د شعر ژبه ويانده سوه او د ملنګ جان په نامه يې په خوږو نغمو پيل وکړ. شپږ مياشتې وروسته له کامې څخه بيرته خپل پلرني کلي ته راستون سو. بيايې دجلال اباد په امنيه او دکونړ په لويه ولسوالۍ کې خپله  دوه نيم کلنۍ سرتيري(مؤکلفیت) عسکري سر ته ورسوله او وروسته بيا په خپل  کلي کې په مزدورۍ او خواري بوخت سو. د شلوکلونو په سرکې يې لومړۍ ترانه په اتحاد مشرقي ( ننګرهار )کې خپره سوه. دا هغه مهال و چې شعرونه او نغمې يې د سندرغاړوخولو ته رسيدلې وې او پوره دنوم خاوند سوی وو په کال ١٣٢٤کې  د سرارمحمدداوود لخوا وروبلل سو. په کال  ١٣٢٨ کې سردار محمد داود صدر اعظم د ليک لوست لپاره يو ښوونکی وګوماره او له هغه څخه يې په شپږو ورځو کې دومره څه زده کړل چې نور يې خپل شعرونه پخپله ليکلی او لوستلی شول له دې نه مخکې يې له قرآن پرته کومه زده کړه نه وه کړی او هر شعر به يې خپل سندرغاړي شاګرد ته په ياد ورزده کاوه.

   او په ١٣٢٩ کال  کې ورته د سردارشاه محمود صدراعظم له خوا د کاله شپږسوه مستمري معاش ( تنخواه) وټاکل سوه. په ١٣٣٢ کال يې کابل ته راوغوښت او په کابل راډيو کې د پښتو موسيقۍ منتظم وټاکل سو. منلګ جان او څلور تنو زده کوونکو ته دقبايلو په رياست کې ځای ورکړله سو او د ژوند تر پايه يې همدا دنده پرمخ بیول چې په ترڅ کې يې ورسره د پښتونستان د يو ساعته پروګرام لپاره هم سندرې جوړولې.

      د ١٣٣٤ کال په وروستۍ نيمايي کې د ځينو ستونزو له کبله وزګار کړی سو دا چې ملنګ جان د پښتو ټولنې د خپل افتخاري غړي په توګه  دی منلی وو، نو د پښتو ټولني ادارې معاش ورکاوه چي ده خپل ځان په چلاوه. له بده مرغه مرګ دغه خوږ بې وسلې شاعر نور پر پښتني او افغاني ټولنې ونه لوراوه او د ١٣٣٦ کال د لړم په لسمه چې کله له کابله ننګرهار ته له خپلې کورنۍ سره تلو، دلته بند په کږليچونو کې پرې ګاډی واوښت او له خپل يواځيني درې کلن زوی (دوا جان) سره د مرګ ګونډې ته وغورځيد. جنازه يې ننګرهار ته وليږل شوه او د چميار کلي په پلارنۍ هديره کې په ډير درناوي خاورو ته وسپارل شو. پر مړينه يې ډېرې اوښکې تويې شوې او ويرنې پرې وويل شوې. افغانستان راډيو يو ځانګړی پروګرام خپور کړ او په هغه کې د سردار محمد داود پيغام او پښتو او دري خواخوږۍ او ويرنۍ وړاندې شوې چې وروسته هغه د يوه غونډ په بڼه چاپ او خپور شو. پر افغاني ټوليزو رسنيو سربېره پرې د پښتونستان اخبارونو هم خپرونې وکړې او د باچاخان په ګډون ډېرو پښتونستاني مشرانو د خواخوږۍ پيغامونه راواستول. کتوبر ١٩٩٤
په ننګرهار کې به داسې کسان کم وي چې همدا اوس ملنګ جان ونه پیژني . ممکن ټولو ته به معلومه نه وي چې د ده اصلي نوم محمد امين و. د بېسودو د چميار په کلي کې پېدا شوی ، په هلک توب کې يتيم شوی و. د ځوانۍ عمر يې په خوارۍ کې تېر کړی او تر هغه وخته چې په کابل کې د سردار محمد داود خان په سپارښتنه له يوه ښوونکي نه يې ابتدايي ليک او لوست زده کړل ، بېسېواد و. دی هغه وخت له خپلې کورنۍ ، کلي ، سيمې او قام نه د باندې وپېژندل شو چې د ملنګ جان په نامه يې په شاعرۍ شروع وکړه ، او ننګرهارييو د هغه اشعار د سندرغاړو ، په تېره د هغه له شاګردانو ، طلا محمد ، اول مير ، ايوب ، فقير محمداد او نورو څخه په دېرو ، حجرو ، ودونو او د خوښيو په نورو مجلسونو کې واورېدل . ملنګ جان نور نو چمياری او بېسودوال نه ، بلکې ننګرهاری ، افغانستانی او پښتونستانی شو. خو دی تر ټولو زيات پښتون و ، نه يواځې په خټه او تش په نامه لکه ډېر نور چې دي ، بلکې په پښتو او پښتونواله .
په دغو حکمونو باندې له دوو لارو څخه پوهېدل ممکن دي :

د ملنګ جان عمر او د هغه اشعار

     څنګه چې ملنګ جان اوه دېرش ( ٣٧ ) کاله د مخه په کال ١٩٥٧/ ١٣٣٤ کې د (( لته بند )) په غاښ کې د سروېس د چپه کېدو په پېښه کې په پخه ځوانۍ کې تلف شو ، د ده همعصران تر اوسه هم ډېر ژوندي دي او په هغو کې به ، په تېره د ده په کلي کې به داسې کسان ډېروي چې د ده په باب معلومات ولري . ښايي يو څوک له هغو څخه د ده سوانح وپلټي او ټوله او تدوين يې کړي . زه دلته د هغه په باب يواځې خپل انتباهات وړاندې کوم

خو د ملنګ جان د پېژندنې اصلي منبع د ده اشعار دي . لکه چې د مخه ووېل شول دی زيات عمر بېسواد و او د ژوندانه په وروستيو کالونو کې په ليک او لوست دومره بلد شو چې خپل اشعار يې لوستلی او ليکلی شول . نو د ده جهان ليد ، نه کتابي و او نه يې اشعار د شکل له مخې په دقيقو شعري اصولو بنا وو . بلکې هغه د شکل او محتوا له مخې محلي او ولسي وو . پاخه هم نه و ، خو روان او طبيعي و ، که څه هم عشقي اشعار يې تر نورو نه پاخه او له خيال نه ډک و، لکه دا لاندې څو بېته :

ته د ناز په خوب ويده وې ما ژړل
ته بې غمه اسوده وې ما ژړل
ستا د مخ او د سپوږمۍ مقابله وه
ته په مخ ترې ازموده وې ما ژړل
ما درخواست د يوې خولې درځنې وکړ
راته ښکاري ازرده وې ما ژړل
وچ بالښت زما په اوښکو باندې لوند شو
ته په ناز کې پرورده وې ما ژړل
دا زما ملنګ جان برخه کړېدل دي
ته له نازه پرخنده وې ما ژړل

      د پښتو ژبې تکړه شاعر محمد امین ملنګ جان له نن څخه شاوخوا پنځه نوې کاله وړاندې په ١٢٩٣ لمريزکال د ننګرهار ولایت د بهسودو ولسوالۍ د چمیار کلې د ملک عبدالشکور خان کره دی دنیا ته سترګې وغړولې. ملنګ جان د ملک عبدالشکور ځوې او چمیار خان لمسې دی، ملک عبدالشکور دښمندار سړى و او دښمنانو په ډېره بې رحمۍ وواژه. د ځینو روایاتو په وینا ملنګ جان لا دری کلن وو چې پلار یې د له دی فانې نړۍ څخه سترګې پټې او د وخت ناخوالو ېې ژوندانه ته لاره پیدا کړه، هماغه وو چې د چمیار په کلې کې یې خپل پوله او پټی د ناوړه او ناروا دودونو او تربګنیو له امله له لاسه ورکړ. خو هغه څه چې ما په خپله لیدلې، د اوریدلو او لوستلو سره بیا توپیر لري، د ملنګ جان د پلار په قبر هغه ډبر لیک چې د وخت چارواکو اییښې په کې راغلې چې نوموړې د ۱۲۸۹ هجری شمسی کال د روژي په میاشت کې د یو تن محمد زایې له لورې په داسې حال کې ووژل شو چې د مازیګر لمونځ یې اداء کاوه. چې دا په خپله د ملنګ جان د زوکړې د کال په اړه ‌یوه ستونزه راپیدا کوي. خو بنا په هر تقدیر د روایاتو لمخې د منګ جان پلار په ۱۲۹۶ لمریز کې وژل شوی دی.

     پر ۱۳۳۴ يا ۱۳۳۳ لمریز کال چې د وخت سر وزير سردار محمد داود له پاکستاني چارواکو سره يو لنډ سياسي جوړ جاړی ته ورسید، نوموړی له ملنګ جان څخه غوښتنه وکړه چې تر يوه وخته د (( پشتونستان )) له يادونې ډډه وکړي، پر ملنګ جان دغې خبري ډير بد تاثير وکړ، غوښتل ئي تر هر څه تير او بيرته خپل ټاټوبې ته ولاړ شي، ښاغلې بختانې وايي چې ما ورته وويل ” ته خبر یې د پاکستان د بهرنيو چارو وزير کابل ته راغي يوازي درې ورځې صبر وکړه ”، خو ده ورته پرهماغه ماښام د خپل زړه بړاس د یوه ښکلې غزل په توګه د خپل یوه زده کوونکي په زړه راکښونکې اواز سره ور ډالۍ کړ، چې وایې:

چا غوږ کــــې راتــــه ووېـــل چې جانان مه يادوه
د سرو شونډو له پـــــاســــه سور پېزوان مه يادو
زما مينه رښتيا ده، هوس نـــه دی په دې پوه شه
نور و نه وايــــې ماته چــــې جــــانــان مه يادوه
شمه پــــــــه ژړا ده، لبـــــــاســــــي پتنګان لاړل
وردانګه ملنګ جانه، خــــوف د ځـــان مه يادوه!

      ملنګ جان په خپلو شعرونو کې ناوړه دودونه، ناروا ظلمونه، بې علمي، تربګني، بډې د ټولنې او خلکو د وروسته پاتې کېدو عوامل ګڼي، او په لوړه مېړانه او جرات یې د هر ډول ډار او وېرې نه پرته، پرې په ډانګ پييلي توګه نېوکې کړي دي. د استاد ملنګ جان په اړه که هر څومره ولیکو بیا یې هغه څنګه چې لازمه ده ستاینه نه کولای او نه یې هم په درست ډول په دې لنډو ټکو کې در پیژندلای شوې د استاد د ژوندانه هره برخه جلا کتاب جوړیږې خو پدې ځاې کې د استاد یو شعر تاسې ته ډالۍ کوو هیله ده پدې شعر مو ادبې تنده ماته شي.

چــي بي ننګ او بي پښـتو وي، پښـتون نه دي
چــي د قوم په شــرميدو وي، پښـتون نه دي
پښـتون هغه دي چـي غـم د تمام قـوم خـوري
چـــي د ځــان په جګــيدو دي، پښـتون نه دي
د پښـتون نظــــر مـــدام په ننګ و نام وي
چي نظــر يي په پيســـو وي، پښـتون نه دي
پښـتون هـــر کله طالب د خپل شـــرف دي
چـــي طالب د ســپينو سرو وي، پښـتون نه دي
پښـتون تل په خــپله ژبه تينګ ولاړ وي
چه په دروغ يي ګفـتګـــو وي، پښـتون نه دي
پښـتون نه شــــي باداري د چــا مـنـلي
چــي اختيار يــي د پردو وي، پښـتون نه دي
په نصيب د ملنګ جان دغه مســـري شوي
چــي خپه په دی مســرو دی، پښـتون نه دي

 او ډېرو نورو.

+++++++++++++++++++++++++

 (61)برخه
شهید استاد عزیز بسام

1331- 1358

زه خو یي د خپلو غښتلو، ښوځوانانو،نامیانو په نوم لیکم؛
دهغو په نوم چي د ښمنانانو( پایلوچ) بللي ديم

په تنکۍ ځواني کي چي لا د خپل عمر دېرش (۳۰) کلنۍ  ته نه وو رسېدلۍ  چي د پوهنیار علمي رتبې ته نامزاد سوو، څونه ارزوگاني به یې لرلي، افسوس په نامردي سره شهید سو. زه غښتلي عزیز بسام یادوم ؛ عزیز بسام د محمد حسن آخندزاده زوی په ۱۳۱۳ هـ ش کال د کندهار ښار په یوه له بیخه پخې روحاني  کورنۍ کي زېږدلۍ وو. دیني علوم او عربي ژبه یې له خپله پلار او  وروڼو څخه زده کړي وه. ابتدایي یا عصري زده کړي یې  په مشرقي متوسط او د لېسې دوره یې  د کندهار ښار په احمد شابابا لېسه کي وه. رښتیا خبره داده چي ما شهید عزیز بسام هغه وخت و پېژندی چي دی د احمدشابابا د لېسې شاگرد او د شاگردانو په منځ کي د مخکښ لایق خوله ور او زړه ورشاگرد په حیث را څرگند سو.

    دا  هغه وختونه وه چي خلگ یې د دموکراسۍ د لسېزي په نوم یادوي. په دغه وختونو کي د افغانستان د نور ولایتونو په شان په کندهار کي هم ځوانانو په قوت سره د خپل ولس د پوهاوي او سلطنتي استبداد د روسوا کولو له پاره مبارزه کول. په مرکز کابل کي تازه په تازه جوړو گوندو هر یوه د خپل گوند له پاره ځوانان جذبه ول. چي د نورو گوندونو په پرتله په کندهار کي د خلق دمکراتیک گوند برخه ډېره درنه یا جذب په لوړه کچه وو. د زده کړو په موسیسو( لېسو، دارالمعلمین، میخانیک، د انجونوپه لېسه او کادیستر) ښووځیو کي  د شاگردانو نه باور کونکي مینه، علاقه او فعاله ونډه په سیاسي فعالیتونو( گوندي حوزو، د ښوونځیو کنفرانسونو، اخبار او سیاسي لیکنو لوستلو، په اعتصابونو او مظاهرو کي )  گډون بې مثاله وو.

     په دغه وخت کي عزیز بسام د احمد شابابا د لېسې څراغ وو، د وخت د حکومت او د ښوونځی د مقتدري ادارې له مخالفته سره هر وخت شهید عزیز بسام دا توان لاره  د دغي لېسې (۷۰٪) شاگردان په مظاهرو کي د برخي اخیستلو یا گډون له پاره د ځان سره تر ښوونځی  د باندي را ایستل. په کندهار کي احمد شابابا لېسه یوازنۍ  لېسه وه چي  د وخت ( اسلامي ډلي) پکښي  څو تنه شاگر جذب لاره، چي مشري یې احمد جان کوله). خدای په رښتیا خوښېږي اوله ورځ مي د احمد شابابا د لیسې د شاگردانو کنفرانس لیدو ته ورغلۍ وم، هلته مي یو ځوان چي لا (شل کلن) نه وو، خو په عقل کي تر ډېرو مشر په تن ډنگر ښایسته په زړه ډگ د جرأت څښتن ځوان چي د زمری په شان د سټیج پر سره  د وینا کولو په حال کي ولاړ و لېد چي په سلگونه  ځوانان، واړه او زړه سړي یې په ننداره وه د ده خولي او رواني ژبي ته یې کتل او غوږ یې نیولی وو ده به په ښه فصاحت او بلاغت سره  د خپلي ټولني او دوخت د دولت ټولي نیمگر تیاوي بیله ریا او کوم ډاره بیانولې او ناستو ولسونو به ورته چک چکي کولۍ.

    په هغه ورځ زه هم د خپلو یارانو سره دغه کنفرانس، ډرام او کنسرت ته ورغلۍ وم، شهید عزیز بسام په خپلي پخې وینا، خدای بخښلي رفیق په خپل کومیډي هنر، نظرمحمد څپان، فاروق خوشحال، گریشک وال په خپلو سندرو او موسیقۍ سره مجلس تازه، خوښ او ښایسته کړی وو. ښه مي یاد دي چي د کنفرانس تر ختم وروسته له عزیز بسام، ملا عطائي، احمد شا اغا، یونس فکور، اخترمحمد، فضل محمد، محمد داود او یو شمېر ځوانانو سره هلته د لمړي ځل له پاره اشنا سوم. بیله شهید عزیز بسام څخه نور ټول ژوندي الله دې ژوندي لري، د دې منورو ځوانانو په منځ عزیز بسام خاص مقام او ځای لاره تر څو چي شهید بسام  په لوړه نمره (اول نمره) سره  دولسم ټولگی پاي ته ورسول، په ۱۳۵۰ هـ ش کال فارغ سوو.

    د شهید عزیز بسام  اخلاق، لیاقت، پوهه، شجاعت  له هغه اولي ورځي څخه ښکاروه، هيڅوک به پیدانکړی چي یوځل هم ورسره کښینستلۍ وي بیا دې یې هیر کړی وي. په دغه  لېسه کي شهیدعزېز بسام د سیاست د ډگر مېړني  او مخکښ مبارز سو. د احمد شابابا په لېسه کي د کنفرانس رئیس د ملي او دموکراتیکو مبارزینو سرغندو سو. او د جمعې د شپو د ناستو او میلو  ملگرۍ مي سو. د شهید عزیز بسام په هکله ډېري لیکني سوي دي او لا نور هم مستحق دی چي ورباندي و لیکل سي. ورستی ځل مي په ۱۳۵۷ کال  له یې غلط نه کړم د میزان او عقرب په میاشت په کابل کی څو څو ځله ورورسره لیدلي دي، کوټې ته به یې ورتلم یا دې یې په خیر وي د ده کوټي اندیوالان ډاکتر حلیم او غفار وه. خو یوه شپه له کوټي را سره را وتۍ د حربي ښوونځی د استادانو د کورونو مخته او د سیلو مخته سره گرځېدو، له گوندي او دولتي خرابي وضعي څخه ناراضه او سخت خفه وو، په گوند او دولت کي د افرادو بې سرحد واک یې خطر ناک باله.

    شهید عزیز بسام  پر (پښتو، دري، عربي، انگلیسي او روسي )  ژبو باندي پوره مسلط  لیک، لوست او خبري  يې په کولې. مایې سپین ږېری پلار ( مولوی محمد حسن آخند زاده) چي لوی عالم وو، مشر ورور مولوی عبدالرب اخند زاده، (فیاض) دوهم مشر ورور عبدالرحمن بسام صاحب له نژدې لیدلي او پېژنده. په واقعیت کي عزیز بسام په ټوله معنی سره د عبدالرحمن بسام په هر اړخېزه مرسته سره و کولای سولای خپلي زده کړي پوره کړي. دغه ننگیالي او غښتلي استاد شهید عزېر بسام چي په زده کړو او سیاسي مبارزه کي ډېر بوخت وو، دا وخت پیدا نه کړ چي واده وکړي. د نورو قهرمانو ملگرو سره په ځوانانۍ کي له دي نړۍ څخه د ظلمانو په لاس شهید سوو، روح دې ښاد وي.

ما د ښاغلي عبدالرحمن ”بسام” صاحب څخه اجازه اخیستې ده. بسام صاحب د خپل ورور شهید عزیز بسام یادونه په خپله یوه لیکنه کي کړېده، چي د خدای بخښلي شامحمود حسین صاحب په پاڼه” استقلال” او اصالت په پاڼو کي یې علاقمندان لوستلای سي. زه یې ټوله لیکنه دلته نه راوړم. یوازي د نموني په ډول دا یو څو برخي هغه هم زما تر ډېري لاس وهني وروسته له  ستاسو سره شریکوم.

  1 –   تحصیل:

عزیز بسام دوره ابتدائیه را در مکتب متوسطه مشرقی کندهار و دوره ثا نوی (بکلوریا) را در لیسه احمدشاه بابا کندهار به پایه اتمام رسانیده، در سال ۱۳۵۰ از آن لیسه فارغ و بعد از سپری نمودن امتحان کانکور با احراز نمرات عالی به انستیتوت پولیتخنیک کابل شامل و در ماه جدی سال ۱۳۵۵ در رشته تکنالوژی کیمیاوی از آن انستیتوت دیپلوم فراغت را به دست آورد. شهید بسام از صنف اول تا صنف پنجم پولیتخنیک عالی ترین نمرات را از آن خود کرده بود. عزیز در جلســـه دفاعیه دیپلوم با اشتراک استادان داخلی و روسی به شمول وزیر تحصیلات عالی وقت (پوهاند غلام صدیق محبی) از تیزس خود موفقانه دفاع نموده و در کادر علمی انستیتوت پولیتخنیک به درجه نامزد پوهنیار بحیث استاد مقرر و تا اخیر سال ۱۳۵۷ در آن انستیتوت ایفای وظیفه نمود.

 2 – مسئوولیت های حزبی:

شهید بسام در سال ۱۳۴۷ در لیسه احمد شاه بابا کندهار اولاً در بخش جوانان حزب وبعداً به عضویت حزب دموکراتیک خلق افغانستان پذیرفته شد و بحیث مسئوول سازمان حزبی لیسه مذکور تعیین گردید، در عین زمان بحیث رئیس منتخب کنفرانس های آن لیسه از طریق تدویر کنفرانس های علمی در جلب و جذب، تنویر و تربیه شمار کثیری از جوانان کندهار نقش بسزایی ایفا نموده است.

شهید عزیز در طول دوره تحصیل، در انستیتوت پولیتخنیک کابل، از سال ۱۳۵۰ تا ۱۳۵۶ بحیث عضـو کمیته حزبی (ح.د.خ.ا.) انستیتوت مذکور مسئوولیت بخش تیوریک کمیته را بدوش داشته و شخصاً تدریس کورس های تیوریک برای محصلان حزبی انستیتوت را پیش می برد. عزیز در سال ۱۳۵۶ همزمان با وحدت سازمانی- تشکیلاتی دو جناح حزب، بحیث منشی سازمان حزبی انستیتوت پولیتخنیک که در زمان خود نیرومند ترین سازمان حزبی (ح.د.خ.ا.) شمرده میشد، منصوب گردید،بعداً بحیث منشی ناحیه حزبی پوهنتون و عضو کمیته شهر کابل (ح.د.خ.ا.) تعیین و تا اخیر سال ۱۳۵۷درین پست حزبی فعالانه درخشید .

آن طوری که همصنفی ها و همرزمانش در خاطرات خویش نوشته اند، عزیز بسام دارای اخلاق حمیده بوده، در برخورد همیشه صمیمی و متبسم، و در میان رفقایش از اتوریته و محبوبیت خاصی برخوردار بود.

 3 – دوره فشار و سرکوب:

شهید بسام در طول دوره وظایف حزبی در انستیتوت پولیتخنیک با شیوه و برخورد جاه طلبانه و ضد وحدت حزبی …… که منجر به مقاطعه شمار زیادی کادرها از حزب میگردید،جسورانه و پیگیرانه مبارزه میکرد. وی در دفاع از وحدت و موازین حزبی بطور مداوم مورد قهر و غضب…..قرار داشت. بعد از ۷ ثور ۱۳۵۷ روش و برخورد …….در مقابل نیروهای سالم حزب هرچه بیشتر با سبعیت و خشونت ادامه پیدا کرد. ….. در موضع قدرت و استفاده از ابزار دولتی نه تنها به انتقام جویی از رهبران و کادرهای حزبی دست یازید بلکه به اعمال فشار، تعقیب، دستگیری ها و کشتارهای هموطنان اعم از متعلمین، محصلین، استادان پوهنتون ها، معلمین و روحانیون نیز متوسل گردید. در چنین فضای وحشت، دستآوردهای نظام نوین زیر سایه قرار گرفته بود، بی باوری به فردای نظام چه در درون حزب حاکم و چه در جامعه، بطور روز افزون گسترش می یافت در کنار آن قیامهای پی در پی نیروهای مخالف دولت در این و آن گوشهء کشور سر بلند میکرد.

فشار و تهدید های مداوم از سوی …….. نتوانست استقامت و پایداری بسام را متزلزل و خدشه دار سازد، بالاخره وی هم بسان شمار زیاد کادرهای حزبی و دولتی در اواخر سال ۱۳۵۷ از انستیتوت پولیتخنیک و عضویت کمیته حزبی شهر کابل سبکدوش، از بورس تحصیلی در اتحاد شوروی وقت محروم ساخته شد و بحیث انجنیر در فابریکه نساجی مقرر گردید.

تلاش و توطئه های متواتر …… تضاد و بحران را در داخل حزب و دستگاه دولت هرچه بیشتر تشدید و عمیق تر ساخت، که سرانجام در ماه سنبله ۱۳۵۸ منجر به درگیری های مرگبار در درون حزب حاکم گردید…….توانست از طریق کودتا رهبری حزب و دولت را غصب و رهبر قانونی حزب و دولت را به شیوه سبعانه و وحشیانه کم نظیر در تاریخ جاه طلبی ها، به قتل برساند و سرنوشت کشور و حزب را کاملاً در پنجه های ………و سادیست خود بگیرد.

با کودتای ……. موج تازه ای از تعقیب ها، تصفیه ها و سرکوب های خونین اعضای حزب و مردم آغاز گردید. در چنین شرایط تحمل ناپذیر، واکنش و مقاومت نیروهای سالم در حزب و قوای مسلح بخاطر نجات وطن، مردم و حزب از چنگال جنایت پیشه ها امری بود ناگزیر و اجتناب ناپذیر که با تاسف مقاومت برخاسته از فرقه ریشخور بنا بر علل و عواملی از جمله عدم هم آهنگی نیروها و نفوذ اداره (کام) به شکست مواجه گردید. در شب آنروز، عزیز بسام با برادرش عبدالرحمن بسام و بیشتر از سه صد کادر حزب و افسران قوای مسلح دستگیر و به شکنجه گاه (کام) و بعداً به زندان پلچرخی انتقال گردیدند. شماری از دستگیر شده ها در اداره بدنام (کام) زیر شکنجه برق و لت و کوب جان دادند. در شبی تار و تاریک (۲۲ میزان ۱۳۵۸)، عزیز بسام یکجا با رفقای همسنگرش – آقاگل بائیس، پوهندوی عبدالسلام هلمندی، غلام رسول کهسان، استاد عبدالحبیب وطنیار، لعل پاچا عالمی، استاد ذکریا، داکتر عوض شندندی و شمار دیگری در کشتارگاه پلیگون از سوی جلادان ……..  تیر باران گردیدند. این شهیدان همسنگر و سرسپرده در راه آرمانهای والای مردم و حزب شان در یکی از آرامگاه های جمعی پلیگون به خواب ابدی خفته اند. متعاقب آن، گروپ دیگری متشکل از ۳۶ نفر کادرهای ملکی و نظامی حزب در ماه قوس در همان کشتارگاه پلیگون اعدام گردیدند و در همان گورهای جمعی مدفونند.

روانشان شاد، یاد شان گرامی و خاطرات شان جاودان باد!

دزمری 28 دهیواد دخپلواکی د 99 کلیزه په ویاړ

دزمری 28 دهیواد دخپلواکی د 99 کلیزه  په ویاړ :  نصیراحمد (څپاند)

زمونږ ګران هیواد افغانستان ،لرِغونۍ تاریخ اوزوړ تمدن لری  په کال ۱٧۴۷ میلادی کی د احمدشاه درانی ترمشرۍ لاندی د معاصردولت په تاسیس سره ، سیاسی – ملی هویت او ملي دولت رامنځته کړ او په ډیره لنډه موده کی یی  یوه ستره امپراطوری جوړه کړه خو دغې امپراطوری ډیر دوام ونه کړ، دکورنیو اوبهرنیو تضادونو ، کړکیچونو دپردیو یرغلونو اوپه دی خاوره باندې د تسلط لپاره د «سترو لوبو » په دوران کې،  داستعماری ځواکونو د مقابلې او رقابت له کبله له منځه لاړه په ۱۲۹۸ کال د زمري په ۲۸ مه چې د ۱۹۱۹ د اګسټ له ۱۹ سره برابره ده د افغانستان پاچا غازي امان الله خان  دبریتانوي حکومته خپلواکي بېرته واخیستله  او دیولوی او شاندار جشن په ترڅ کی چی دزاړه کابل دزرافشان قصر (دزرنګار پارک) کی جوړه شوی وو د شاه امان الله خان د لاسلیک اوتوشیح پروخت اعلان شواوویل ”زه خپل ځان او خپل هېواد په بشپړ ډول خپلواک اعلانوم” او دنړیوالو لخوا افغانستان د یوه خپلواکه هېوادو په توګه په رسیمت وپيژندل شو.  غازی امان الله خان په خلکوغږوکړو جی 28 داسد د ملی خپلواکي اوازادی دورځی په نوم ولمانځی دغازی امان الله خان دغه ستری کارنامه افغانستان ته په خپل مهم جغرافیايي او استراتیژیک موقعیت کې لانورهم سیاسي او اقتصادي اعتبار ورپه برخه کړو.

غازی امان الله خان چی یو متمدن، باتدبیر په وطن او خلکو مین او ترقی پسند شخصیت و دهیواد پرمختګ او ابادی یی ستر ارمان او شعار وو چی دامانی دوره اصلاحات او ریفورمونه یی ژوندی مثالونه دی . یوه وینای کې یی خلکوته داسی وویل ووچې ( وسلې پرمځکه کښیږدۍ او قلم راواخلۍ ځکه چې یو نالوستی هیواد هیڅکله خپلواک کیدای نشي ).

د افغانستان لپاره د غازي امان الله خدمتونه په ځانګړې توګه د دیموکراسي او دهیواد دپرمختګ په برخه کې د قدروړدي چې باید وساتل شي.

ګرانو هیوادوالو ددی لپاره چی دهیواد ځوان نسل دآزادی په مانا ، مفهوم ،ماهیت او ارزښت  لاښه پوهی شی دخپلواکۍ په اړوند دپوهانو اوصاحب نظرانو يو څوتعریفونه اړین بولم چی خپلو هیوادوالو ته وړاندی کړم.

خپلواکي (ازادی )څه ته وایي؟

خپلواکي : هغه حالت ته وايي په کوم کې چې يو ولس، هېواد یا دولت په خپله خاوره کې بشپړ واک او اختيار ولري.

 خپلواكي يو عمل پخپله خوښه، پرته د بل چا له لاسوهنې ترسره کولو ته وايي او یا په بل عبارت په خپله اراده د یوه کار تر سره کولو ته خپلواکي وايي.

خپلواکي کلمه له دو کلمو څخه اخیستل شويده یو خپل او بل واک دي یو عالم وایي ” یو فرد تر هغه خپلواک دي چې نورو ته یې زیان ونه رسیږي یا دا چې د نور خپلواکۍ ته زیان ونه رسوي”. خپلواکي یوه تعریف شوي کلیمه ده، دولت د خلکو د استازي په توګه د دوي د خپلواکي ساتنې دنده په غاړه لري.

خپلواکي (ازادي) انسان ته خدای ” ج ” وکړی حق دی هر انسان ازاد پیدا شوی یو انسان تر هغه پورې ازاد دی چې ترڅو د نورو خلکو ازادي او حقوق تر پښو لاندي نه کړي یا داسې کوم عمل تر سره نه کړی چې په ترسره کولو سره خپله خپلواکي تري واخیستل شي. (ژباړه : عزت الله عمران لمړیتوب ویب پاڼه)

یو ساده تعریف

خپلواکي دهغو پریکړو د عملي کولو امکان دی ، چې یو فرد یا ټولنه یې په خپله اراده ترسره کوي .

که یو فرد هره پریکړه عملي کړای شي اوهیڅ بل فرد، جوړښت یا سازمان یې کړنې ، وینا او فکر محدود نه شي کړای ، دې ته مطلقه خپلو اکي وايي .

خو انسان ټولنیز موجود دی ، او نه شي کړای مطلقه خپلواکي ولري ، ځکه مطلقه ازادي د ( بل) یا ټولنې دخپلواکۍ پولې ورماتوي ، ځکه نو دافرادو اوټولنو دازادۍ حدود دقوانینو په وسیله ټاکل کیږي ، نو فردي ازادي ګانې هغه دي ، چې قوانین يې دبشري حقونو دنړیوالې اعلامیې پر بنسټ ټاکي :

 

دبیان ، اقتصادي فعالیت ، مذهب ، مېشتیدا، سیاست …. ازادۍ

سیاسي استقلال

دملي حاکمیت اعمال سیاسي خپلواکي او دزمکنۍ بشپړتیا ساتنه امنیتي خپلواکي ده .

دادواړه داقتصادي خپلواکۍ تراغیز لاندې دي .

د اقتصاد دنړیوال منطق پر بنسټ اقتصادي اړیکي له اقتصادي تجرد څخه خلاصون دی ، دا هیڅکله د اقتصادي خپلواکۍ د له منځه تللو په مانا نه ده .

اقتصادي خپلواکۍ له سرچینو څخه دکاراخیستنې اراده او توان دی . استثمار – استعمار ( ښکیلاک ) زبیښاک ( نوی ښکیلاک ، نوی زبېښاک ) . (استاذ عبدالغفور لیوال تاند ویپاڼه)

څرنګه چی د تاریخ په اوږدو کې افغانانو ثابته کړې ده چې هیڅکله دپردیو سلطه نه مني، او دسر په بیه خپلواکي ترلاسه کوي او هم یی ساتنه کوی اوددغی ستری داعیه لپاره هرډول قربانیوته خاضر دی. په نړۍ کې افغانان په خپلواکۍ ، میړانې او شجاعت مشهوردي، او تل یې پردیو دښمنانواو اجنبیانو ته په سرښیندنو په ناچیزه او محدوده امکاناتوحتی په تشولاسونو ، خو په افغانی جذبه او غیرت سره  ماته ورکړې او د پردیو غلامي او واکمنی یی نده منلی. او دوی په تاریخ کی ثابته کړی چی ازادی پسنده او خپلواکه قوم دی. نیلسن منډېلا يوه ډېره درنه خبره کړې، ”موږ نه بې ډوډۍ خپلواکي غواړو او نه بې خپلواکۍ ډوډۍ.”  افغانان هم نه تش په نوم خپلواکی اونه هم بی واک خپلواکی غواړی افغانستان او افغانان یو مستقل هیواد او خپلواک اوامن دوست خلک دی او دوی به تل دا په وینو اوککریو ګټلی ازادی او خپلواکی ساتی پدی خاطر چی ازادی او خپل واکی هغه وخت ارزښت لری چی دفاع او ساتنه یی وشی. چی ژوندي مثالونه یی دفراه ، کندوز اوغزنی ولایتونو باندی دتور پنجاب او دهغوی لخوا دروزل شو ګوډاګیانو بریدونه دی چې  زمونږ ملی ځواکونو دهیواد اوخپلی خاوری نه په میړنی سره دفاع ده او دشمنانو ته یی غاښ ماتونکې ځواب وویل او يوځل یی بیا ثابته کړه چی دځانونو اوککریو په قربانی سره به دخپلی خاوری او خپلواکۍ نه دفاع کوواو دا شهید پروره ملت هیڅ وخت د پردیو زور ته نه دی تسلیم شوي. همدا راز تر خپلواکی ګټلو د خپلواکی ساتنه مهمه ده پدی خاطر چی سیاست پوهان او ټولنپوهان  دی پایلی ته رسیدلی چی : ( تر څو یوه ټولنه په مکمل ډول اقتصادي ازادی ونه لری ، دسیاسی ازادی څښتنان کیدلای نشی.)

مونږعزتمند : جمهور ریس ښاغلی ډاکتر محمد اشرف غنی ته ،ټولو هیوادوالو . دهیواد ملی قهرمانو اومیړانیو ځواکونو ته او په هیواد کی میشتو ورونو فومونو اوولسونو ته د99 کلیزی، دخپلواکی اوازادی د ملی ورځی په ویاړ مبارکی وړاندی کوم همدارنګه دملی یووالی حکومت دمشرانو ، میشتوورونو قومونو ، سیاسی ګوندونو، دمدنی ټولنو فغالینو ، مخوروقومی او ملی شخصیتونونه غوښتنه کوم چی په یووالی او ورورولی  سره په یو اتفاق دغه پرتمینه ورځ په شانداره او ملی احساساتو سره  ولمانځی  او دهیواد ټولو رسنیزو او تلویزیونی شبکو څخه  غوښتنه کوو چی دغه نیکمرغه ورځ په شاندارو پروګرامونو او ملی جذباتوسره ولمانځی ترڅو د هیواد او زمونږ دخپلواکی اوازادی دښمنانو ته یوځل بیا ثابته کړو چی افغانان خپلواک ،ازاد امن دوست او امن پسند خللک دی . ۲۸ داسد ورځ د ملت د میړانې او غیرت د سمبول په توګه د افغانستان د خلکو په زړونو او راتلونکو نسلونو ته درنه او تلپاتې ده، د هغو اتلانو، غازیانو او ټولو هغو کسانو یاد او خاطره چې په یو نه یو ډول د هیواد د خپلواکۍ په ګټلو کې یې برخه درلوده نمانځو. هیله ده د افغانستان د خپلواکۍ ګټلو په نهضت کې نغښتي ارزښتونه تل زموږ په هیواد کې د سولي، ثبات، سوکالۍ او اتحاد د ټینګښت له پاره د الهام یوه سرچینه شي.

نو د دې سترې او نیکمرغې ورځې په مناسبت یو ځل بیا ټولو ته دزړه له تله مبارکی وړاندی کوم او نیکمرغی موغواړم.

تل دی وی آ زادی او خپلواکي         د یوموټي ،سرلوړی او سمسوره افغانستان په هیله

اخذونه:

ټاند وبپاڼه

لومړیتوب ویبپاڼه

ویکی پیډیا

د هېواد د خپلواکې 99کليزه

د هېواد د خپلواکې  99کليزه

زموږ وېاړلی هېواد افغانستان پوره 99 ل کلونه وړاندې د نړې د لوی ځبر ځواک ښکېلاکگر انگريزي حکومت پر وړاندې ستری سرښندنې وکړې د خپل هېواد خپلواکي تر لاسه کړه.

مکار او ذبون دښمن زموږ له ولسونو څخه د غچ  اخستلو په اړوند له همغه وخته تر نن پوری ارام ندی ناست تل يي کوښښ کړې چی په ډول ډول چلوټېو ددی اتل ولس پر وړاندی پر پټو او ښکاره توطېو لاسوهنو کې پوره ونډه ولري ، پوره ۴۰ کلونه ددی هېواد دخلکو د وينو د تويدو سيلابونه جاري ساتلي ښکيلاکگر و تل په گران هېواد افغانستان کي د سياسي نهضتونو، جنبشونو سياسي وتلو څېرو پر وړاندي د مختلفو نوو پروژو اساسي پلانونه عملي کړي او کوي.

د  ملي اتل شاه امان الله خان ازادي خوښونکي جوړښت ددی مکارو ښکېلاکگرو لخوا دخپلو جا سوسانو او تالي څټو لخوا و ځپل شو، د هيواد ټول ترقي غوښتونکو  سياسي گوندونو او ولسونو د ښېرازی موخه يې  ډپ ساتلی  ددوی د لاس وهنو په پاېله کې دافغان ملت د جوړونې پر ځای ميليت پالنه،ژبپالنه، قوم پالنه اونور دافغانانو تر مينځ زور اخستی دی،هغه باتور ملت چی د خپل ښکېلاکگر دشمن پر وړاندې تل تر يوه بيرغ لاندی د هيواد دښمانان له خپل هيواد څخه په تشو لاسونو شړلي په گونډو کړي خو په تاسف چی اوس يو شمېر د پردي پاللو او مليت پاللو ته لمن وهي خو افغان مېٍړنۍ ولس په خپل هيواد مين او ټينگ هوډ لري چی ددی هيواد رنگارنگ دشمنان به خپل شومو موخو ته ونه رسي بلکې دا هيواد او ولسونه به د ورنو په شان خپل هېواد افغانستان  يو موټی وساتي .

زه د يوه سياسي شنونکي په توگه وايم چی ددی خاوری اصيل بچيان ولسي پر گنې هيچا هيڅ زبر ځواک ته ايجازه نه ورکوي چی دا هېواد ټوی ټوټی کړي يا د ډيورنډ توره کرښه ددی ملت ولسونه سره جلا کاندي نن وي که سبا دا ولسونه او سياسي ملي مبارزين به په يوه اوچت اواز دا ناره پورته کړي چی لر وبر افغان يو دی لکه چی د همدې کال په اوږدو کې د پښتنو له خوا د پاکستاني پوځيانو او دولتي ستمگرو پر وړاندی د کويټی نه تر کراچی لاهور، کوهاټ پښاور، اسلام اباد، باجوړ ،صوات په ميلونونه پښتنو په يوه سوليزلاريونونو خپل د حق اواز پورته کړ اود هيواد نه بهر هم داواز په کلک عظم اواراده بدرگه شو. ديوه واحد ملت جلا والی ممکن نه دی . سره له دی چی د افغانستان په ورانولو اود ولسونو په وژلو کې هيچا صرفه نه ده کړی په تيرو ۴۰ کلونو کې په ميلونونو هيواد وال ووژل ، کډوالی ته اړ شول هر څه چور تالا والا شول، خو ولسونو مکار دشمن ته تسليم نه شول دازادی جنډه يې اوچت ساتلی اودا جنډه به د برېاليتوب  تر سرحده حده پوری رپانده ساتي .

د ملت هوډ دا دی چی په گران هېواد کې د تل پاته سولی سپينه کوتره ډېرژر په خپل مرورين اسمان کي په الوتنو او نوو زيرو سره پروازونه وکړي .

په همدې ور ځ  ۲۸ د زمري چی د هېواد مېړنو ولسونو خپلواکي لاسته راوړی په ۱۳۹۷ ل کال د هېواد په گوټ گوټ کې د ولسي جر گې د وړ او منلو شو افغانانو له خوا د ولسي جر گې اود ولسواليو شورا گانو ته خپل استازي په رڼو شفافو رايو سره وټاکي  د ټول ولس هيله همداده او وه چی نور پارلمان ته داسی کسان لار پيدا نه کړي چی قاتلين،  غا صبين، مفسدين، اختېطافگران ، د ملي يوالي ضد کړنو کې لاس لري پارلمان ته وټاکل شي .

د سياسي ملي گوندونو ولس او په خاصه توگه ځوانان بايد داسی نوماندانو ته خپله رايه واچوي چی هغوی په پوره صداقت ملي هوډ ، ژمنتېا سره د خدمت ملاتړلي وي ولسونه اوس  پر دی پوره پوه شوي چی يو شمېر مالوملحاله څېرو چی په ماضي کې د ولسونو په هر ډول ناوړه عمالو کې پوره ونډه درلوده د خپلو ځانونو پر ځای خپل نور څوک نوماندان کړي خو ولسونه هم دتير په پرتله اوس پوره اگاهي لري او هغه چاته به رايه ور کوي چی لياقت وړتېا او ژمنتېا يې لري

محمد اقا کوچی

 

ملت، مليت، ملي ستم، خراسان او د ستمیانو شر او شور

 15.6.2018zerakyar
پنځمه بـرخـه
ماته یې هـیواد دوستي مهـمه ده، نه عـقـیـده لکه د موســوي
تاریخ د نن ورځې د ارزښتونو او واقعیتونو په تله کې تلل، د تاریخ سره ناځواني ده ، ذهـنګري ده، او بې انصافي ده. که په یـو چا باندې د مزدور سرتیري ټاپه وهـل روا وګڼـو ، نو باید دیته هـم چمتو وو چې لـږ تـر لږه ځانـونه مـزدور قـلم وا لان حس کړو. زما په ماته ګوډه تجربه،یو څوک چې په یوه موضوع لږ پوهيـږي، ښایي د هغې په اړه بنسټي/افراطي دریځ ونیسي. د دې سرچپه، هرڅومره چې یو څوک په یوه موضوع کې د برلاستیا خاوند وي، هغومره له بنسټي دریځ نه ډډه کوي او عقلاني او استدلالي دریځ نیسي.
ماته څو ورځې وړاندې، یو پوه او خورا سپیـن ږیري افغان یو کتاب ګوټی (رساله) را ولیـږه، د دې هیلې سره چې ویې لـولـم او څه پـرې ولیکـم. کـور دې د هـر یـوه لیکـونکي، خپروونکي او رالیـږونکي ابـاد وي! د کتاب ګـوټي په مخـپاڼـه کې یوازې د لیکـوال فامیلي نوم چاپ شوی دی ، نه د هـغـه ټـول نـوم. ما داسې وانګیرله چې کتاب به په پټ (مستعـار) نوم خپور شوی وي؟ ما لا تـر دې ګړۍ ، په کمپـیـوټـر کې د افغانـستان ولایـتـونه ګـز کـړل، خـو د مـوسـوي ټـول نـوم مې و نـشو مـیـندلی. له نیکې مرغې، هغـه سپـین ږیري افغان ډاډ راکړ چې د لیکوال نوم واقعي دی او دی به یې راته لومړی نوم هـم را پـیدا کړي. هغه را ته نن (۱۹ می ۲۰۱۵) د استاد موسوی ټـول نوم پـه دې ډول راکـړ: سـیـد حـسیـن مـوسـوی.
د لیکوال نوم او د کتاب سرلیک یې دی:[سـید حسین] مـوسـوی، سال ۱۷۴۷ مـیلادی بــازتــولـد یـک کشـور کهــن. خپروونکې: افــغــاني ټـولــنه ، امریکا. چاپخــونه : اداره ترجمه و تحقیـق الـعلـم، پـیښور ، ۱۳۸۴تله= اکتوبر ۲۰۰۵. په 

په افغانستان باندې د پخواني شوروي اتحاد له یرغل (دسمبر۱۹۷۹ ) راهـیسې تر نن پورې یـو شـمیـر دیـومـزاجه او اورپکي (متعـصب) تاریخ لـیکـونکي راوتـلي دي. زما په اټکل، موسوي دغه ډول اشخاص په «آقای ٫چهره نما٬٬» مخاطبوي. د دغې ډلې په مقابل کې سیـد حسین مـوسـوي (شعله ګوند ته منسوب) افغان دی، افغانستان پرې ګران دی، د کاغـذ په مخ پـرتې توطئې ماتوي، د ستمیانو د داستان په څیرولو پسې یې ملا تـړلې ده، او د څیـړنې څـرګنـد پـولیس دی. ښووانـد موسوي په خپل یاد کتاب کې د افـغان ملت او هـیواد دوستۍ په نوم د قـلـم تـوره ویـستلې ده. د خپل هیواد د تاریخ د روغې پوهې لپاره یې اغیـزمنه ژبه کارولې او قانع کوونکی لاریې نیولي ده. د موسوي د رسالې په هـر پـړه کي (پراګراف) کې د معلـوماتو روښان تنظیم، ملي احساس او هیواد دوستی خوندي شوي دي. په لڼده وینا د استاد موسـوي رسـالې، لـه ۱۹۹۲ راهـیسې د متعـصبـو اشخاصو د تـاریـخ لیکنې پـهلـوانۍ تـه یـو کـلک انتـقـادي او تحلیلي مورچل (سنګـر) نیـولی دی. زه هـر افغان او هـر متعـصب ته د ښووانـد موسوی د رسالې د لوستلـو سـپارښتـنه کـوم
استاد موسوي د «آقای ٫٫چهره نما٬٬» پام هغه څه ته را اړوي چې په سیاسي ژبه کې ورته «کـم بـر فاشـیزم» (نیرو ګیژ فاشیزم) ویل کیـږي: «آقای ٫٫چهره نما٫٬» د ډیورند د رټلې لیکې په دواړو خواو کې میشتو پښتنوته په سپکه سترګه کسي: «جـز به درد اجیرشدن و جنګیدن و چپاولګری در رکاب لشکـر های مهاجم و غارتګر حکمران منطقه، نمی خوردند.»۴۷مخ

ځما ځیرکیار په اند، دغه ډول دریځ چې یو څوک پکې خپل سیال یا مخالف اړخ خـبـیث او بـدجنس انځور(ترسیم) کړي، د هـیټـلـري او استبدادي افکارو نه الهام اخلي. رواندا چې تقریباَ د افـریقې په منځ کې یو کوچنی هیواد دی، په ۱۹۹۱ کې یې ۷،۷ ملیون وګړي لرل. دغه هیواد په ۱۹۹۴ کې د سل ورځنۍ قـوم وژنې سره مخامخ شو: د توتسي قبیلې نیم ملیون تر یو ملیون انسانانو پکې خپل ژوند له لاسه ورکړ، دوه سوه زره توتسیان کډوال شول، او د یو نیم لک تر دوه نیم لکه ښځو شخصیت د جنسي تجاوز په واسطه ویجاړ شو. ټـول ټـال، ۷۵٪ تـوتسیان ووژل شول. هـوتو قـبیلې به د خپل ریډیـو له لارې په خپلو ډنډورو کې د توتسي قبیلې غړي ټیټ او بې ارزښته معرفي کول: مار او ګونګـوټۍ (قـانغـوزک) به یې ګڼل. ولې؟ د یـو چا یا یوې ډلې بدجنس او خبیث ګڼل یوه روحي عملیه ده چـې نـور پکې له انسان نه ټـیټ ګڼل کیـږي او له دې امله د دې وړتیا نـه لري چې اخلاقي پاملـرنه ورتـه وشـي. هر څـومره چې د مخـالفـو اړخونو کړکیچ کلک (جـدي) وي، هـغـومـره یې تـر منځ روحي واټـن(فـاصله) غـځـیـږي. بـلاخـره دغـه روحـي پـړمختـګ( نـزول) په اخـلاقي محرومیت اوښتلـی شــي: محرومې شوې ډلې ته معمولاَ په جنایي، شـریره او سپکه (حقیره) سترګه کتل کيـږي، یعنې د عـزت او درناوي وړ نه ګـڼـل کیـږي. يوه ډله چې دغـومره ټـیټه او بې عـزته معرفي شي، نو بـیـا یې په مقابل کې تجاوز او تعـذیب اسان او روا ګـڼل کیـږي.په سهیلی ختیزه اسایا کې کمبودیا یو هیواد دی چې د وګړو خورا غټه برخه یې( نږدی ۹۵٪) د خمـیر قــوم جـوړوي. پاتي ۵۰٪ یې ویتـنامیان، ۱٪چیـنایان، او ۴٪ یې نـور قـومـونه دي. خمیـر یې رسمي ژبه ده. کله چې خمیر روژ(سور خمیر) په۱۹۷۵ کې قدرت ونیو، د کمبودیا نفوس تقریباَ ۷،۳ میلیون و. د خمیر روژ شاته کمونیسټي چیـن او پانګه واله زبرځواکه امریکا ولاړ وو. خمیرروژ(سور خمیر) په زور سره یو ډول ابتدایي بـزګریز کمونیزم پلی کاوه. د خپـل قـدرت په څلـور کالـونو کې ( ۱۹۷۵تر ۱۹۷۹) خمیر روژ، د نږدې دوه ملیون هیوادوالو ژونـد پای ته ورساوه چې هغـه مهال نـږدې ۲۵٪ نـفـوس کیده. د خمیـر روژ یـو منځکـوره (متـوسـط) مشر کانګ کیک اِیو ویلي وو: « ژوندی ساتل دې ګټه نـلـري، وژل دې تـاوان نـلـري.»(یعنې څوک چې د سور خمیـر په شان نه وو، ژوند یې هیڅ ارزښت نه لاره). په ویټـنام کې د امریکایي قـواو له جنرال ویلیم ویسټـمورلیڼـډ نـه واورئ: «شرقیان[ اورینټـلز]، د غـربیانو په شان ژوند ته په عـین ډول جګ ارښت نه ګوري. په شرق[اورینټ] کې ژونـد ډیـر دی او ارزان دی.» لـیکـوال جـویل بـریـنکلي په ۲۰۰۸ او ۲۰۰۹ کې کمـبــودیا تـه ور ستـون شـوی و او هـلـــته یې د خلکـو نه هـیریدونکې تریخ روحی زجـر (پوست تروماتیک ستریس ډیس اورډر) ولید چې راتلونکی نسل به یې هم خـوند وڅکي. د لاندې کتاب لیکوال برینکلي، له ۲۰۰۶ راهیسې په سټانفورډ پوهنتون کې د ژورنالیزم پوهاند دی.]ـ ځیرکیار

Joel Brinkley, Cambodia’s Curse: A Modern History of the Troubled Land( Public Affairs: Paperback 2012), pp.39-40. For a compact stydy see Bruce Sharp,“Counting Hell: The Death Toll of the Khmer Rouge in Cambodia” [29 May 2015].For general information on genocide see Samuel Trotten and Paul R. Bartrop, Dictionary of Genocide(London: Greenwood Press, 2008). For comparing fascism and communism, read political scientist Vladimir Tisnaneanu, The Devil in History: Communism, Fascism, and some Lessons of the 20th Century. University of California Press, 2014

افغان سید حسین موسوي هم «آقای ٫٫چهره نما٬٬» د بشپـړقضاوت په خطر پـوهـوي ـ د هغه قضاوت په خطر چې غلي فاشـیزم یې چورلیـز (محور) جوړکړی دی: «آیا میدانید که فاشیزم هـټـلری قـبل از پرداختن به آن جنایات هولناک در جنګ دوم جهانی که وجدان جامعهٔ بشری از آن معـذ ب و بهانه ای ګردیده در دست صهیونیستهای اسرائیل در کشتار خلق فلسطین، به کدام تبلیغات نژادپرستانه یی اشتغال داشتند؟ وقتی هـیتلر بعـد ازکسب قدرت لا اقل (۶) ملیون یهود بی پناه را در کوره های آدم سوزی به آتش کشانید، می توانی بنویسی که جناب عالی و سایر هـم قطاران تان چه نقشه ای برای ملیت پشتون در سر دارید که چنین بی باکانه حکم به ٫٫درد نخـوری٬٬ آنها می نمایید، نکند نقشه هایی از قبیل ٫٫رواندا٬٬ و نسل کشی در میان باشد و مردم افغانستان از آن اطلاع ندارند؟». موسوي زیاتوي چې: «در اینکه طبـقه حاکـمه ملیت پشتـون غارتګـر و چـپاولګـر بـوده هیـچ جای شکـی وجود نـدارد، اما این مساله تنها منوط به طبقه حاکمه آن ملیت نګردیده، خصلت طبقاتی تمام طبقات حاکمه در تمام ملیت ها از پشتون، تاجـیک ، هـزاره، روس، ازبک، جـرمن، انګـلـیس، فـرانـس… غـارتـګـری و چـپاولګـر یـست. ٫٫آقای محترم٬٬! اګر کسی بیایـد و با تکیه بـر غـارتګری ها، چپاولګـریها، خـود فـرو شـیها، قـاچـاق بریها و مـیهـن فـروشیهای مشهـود و مستـنـد ربانـی، مسعـود، فهـیم، دوستـم، مزاری و سایریـن؛ بنـویسـد کـه بـلی، ـــ ٫٫هــفت کـوه ســیاه در میان٬٬ـــ تمام ملـیت تاجیک و ازبک وهـزاره چـپاولګـر، میـهـن فــروش و چــنان و بــهمان است، آیا آن قــضاوت را صائب میــدانی و یــا چــطور؟» (۵۰تر۵۱مخونه). زما ځـیـرکیـار په انـد، د هغـه چا نـوم پـه درنـاوي یـادیـږي چې سـر یې د خـیـټـې د پـاسه وي، خوهـغـه څـوک سـپک وي چـې سـر یې د خـيـټـې لانـدې وي!په دې کتاب د استاد سـید حسین موسوي سر د خيټې د پاسه دی.

دفاټاپه هکله په زړه پوری لیکنه او ژور تحلیل

Abdul Ghafor Lewal 27.5.2018
هوښیار اوسئ، چې په دغه وخت کې له پښتونخوا سره د قبایلي سیمو ( فاټا) بېړنی ورګډون تصادفي او یا هم د زړه سوي کار نه دی. د دې پرېکړې ترشا ځانګړې اجنداوې شته، چې وروسته ورته اشاره کیږي، خو تر دې وړاندې باید ټینګار وکړم، چې د قبایلي اېجنسیو د اوسېدونکیو روان حقوقي – سیاسي وضعیت د زغملو وړ نه دی. زاړه او وراسته قوانین، وروسته پاتې وضعیت او د انساني ژوند تر ټولو بد شرایط یې باید او خامخا بدل شي.
خو پر دغه حساس و تاریخي مهال، په داسې بېړه، دا بدلون څه نورې کیسې له ځانه سره لري:

۱– ترهرڅه وړاندې د پښتون ژغورنې د پیاوړي او تاریخي خوځښت وېشل او ترمنځ یې اختلافات جوړول.

۲ـ د سیمې د استخباراتو او نړیوال ښکېلاک له لوري د افغانانو له روانې ټولوژنې (Genocide) څخه پام په بله اړول،

۳ـ د پښتنو ملتپالو ګوندونو ترمنځ د شخړو او اختلافاتو لویول او ان ټکرونو ته لاره هوارول،

۴ـ د افغان ملي بنسټونو په وړاندې د ولس راپارول،

۵ ـ د خپلواکو قبایلي سیمو پوځي کول او تر بشپړو نظامي شرایطو لاندې هلته د نړیوالو ترهګرو ډلو ځای پرځای کول.
دې ته ورته ګڼ نور اهداف هم شته، چې پریوه غشي د څو مرغیو ښکار ته لارهواروي او د انګریزي ښکېلاک ( بېل یې کړه، اېل یې کړه) سیاست یوځل بیا تداعي کوي.

سپارښتنې :

۱– پر دې مسئله د نظر اختلافات او د سیاسي لیدلوري توپیر، یوازې په سیاسي خبرو اترو او منطق وڅېړئ، وشنئ او د نظر توپیر دوښمنۍ ته مه باسئ.

۲– د پښتون ژغورنې پیاوړی ولسي لښکر له منځ څخه پاشل کېدو ته مه پریږدئ او له دې استخباراتي چل ول څخه یې بېل وساتئ، ویې ژغورئ !

۳ـ تاریخي څېرې او د پښتون ملتپال بهیر مشران مه کنځئ، په دې کې هغوی هېڅ ملامت نه دي؛ پاچاخان، خان شهید او نور شخصیتونه وو، واکمن اوس د تاریخ ځلنده څېرې دي، د دوی سپکاوی هېڅ ستونزه نه شي هوارولای .

۴ـ د پښتنو مسئله تر دې اداري بدلونونو ډېره لویه ده، چې تر دې پراخ ملي شعور او سترې تاریخي پرېکړې یې حل لارې دي. پښتانه باید خپلې تاریخي جغرافیې ته ځان ورسوي او هغه له بنسټه د لوی افغانستان پیوستون دی.

۵– د پښتنو لپاره لومړیتوب باید د روان قتل عام په وړاندې په یوه غږ پاڅون وي، موږ باید ژوندي پاتې شو. خپلواکي او واکمني ژوندیو ولسونو ته بویه، نه مړوته.

لنډه یې دا، چې که دا ځل د پښتون په وړاندې د ( بېل یې کړه، اېل یې کړه !) دسیسه ناکامه شوه، نو بیا یې هیڅکله او هیڅوک په سیمه او نړۍ کې د یوه ستر قومي زبرځواک جوړېدو څخه نه شي راګرځولای.

دپښتنو دژغونۍ غورځنگ د ملاتړ غونډه:

 

په تودو سلامونو مو تود هر کلی کوم:

درنو دوستانو په سويډن د  ميشتو افغانانو اوله سويدن بهرر ا غلو  ميلمنو نن مو ټولو ټولنو په گډه د خپل پښتنو وروڼو سره د ملاتړاود هغوی د روا او منل شوو حقونو له پاره د ورورولی غږاواز پورته کړزه د يوه افغان په حيث ستاسو راتگ ته هرکلی وايم کور مودان .

درنو پر خپل ولسونو مينو دوستانو غواړم دافغان ولس پر غميزو لږ رڼا واچوم کله چی په 1893ز کال د نړې ستر زبر ځواک، ښکيلاکگر لوی برتانيا د افغان ولس پر سينه توره کرغېړنه کرښه د ډيورنډ کرښه وباسله له همغه نېټې زموږ ولسونه د سترو غميزو اود انگريز پلاس جوړ شوي هېواد پاکستان د پولي پر دواړه خواوو پراته پښتانه داور پر سرو لمبو کې سوځيدلي ساتلي اوپه تيرو ۷۰ کلونو کې دافغان وژنۍد نړيوالو ټولو منل شوو قوانين تر پښو لاندی کړي اودا لاس وهنې  دوام لري.

د پاکستاني پوځ او استخباراتو په لاس همدې بهرنۍ پالیسۍ، نن سبا اسلام اباد په نړۍ کې ګوښه کړی او نړۍ اوس پاکستان د یو تروریستي دولت پتوګه پېژني.

تر کومه چې د پاکستان په کورنۍ پالیسي پورې اړه لری هغه هم په سیمه کې له نورو ناکامه او بدنامه پالیسي ده. پاکستان په کور دننه خپل ولس وژنی. بلوچان ترې ټول ناراضه او خپلواکي غواړی. پښتانه هم پخپلو وروستیو خوځښتونو سره راویښ شوي او اسلام اباد ته وايي چې نوره پښتون وژنه بس ده او هغه ودروه. اوس د خپلواکې پښتونخوا او بشپړ افغانستان داعیه د اسلام اباد اورمیږ ماتوي. سند هم د پاکستان د یوه بام او دوه هوا کورني سیاست څخه تر پزې رسیدلي او خپلواک سندیش غواړي. د پاکستان ټول ولس د پوځي جنرالانو او پوځیانو له سیاستونو او خپلسریو څخه کرکجن او تر دوه سږمو رسېدلی.

درنو دوستانو د خواشنې ځای دی ، چی افغانستان په ۲۱ پېړې کې هم هما غسې وېشلی او ټوټې  پاته شوی دی.

څلورلسيزي کيږي چی د سيمه ايزو او نړېوالو پېچلو لوبو او استخبارتي جگړو په تاوده ډگر اوسنگر اوښتې دی.

داوسنې افغانستان د وگړو سر شمېرنه نه ده شوی خو د وگړو اټکلي شمير يې شاوخوا ۳۶ ميلونه دی  تر ۴۰ ميلونو زيات پښتانه د کرښې اخوا ير غمل ساتل شويدي  يوه بېلگه وړاندې کوم موثق راپورونه ښيي چی د 2015 زکال راديخوا ۷۵زره پښتانه د ترهگريزو عملونو کې وژل شوي او۳۲۰۰زره تري تم دي، ۱۵۰۰ نجونې تريتمی دي .  د ملگرو ملتو د يونما راپور ښيي چی په ۲۰۱۷ ز کال په افغانستان کې د ۱۱زرو په شاوخوا ملکي هيوادوال د ترهگريزو حملو له امله شهيدان شوي  . په موجوده افغان خاوره کې د توکم او ژبې له پلوه گڼ شمېر توکمونه پکې ميشت دي. لکه پښتانه ، تاجک ، هزاره ، ازبک ، ترکمن ، نورستاني ، بلوڅ ، پشه يي، پرا چه يي ، ايماق ، هندوان ، سکان ، عربان اوداسی نور واړه ټبرونه چې په ديريشو ۳۰ خپلواکو ژبو خبری کوي .

زموږ د وېاړلي هېواد لومړنی نوم ارېا نا بيا خراسان او وروستی نوم يې افغانستان دی، چې په تاريخي لحاظ ۵زره کلن لرغونی تاريخ لري . د دې هېواد جغرافيه او حاکميت کله تر ډېلي ، نيشاپور ، بخارا او سمرقند پوری رسېدلی . خو د افغانانو اصلي خاوره او ټاټوبې تل د پرديو تر بريدونو لاندې راغلی دی .چې د افغان مېړني ولس په سرښیندنه بیرته خپلواک شوی دی . د هېوادوالو د وروسته پاتیوالي او د افغان واکمنانو تر مينځ کورني مخالفتونه د دې لامل شوي چې د نړۍ زبر ځواکونه له حالاتو بده گټه واخلي او په ظالمانه توگه ددی هېواد خاوره وويشې او نورو ته يي په سوغات کې ور کړي . زما په اند تر څو چې افغان ولس په دې سیمه کې ژوندی پایي ،  دخپلئ خاوری يوه لويشت به هم چا ته ورنه کړي او د چا خبره د هېواد د نومول شوي پولو په توګه ایستل شوي کرغړېنی کرښې به ونه مني . که نن وي که سبا لروبر افغانان به د يو واحد ملت په توگه سره یو ځاي او گډ ژوند  وکړي . تاریخ ثابته کړه که د برلین دیوال چې جرمنیان یي په لویدځ او خټیځ جرمنې ویشلي وه او په ۱۹۹۲ ز کال کې د جرمن ولس د ګډي او کلکې ارادې له امله ونړید ، د افغانانو تر منځ ایستل شوي کرښې به د افغانانو له خوا ورانیږي او د لوي افغانستان د هستیدو خوب به ریښتیا کیږي . دا د هر هېوادوال هیله او ارمان دی او د خداي ج په تکیه به دا ارمان پوره کیږي .

درنو دوستانو : دا ورستې خودجشه خوځښت چی توری کرښې پراته ټول ولسونه د يوه سوليز حرکت له پاره د خپلو روا حقونو دتر لاسه کولو له پاره د لراوبر افغان يودی تر شعار لاندی په خوځښت راوستل ددی لاملونه به وارزوو هغه دا چی په تيرو ۴۰ کلونو کې د پاکستان نظاميگر واکمن رژيم دافغان ولس د ورانولو او بربادولو له پاره د ترهگرلکه داعش، القاعده، طالب، او په لسگونو نوری ډلی ټپلې په خپله خاوره وروزل وسلوال يې کړل ددوی له پاره د ترهگريزو عملياتو نخشې جوړی او عملي کړي د پولي دواړه خوا پراته ولسونه زياتره مخور مشران يا تريتم شول يا د پاکستان په جيلونو کې ورک دي.   دترهگريز بريد ته مسجد چی د خدای ج کوردی، مدرسه چی اسلامي زده کړو له پاره جوړی شوي ،يو شميرکورو نه يا  هوټل  او يا ښونځي  په نښه کوي  او ترهگر عمليات پکې سرته رسوي .په زرگونو  پاکستاني مدرسو کې  د استخباراتو د اداری يانی  اي،ايس ای لخواروزنه او پالنه ور کول کيږي دوران کاری او ځان وژنې له پاره زموږ هېواد ته راستوي .

وېاړلو د غونډې گډون والو :کله چی زموږ په گران وېاړلي هېواد افغانستان کې د شاه غازي امان الله په مشری د خپلواکې جنډه رپانده شوه اود نړې ستر ښکيلاکگر زبرځواک څخه خپلواکي تر لاسه شوه شاه د پرمختگ له پاره يو لړ کوټلي گامونه پورته کړه همدا د خپلواکي اتل تر کوم نوم لاندی اود چا په لار ښونه او ملاتړ له خپل هېواده کډوالی ته اړ باسل شو؟ او که زموږ په هېواد کې هر چا يا هر رژيم د پرمختگ هوډ کړی د نړې ښکيلاکگرو په مرسته د پاکستان په لارښونه د پښو اچول شوي په  اتم د ثور  ۱۳۹۲  ل کال کې په کابل کې غوبل د ۷۰ زرو انسانانو وژل، چور اونور جنايتونو ته چا زمينه برابره کړه؟ همدا پاکستان اودده لاس پوڅو کار وو.دالقاعدی مشر چیری ژوند کاوه  چير ته ومړ د اوسنيو ترهگريزو ډلو پناه ځايونه او روزنه په کوم هيواد کې سرته رسي ؟ ځواب گاونډې هيوادونه همدا نن پرون ستا پر خاوره د ورځئ سلگونه راکيټونه وروي ولی د څه له پاره د پښتنو ځورونه ،وژنه، جيل ته ټيل وهل د څه له پاره د پښتون ملت زور اود مټو ځواک ټولی نړې ته جوت دی دا ملت اوس دابدي خوب نه بيدار شوی دا شعار به د عمل جامه واغوندي چی لربر افغان يو دی او هر څوک چی ددی باتور غېرتي ملت د ځورولو او جلاوالي کوښښ وکړي دد ملت لخوا به دا سی خوله ماتونکې ځواب تر لاسه کړي او په کونډو به شي چی هيڅکله کله بيا د ولاړيدو توان ونه لري .

درنو دوستانو په پلازمېنه کابل کې د سولی کنفرانس اود داکتر اشرف غني لخوا بيساري وړانديزونه ولی ددی سره سم ترهگريز فعاليتو زور اخستل په څه ما نا ؟ ځواب دادی چی پاکستان دافغان سولی او باثاباته افغانستان سره تاريخي دشمني لري ۱۳۹۷ل کال  د لشکرگاه د لوبغاړي په ډگر ترهگريز په بريد  کې د ۱۴ځوانانوشهادت او ۴۲ تنو ټپي کيدل د کومې موخې له پاره ؟دا اوس چی په ټول هيواد کې د هلمند د پرلت د خوني د ملاتړ له پاره د سولې خېمې جوړيږي موږ هم ددی پرلت خونو نه په کله ملاتړ کوو اوددی ترهگريزو عملونو په کلکو ټکو غندنه کوو.د لربر افغانانو د ژغورنې دغور ځنگ ملاتړ او ننگه کوو،دافغان ولس له پاره تل پاته سوله ،يوالی او عدالت غواړو.

محمداقا شيرزاد

ېښور راخوځیږي:

 
د تاریخي افغانستان ژمنۍ پلازمېنه پېښور د جنوبي اسیا او منځنۍ اسیا ترمنځ یوله خورا لرغونو ښارونو څخه دی. په اوسمهالې زمانه کې د ( ښار) له ټولنیز ـ فرهنګي مفهوم سره سم د پښتنو تر ټولو لوی، مهم او ستراتيژيک ښار باله شي.
د ښاري لرغونتیا مخینه یې ۵۳۹ مخزیږدي ته رسیږي. دا ښار د کوشاني اېمپراتورۍ پرمهال د باګرام د مدني حوزې له مهمو منځیو څخه ګڼل کېده، چې کوشاني کانیڅکا ( کنیشکا) به ژمی هلته تېراوه،  کانیڅکا خپلې دواړه پلازمېنې باګرام ګڼلې. دوبنی باګرام همدا اوسنی بګرام دی، چې د نیلاب سیند پرغاړه ودان او کابل ښارته څېرمه پروت دی او ژمنی باګرام پېښور و.
پېښور د سانسکریت له پوروشاپوره Puruṣapura/  Purushapura   څخه اخیستل شوی، چې د مېړنیو د ښار ( د نرینه و ښار) مانا لري. ابوریحان بیروني پراشاور Parashāwar ثبت کړی دی.  پېښوره ته له ډېرې پخوا زمانې (د ګلونو ښار) هم ویل شوي دي.
د تاریخ په اوږدو کې د لویو یرغلونو پرمهال، هرکله چې له پښتنو سره د تعامل بحث راغلی، د پېښور لاندې کول لومړیتوب ګڼل شوی دی.
دمغولو د واکمنۍ پرمهال پېښور د کابل صوبې یوه ولسوالۍ وه ، چې لومړني مغول ضد پښتني پاڅونونه د همدغه ښار په مرکزیت راپیل شول، که هغه روښاني ستر نهضت ( له کاڼیګرام) څخه  و او یا هم د خټکو ملي مقاومت ( له اکوړي نه). د نګه او ملي پښتني حاکمیت تاریخي شعور د پېښور له شاوخوا پیل شو، چې بالاخره ویاړلي کندهار بشپړ کړ، د ستر میرویس خان هوتک او بیا د ختیځ د لوی اېمپراتور احمدشاه بابا ترمخې د بایزید روښان، جلال الدین روښاني، خوشال خان خټک او نورو پښتني مبارزینو تجربې پرتې وې. د افغاني اېمپراتورانو لپاره د پېښور ساتنه د لاهور او بیا ټول هیندوستان د درلودلو په مانا وه.
د شاه محمود ابدالي د واکمنۍ پرمهال چې، افغانستان د وزیر فتح خان او دهغه د وروڼو ترمنځ په ملوک الطوایفي بڼه اداره کېده او د دوی خپلمنځي شخړو مرکزي حکومت کمزوری کړ، نو شاه شجاع له پنجابي رنجیت سنګهـ سره په اټک کې پر ( ۱۸۰۹) ولیدل او لاهور ته په ګډه تر تللو وروسته،  تر ۱۸۲۱ پورې یو یو افغاني ښار د انګریز په ملاتړ د پنجابي سکهانو لاس ته ولوېدل؛ تراټک او ملتان وروسته پېښور، دیره جات او نورې سیمې د سېکهانو تر پښو لاندې راغلې، چې د رنجیت سنګهـ تر مړینې وروسته دا ټولې سیمې انګریزانو لاندې کړې.  له ۱۸۱۸ راوروسته تر نن پورې د پېښور په روح کې تل له خپل اصل ( تاریخي افغانستان ) سره د یوځای کېدو تلوسه په پوره ځواک ژوندۍ ده.
پېښور د خپل ستراتيژیک ارزښت له مخې همدا چې له کابله بېل کړای شو، نو د تاریخي افغانستان ملا یې ماته کړه، افغانستان یې نیمګړی کړ او پخپله هم تر نن پورې د افغاني هویت له تشې ځوریږی.
پېښور د افغاني ـ پښتني سیاسي، فرهنګي او ملي شعور ښاري مرکز دی، پېښور د پښتنو ښار دی او هر پاڅون چې له دې ښاره راپاڅيږي، خامخا به د پښتنو راتلونکی ټاکي.
پېښور  به د سیمې د افغاني ضد استخباراتو تر جدي کنټرول لاندې وي، هلته به د استخباراتي ـ پوځي مدرسو اوږدمهاله فعالیتونو د ډېرو پښتنو ذهنیتونه د افراطیت په زهرو لړلي وي او د افغان نېشنلیزم روحیه به یې زخمي کړې وي. په پېښور کې به څه تش په نامه پښتونژبي لړمان داسې هم روزل شوي وي، چې هر افغاني ـ پښتني سوله غوښتونکی او خپلواکي غوښتونکي غورځنګ ته ټک ورکړي، پېښور به د تاوتریخوالي او تشدد په لوګیو ککړ شوی وي او د شاتګپالنې د خړو دوړو شاته به یې د اصیل بچي ( باچاخان) څېره تته ښکاري، ښکېلاک به ډېرې تاليڅټې ادارې او افغان ضد حاکمیتونه پرې ورتپلي وي، د استخباراتي منارو له سره به یې ملي ضد بدرنګه غړانګې هره ورځ راپاڅیږي، خو …
خو د پېښور روح لا هم افغاني دی او که پښتون ژغورل کیږي، نو له پېښوره به ژغورل کیږي او که د سیمې راروان بدلونونه ـ چې افغان نېشنلیزم یې منځټکی ( محور ) وي ـ  راپیلیږي، نو له پېښوره به راپيلږي.
د پېښور تر پوټکي لاندې کوم نوي څه د خوځېدو په حال کې دي، پېښور په ولولو دی او د ژغورنې سړه لرې تبې نیولی دی.
پېښور به راپاڅیږي او د پښتون برخلیک به ټاکي .
تاریخ شاهد دی !!!

آغاخان کیست؟

Khalil Rahman Mujahids foto.

Khalil Rahman Mujahid till جوانان دعوتگر بسوی اسلام

7 tim ·

و آغاخانیان چی عقیده دارند؟آغاخان لقب امام و پیشوای طایفه ای از رافضی های آغاخانی است.
پایه و تهداب فرقهء آغاخان توسط انگلیس در ایران 
بوسیله حسن علی شاه قاجار گذاشته شد.

آغاخان فعلی چهارمین خان و چهل و نهمین امام اسماعیلیه ها است که در سن بیست سالگی در جون ۱۹۵۷ به امامت
بر گزیده شد.
به عقیده و باور رافضی های آغاخانی قرآن مجید محدود به یک زمان و مکان خاص بوده و یک پیام جهانی که شامل حال هرکس و در هرجا و هر وقت باشد نیست. نعوذ باالله
این طایفه گمراه به این عقیده و باور هستند که آغاخان خود قرآن زنده و سخن گوینده است و فرمان های وی هرچه باشد برای آنها هدایت و راهنمایی است. نعوذ باالله
آغاخان رسمآ خود را به عنوان مظهر الهی در روی زمین معرفی نموده و منظور از مظهر نزد این طایفه مشرک،
بدیل و یا مثنی است و به همین سبب پیروان آن آغاخان را و تصویر نجس آنرا سجده می کنند.
آغاخانیان مکلف به ادای نماز و روزه و حج و ذکات نیستند و آنها نماز را با بعضی دعاء ها و شعر های مزخرف و شرک آمیز که روزانه دو الی سه بار تکرار می کنند، تبدیل نموده اند.
و نیز حج در نزد آنها دیدار منحوص و مقهور آغاخان است.
از نظر این طایفه ابله آغاخان و نزدیکان و فامیل اش صلاحیت بخشش گناهان اتباع و پیروان خود را دارند.
این طایفه جاهل رهبر مفسد و فاسق خود را جای نشین پیامبر صلی الله علیه وسلم می دانند. نعوذ باالله!

آغاخانیان اعتقاد دارند که آنچه از طرف الله برای دیگر مسلمانها حرام قرار داده شده برای آنها حلال است و در کوشش و فعالیت و هستند که حرام الله را حلال جلوه بدهند!
بدین خاطر شورایی را ترتیب داده اند بنام طریقه که بواسطه آن سود و رباء و شراب و موسیقی دیگر خبایث را از طریق این شورا به پیروان خود حلال قرار می دهند.
آغاخان و پیروان آن با کمک صلیبی ها از ضعف اقتصادی و بیسوادی و جهل مسلمانان خصوصا مناطق جنگ زده و دور دست و روستایی استفاده نموده و با کمک های عوام فریبانه بسیاری از مسلمان نماها را جذب گروه گمراه خود نموده اند!
آغاخانیان عملا برنامه های را برای بدنام سازی و به بیراهه کشانیدن مسلمانان در چندین کشور اسلامی خصوصا افغانستان اجراء نموده اند امثال
دفاتر و بانک ها سود و قرضه
شبکه های تلویزیونی و رادیویی چون طلوع لمر ….
مراکز رقص و پای کوبی
دفاتر جلب و جذب دختران جوان
و…

اسماعيليهء آغاخاني:
-اين قرقه در ثلث اول قرن نوزدهـم ميـلادي در ايران ظهور نمود، و داعيان شان
قرار ذيل اند:
1-(حسـن علي شاه ) وي آغـاخان اول ميباشـد، انگليـس وي را در رهبري
كودتايى گماشت كه آن بهانه براي مداخلهء شان باشد، بناء وي دعوت به سوي اسماعيليهء نزاريه را شروع نمود، از ايران به افغانستان تبعيد گرديد و از آنجاهم به بمبئ تبعيد گرديد، لقب ( آغاخان) را هم انگليس برايش اعطا نموده است، سال 1881م درگذشت.
2- ( آغاعلي شاه) وي آغاخان دوم ميباشد : 1881-1885م.
3-بعد از وي پسرش ( محمد حسيني ) ميايد كه وي آغاخان سوم است 1885-1957م، وي اقامت در اروپا را ترجيح ميداد، و در اطراف و اكناف دنيا گشته بود، وقتى مي مرد خلافت را به نوادهء خود ( كريم) وصيت كرد و اين وصيتش مخالف قانون اسماعيليه بود زيرا آنان به پسر بزرگ وصيت ميكردند،
4-( كريم) وي آغاخان چهارم ميباشد، كه از سال 1957م تا امروز در مقام خود باقي است، دروس خويش را در يكي از دانشگاه هاي امريكا خوانده است.
هفتم اسماعيليهء واقفه:
-اين گروه فرقه اي از اسماعيليه است كه بر امامت محمد بن اسماعيل كه اولين امامان مستور است، توقف نموده اند و قول به بازگشتش كرده اند، [يعني بعد از وي ديگر امامي را نمي پذيرند و ميگويند: امام همان محمد بن اسماعيل است].
افكار و معتقدات:
-ضرورت به وجود امـام معـصوم منصوص علـيه [امام قبلي وي را صريحا تعيين
نموده باشد] كه از نسل محمد بن اسماعيل باشد، به شرط اينكه پسر بزرگ امام قبلي باشد، مگر ازين قاعده چندين بار تخلف صورت گرفته است.
-عصمت نزد آنان در عدم ارتكاب معاصي و كناه نيست بلكه معاصي و كناهان را طوري تأويل ميكنند كه مناسب به عقايد شان باشد.
-كسيكه امام زمان خود را نمي شناسد و از وي بيعتي در گردن خود نمي داشته باشد، موت وي موت جاهليت است [يعني مثل يك فرد كافر و جاهل از دنيا رفته است].
-به امام خود صفاتي را نسبت ميدهند كه وي را بالا برده مشابه به پروردگار ميسازند، وي را داناي علم باطن ميدانند و پنجم حصهء كسب خود را به وي اعطا مينمايند.
-معتقد به تقيه و پنهان كاري اند، و آن را در اوقات خطرناك تطبيق ميكنند 0
-امام محور دعوت اسماعيليه است و عقيده شان هم در محور شخصيت امام مي چرخد 0
-زمين خالي از امام نمي باشد : يا ظاهر و مكشوف ميباشد و يا باطن ومستور ، اگر امام ظاهر بود جائز است كه حجتش مستور باشد ، ولي اگر امام مستور بود ضرور است كه حجتش و داعيانش ظاهر باشند 0
-قائل به تناسخ اند، وميگويند : امام وارث همه امامان سابقه است 0
-صفات خداوند را منكر اند، زيرا خداوند عزوجل در نظر شان از دسترس عقل بالا است، بنابرآن ميگويند: وي نه موجود است ونه غير موجود، نه عالم است نه جاهل، نه قادر است نه عاجز، ايشان نه به اثبات مطلق، قائل اند و نه به نفي مطلق بنابرين خداوند عزوجل در نظر شان پروردگار دو متقابل، خالق دو متخاصم و حاكم بين دو متضاد است، نه قديم است، نه حادث، قديم امرش و كلماتش، و حادث خلق وايجادش است0
از معتقدات بهره :
* در مساجد ديگر مسلمانان نماز نمي گزارند.
* در ظاهر عقايد شان مشابه عقايد ديگر فرقه هاي معتدل اسلامي است، اما باطن شان چيز ديگري است، آنان نماز مي خوانند اما نماز شان براي امام اسماعيلي مستور است كه از اولادهء طيب بن آمر ميباشد.
* مثل ديگر مسلمانان به مكه حج ميروند، ولي ميگويند: كعبه رمزي از امام است.
-شعار حشاشين اينست ( هيچ حقيقتي وجود ندارد و كل چيز مباح است) كارشان ترورهاي منظم و پناه بردن به قلعه ها و حصار هاي مستحكم بود.
-امام غزالي در بارهء آنان ميگويد: چيزي كه از آنان نقل شده اباحت مطلق، دور ساختن حجاب، مباح و حلال دانستن چيزهاي ناجائز و انكار شريعت ها است، مگر آنان همهء شان، و قتي اين امور براي شان نسبت داده شود از آن انكار مي ورزند [يعني ميگويند: ما برين عقيده نيستم].
-معتقدند كه خداوند مستقيما عالم را نيافريده، بلكه از طريق عقل كلي و به توسط وي آفريده است وعقل كلي محل همهء صفات خداوند ميباشد و آن را حجاب مي نامند و ميگويند: عقل كلي در انساني حلول نموده و داخل شده كه آن انسان همان پيامبر است، همچنين در امامان مستور كه خليفهء پيامبراند حلول نموده است، محمد ناطق وعلي اساس است كه تفسير ميكند.
ريشه هاي فكري و اعتقادي:
-مذهب ايشان در عراق نشأت نمود، بعدا از آنجا به فارس،خراسان، و ماوراء النهر مثل هند و تركستان فرار نمودند،بنابرين در مذهب شان عقايد و آراء قديم فارس و عقايد هندي خلط گرديد، همچنان با آنان افراد منحرف و هواپرست يكجا شد كه اين خود سبب ازدياد انحراف و گمراهي شان گرديد.
-با برا همهء هند، فلسفي هاي اشراقي، بودائي ها، بقاياي كلداني ها، و فارسي هاي [قديم] يكجا شدند و از آنان عقايد و افكاري را در مورد روحانيات، ستاره ها و علم نجوم أخذ نمودند، و در اندازهء أخذ اين خرافات از ايشان با هم متفاوت اند، پنهاني وسري بودن شان همچنان در خرافات و انحرافات شان افزود.
-بعضي از ايشان ( مثل قرامطه) مذهب مزدك و زردشت را در مورد اباحت و اشتراكي بودن پذيرفته اند.
-عقايد شان از قرآن و سنت أخذ نشده، بلكه فلسفه ها و عقايدي در مذهب شان جاي گرفته كه آنان را از اسلام خارج كرده است.
انتشار و جاهاي نفوذ:
-سرزميني كه بر آن اسماعيلي ها سيطره و تسلط داشتند نظر به تغيير اوضاع و گردش احوال، در طول و عرض خود، در مدت زمان طويلي،از هم مختلف بوده است، نفوذ آنان همهء عالم اسلامي را دربر ميـگيرد، اما به تشكيلات مختلـف كه
در هروقت و زمان از هم تفاوت ميكند:
* قرامطه بر الجزيره، بلاد شام، عراق و ماوراء النهر سلطه داشتند.
* فاطمي ها دولتي پايه گذاري كردند كه امتدادش از محيط اطلس و شمال افريقا بود، و مصر و شام را نيز قبضه نمودند، مردم عراق نيز به مذهب شان گردن نهادند و در سال 540هـ بنام آنان بر منابر بغداد خطبه خوانده ميشد، ليكن دولت شان به دست صلاح الدين ايوبي سرنگون گرديد.
* آغاخاني ها در نيروبي، دار السلام، زنجبار، مدغشقر ، كنغو، بلجيكي، هند، پاكستان و سوريه سكونت دارند، و مركز رهبري عمومي شان شهر كراچي است.
* بهره در يمن و هند و سواحل نزديك به اين دو منطقه زندگي اختيار نموده اند.
* اسماعيليهء شام چند قلعه و حصاري را در طول و عرض شهرها تصرف نموده اند كه تا اين زمان هم بقايايى از آنان در سلميه، خوابي، قدموس، مصياف، بانياس و الكهف موجود است.
* حشاشين در ايران پراگنده شدند، و قلعه الموت را در جنوب بحر قزوين تصرف نمودند، سلطنت شان وسعت پيدا كرد، اقليم بزرگي را در ميان دولت عباسي سني مذهب، به خود اختصاص دادند، قلعه ها و حصارها را پيهم تصرف ميكردند تاكه به بانياس، حلب و موصل رسيدند، و يكي از آنان در زمان صليبي ها قضاء دمشق را به عهده گرفت، بالآخره سلطنت شان را هلاكو مغلى برچيد.
مراجع :
1-تاريخ المذاهب الإسلامية محمد أبوزهره.
الجزء الأول
2-اسلام بلا مذاهب د. مصطفى شكعه.
3-طائفة الإسماعيليه، تاريخها، د. محمد كامل حسين –مكـتبة النهضـة المصـرية
نظمها، عقائدها 1959م.
4-دائره المعارف الإسلاميه مادة الإسماعيلية.
5-الملل و النحل محمد عبد كريم الشهرستان- طبع دوم –دار المعرفة.
6-المؤامرة على الإسلام انور جندي.
7-تاريخ الجمعيات السرية محمد عبدالله عنان.
و الحركات الهدامة.
8-اصول الإسماعيلية و الفاطمية لبرنارد لويس.
و القرامطة
9-كشف اسرار الباطنية و محمد بن مالك اليمان الحمادي.
اخبار القرامطة
10-فضايح الباطنية إمام أبوحامد غزالي.

آریانا چطور خراسان و افغانستان شد؟

 

سید فرهاد زلمی هاشمی

7 سال ago

چگونه کشورما افغانستان نام گرفت؟

دراین مقاله به چگونگی نام تاریخی افغانستان که ازآریانا به خراسان وسپس به افغانستان تغیریافت پرداخته می شود. نخست ازآریانا سخن بمیان می آید. ازمناطق وسرزمین های که شامل قلمرو کشورآریانا می شد. سپس تغیرنام آریانا به خراسان وقلمروخراسان زمین باتذکری ازخانواده های حکومتگروحاکمان خراسان تبیین وبررسی می شود. درپایان ازافغانستان سخن میرود. چه زمانی کشورما افغانستان نامیده شد واین نام چگونه وازکجا بمیان آمد؟

 

آریانا:

 

نام افغانستان هرچند درفاصلۀ بیشترازدوقرن اخیر به این کشورداده شد، اما پیشینۀ تاریخی این سرزمین وساکنانش به هزاران سال قبل بر میگردد. درآن گذشته ها کشورکنونی افغانستان بخشی عمده ای ازسرزمین بزرگی بود که آنرا «آریانا» یا » ایریانا» ویا » آریا وایریا» می خواندند. این نام ازهزار سال قبل ازمیلاد تا قرن پنجم میلادی به افغانستان امروزوبخش های از ایران کنونی، مناطقی درآسیای میانه وبخش هایی درشمال وغرب پاکستان اطلاق میگردید. محقق ومؤرخ قدیمی یونان اراتوس تینس (Eratosthenes ) درنیمه ی قرن سوم پیش ازمیلاد، آریانا را نام قدیم و گذشتۀ دور افغانستان می خواند. (1)

دکتورمحمد حسن یمین پروفیسور ومحقق علم تاریخ افغانستان، درمورد حدود و وسعت قلمرو سرزمین آریانا می نویسد: « استرابو جغرافیا نگار ومؤرخ یونانی براساس گفتارارا توتینس حدود وثغورآریانا وبه همین گونه » بطلیموس وبیلو» ولایات آریانا را درهفت ولایت این چنین مشخص ساخته اند:

1 ـ مارجیانا ( حوزۀ مرغاب)

2 ـ بکتریانا ( بلخ وبدخشان)

3 ـ هریوا ( حوزۀ هرات )

4 ـ پاروپامیزاس ( حوزۀ کابل وهزاره جات )

5 ـ درانجیانا ( حوزۀ سیستان )

6 ـ اراکوزیا ( حوزۀ ارغنداب )

7 ـ گدروزیا ( حوزۀ بلوچستان ) » ( 2 )

سرزمین آریانا به عنوان یکی ازکانونهای هفتگانۀ تمدن کهن جامعۀ بشری محسوب می شود. آریانا در زمرۀ سرزمین های چون: بین النهرین، مصر، سواحل شرق مدیترانه، چین، نیم قارۀ هند، شبه جزیرۀ یونان، ایتالیا وروم قدیم است. ساکنان این سرزمینها هزاران سال قبل دربخش های مختلف علوم ریاضی، نجوم، طب، حکمت، تجارت، کشتی رانی، نقاشی، ایجاد الفباء، زراعت، صنایع دستی، هندسه وغیره دارای تمدن درخشانی بودند ودرواقع پایه های تمدن امروزین جامعۀ انسانی را درسیارۀ زمین گذاشتند. آریانا درمیان حوزه های تمدنی مذکور از دو تا سه هزارسال قبل ازمیلاد مسیح دارای زراعت وآبیاری وشهر های آباد وپرجمعیت بود. ونقطۀ اتصال میان تمدنهای بزرگ یونان، چین، هند وبین النهرین محسوب می شد.آیین زرتشت یا زردهشت درصدها سال قبل ازمیلاد مسیح توسط مبلغ وبنیانگذارآن به همین نام از بلخ کنونی افغانستان که » بکتریا» یا » بکتریانا» نام داشت، ظهورکرد. بلخ یا » باکتریا» مرکز وپایتخت مملکت آریانا بود. به نوشته یک مؤرخ ومحقق کشورافغانستان به نقل از کتاب» سحرگاه آیین زرتشت» تألیف آر. سی. زاهنر چاپ نیویارک: «… از روایت پارسیان هند که ازباز ماندگان زردهشتیان پیش از اسلام هستند وسنن ملی شانرا به دقت حفظ کرده اند چنین بر می آید که وی درسدۀ ششم پیش از میلاد مسیح درسرزمین باختر واقع درشمال افغانستان کنونی دربین قبایلی ظهور کرده بود که خودرا آرین می نامیدند. (3) کتاب مقدس آیین زرتشت «اویستا» نام داشت که درآن عقاید وتعالم مربوط به آیین زرتشتی وموضوعات دیگری بیان گردیده بود. نوشته هایی بروی سنگ که ازدوران امپراطوری هخامنشیان دربیشترازشش قرن قبل از میلاد مسیح منسوب به کتاب اویستا بدست آمده است نشان میدهد که بیشترین ولایات ومناطق سرزمین آریانا درکشور کنونی افغانستان موقعیت داشت. از 12 ولایت آریانا درآن کتیبه های سنگی بدینگونه نام برده می شود:

1 ـ هرکانیا (گرگان)

2 ـ پارتیا (درۀ خراسان)

3 ـ زرانکا ( زرنج)

4 ـ ایریا (هرات)

5 ـ خوارزمیا (خوارزم)

6 ـ بکتریانا (بخدی، بلخ)

7 ـ سغدیانا(سغد)

8 ـ گندارا (حوزه کابل وسند)

9 ـ ستا گیدیا (هزاره جات ومناطق مرکزی افغانستان)

10 ـ اراکوزیا (حوزۀ ارغنداب)

11 ـ ماکا( مکران وبلوچستان(

12 ـ ساکا( خاک های سکایی سیستان) (4)

نقشه های متفاوتی از اریانا در دسترس است که همه را اینجا می گذاریم.

این نمایش پرده‌ای نیاز به جاوااسکریپت دارد.

ظهور زرتشت وآیین زرتشتی که برخی زرتشتیان اورا درجملۀ پیغمبران الهی محسوب میدارند حاکی از تکامل وپیشرفت انسانی و وجود تمدن دردیار وسرزمین کهن آریانا بود. عده ای معتقد اند که آیین زرتشت برخلاف تصور وباوری ناشی ازعدم آگاهی تعالیم اصلی این آیین ویا دراثر تحریفی که به آن واردشده است نه برمبنای آتش پرستی بلکه برمبنای یکتا پرستی قرار دارد. خداوند یکتا درآیین زرتشتی»اهورا مزدا» (هستی بخش بزرگ ودانا) خوانده میشود وتعالم این آیین برمبنای دستوراخلاقی: » اندیشه ی نیک»، » گفتار نیک»، و» کردارنیک» استوار است. (5)

در دورۀ ظهور زرتشت، آریانا دارای حکومت واداره بود. واین دلیل دیگری برموجودیت تمدن کهن بشری در آریانای گذشته محسوب می شود. زرتشت رهبر ومبلغ آیین خود توانست زمامدار یا پادشاه ولایت باکتریانا یا بلخ مرکزآریانا را که «گشتاسب» نام داشت به آیین زردشتی معتقد بسازد. پس ازآن آیین زردشتی از بلخ به سایر ولایات وقلمرو سرزمین آریانا وحتی خارج ازآن بسوی شمال غرب وغرب گسترش یافت. برغم آنکه پایتخت مملکت آریانا در باکتریا یا بلخ وسراسرقلمروآریانا بعد از ظهور زرتشت مورد هجوم ویورش قبایل» مادها» و»پارتها» یا» پارسها» ازشمال غرب وغرب وسپس قبایل بدوی وبیابانگرد صحرای مغولستان ودشت های آسیای مرکزی قرارگرفت، اما آیین زرتشت درقلمرو آریانامهاجمان را مجذوب خود ساخت. بگونه ای که درمطالعه وبررسی تاریخ آریانا دیده می شود که مهاجمان ویورشگران از بیرون قلمرو آریانا با ایجاد دولت ها وامپراطوری های مقتدردراین قلمرو بیشتربه آیین وفرهنگ ساکنان آریانا گرویدند وبا وجود یک دوره ستیزه گری و ویرانی درترویج وگسترش فرهنگ آرین زمین ازآیین ودین تا زبان آن تلاش کردند.

درحالیکه قسمت اعظم حدود قلمرو آریانا را آنگونه که تذکر رفت کشور کنونی افغانستان تشکیل میداد اما بعداً درقرن بیست میلادی محمد رضاشاه مؤسس خاندان پهلوی درایران همان نام آریانا یا ایریانا را با اندک تغیر لفظی به نام ایران به سرزمینی گذاشت که از کشورپارس یا فارس قدیم وبخشی از قلمروآریانای کهن تشکیل یافته بود. پروفیسور محمد حسین یمین محقق ونویسندۀ افغان به نقل از «هانری ماسه» محقق غربی درمورد تاریخ وتمدن ایران این مطلب را مورد تأیید قرار میدهد: « نام ایران برای کشورایران امروزی نامی است بسیار تازه که از مدت تقریباً ششش دهه بدین سو برفارس کهن اطلاق شده است. آنهم بنا برملحوظات ویژه وبا تحلیل اینکه همه موارث تاریخی، مدنی وفرهنگی مملوازافتخارات دیرینۀ آریانا دراین واژه خلاصه شده است. یعنی این نام به صورت آگاهانه بر فارس (پارس وبه شکل لاتین آن پرشیا) اطلاق گردیده است. چنانکه رضا شاه مؤسس سلسله پهلوی که به گذشتۀ پر افتخار ایران کهن (به قول خودش) توجه بسیارداشت کمی پس از رسیدن به سلطنت تصمیم گرفت کشوراوکه تا آن زمان معروف به فارس بود ایران خوانده شود. » ( 6 )

همچنان این محقق ونویسندۀ افغانستان در بخشی دیگر ازتحقیقات خود مینگارد: « سرپرسی سایکس دراین باره مینویسد: » اهل کشوریکه به زبان انگلیسی پرشیا( Persia) نامیده میشود آن کشور را ایران وخودشان را ایرانی میخوانند واین لفظ همان است که دراویستا » ایریا» ضبط شده ومعنای آن خاک آریان است، بنا برآن این لفظ ایران هرگاه به اصطلاح سیاسی امروزه استعمال شود محدود به کشور و دولت جدیدی است که انگلیسها آنرا پرشیا ( Persia ) میخوانند.» ( سرپرسی سایکس، تاریخ ایران، ترجمه تقی گیلانی، تهران 1323، ص 5 ) » دیا کونوف» با استناد به آثار استرابو وتأکیدقول وی میگوید:» به کاربستن صفت ایرانی ممکن است چنین تعبیر شود که صحبت برسرزبان، دولت وکشورایران است، چنانکه برهمه معلوم است اصطلاح ( ایران) به صورت باستانیش یعنی » آریا» درآغاز شامل فارس نبوده است.»( دیاکونوف، تاریخ ماد، ترجمه کریم کشاورز، چاپ تهران، سال 1345، ص 581)

و درمورد جدیداً تسمیۀ فارس به ایران درکتاب ارانسکی( زبانهای ایرانی) آمده است: » کلمۀ ایران به عنوان کشور جدید خاورمیانه فقط درپایان قرن نوزدهم به چشم میخورد وتنها درسال 1935 بود که دولت ایران( فارس) این کلمه را رسماً به نام قدیمی Persia بع عنوان نام رسمی کشورخود پذیرفت به همین جهت خلط کلمه Iran درمعنی جدید رسمی با همین کلمه درمعنی تاریخی آن که غالباً به چشم میخورد اشتباه فاحشی است. » ( یوسف اراسکی، زبانهای ایرانی، ترجمه علی اشرف صادقی، تهران، نشر سخن، 1378، ص 34 ) » ( 7 )

بعد از نامگداری ایران توسط محمد رضا شاه به سرزمین فارس وبخشی از آریانا درکشور ایران این ذهنیت واعتقاد ایجاد شدکه تمام نشانه ها وافتخارات گذشتۀ سرزمین آریانا متعلق به ایران امروز است. حتی برمبنای چنین ذهنیت وباورنادرست، آن عده از دانشمندان، مبارزان، سیاستمداران، عرفاء وشعرای که درقلمرو افغانستان کنونی زاده شده اند ازسوی ایرانیها متعلق به خودشان قلمدادشده وایرانی خوانده می شوند. آنگونه که مولانا جلال الدین بلخی، حکیم ابوعلی سینای غزنوی، امام فخر رازی، ابومسلم خراسانی و…. که همه درمناطقی از افغانستان کنونی تولد شده اند شاعران وحکیمان ایرانی نه به معنی تعلق آنها به آریانای کهن بلکه به ایران کنونی گفته می شود.

هرچند دولت افغانستان درنام گزاری مذکور اعتراضی به دولت ایران نکرد، اما براساس تذکر عبدالحی حبیبی مؤرخ ومحقق مشهور افغان در مجلس بزرگداشت فردوسی دردانشگاه کابل گفته می شود که: « این تصمیم از طرف دانشمندان افغانی بنا بر ملاحظات تاریخی مورد اعتراض قرار گرفت ومرحوم غبارواعظمی وبعضی دیگربه نماینده گی ازقشرروشنفکربه وزارت خارجۀ افغانستان رسماً احتجاجیۀ خودرا سپردند اما از طرف دولت وقت به آن اعتنایی نشد.» ( 8 )

البته دلیل بی اعتنایی وسکوت دولت افغانستان به عدم ملی بودن دولت وماهیت قبیله ای وقومی آن برمیگشت که تضعیف رابطۀ کشوروبخش اعظم ساکنانش را به گذشته درجهت اهداف ومنافع قومگرایانۀ خود ارزیابی میکرد.

دریک دورۀ طولانی یک ونیم هزار ساله که افغانستان امروز بخشی ازآریانای کهن بود وبه سرزمین وکشورآریانا یا د می شد خانواده های متعددی چه به عنوان مهاجم وچه عنوان زمام داران برخواسته از داخل درآریانا حکومت کردند. دراین جا تنها به تذکر خانواده های شاهان وحاکمان آریانا وزمان حاکمیت شان می پردازیم:

1 ـ هخامنشیان از 545 تا 333 قبل از میلاد مسیح

2 ـ یونانیان از 333 تا 250 قبل از میلاد

3 ـ یونانو باختری از 250 قبل از میلاد تا ده های اول میلادی

4 ـ کوشانی ها از سال 40 تا 220 میلادی

5 ـ از کوشانی تا یفتلی از 220 میلادی تا 425 میلادی

6 ـ یفتلی ها از 425 تا 566 میلادی

قابل یاد آوری است که قلمرو ومحدودۀ حاکمیت وزمام داری شاهان و زمام داران خانواده های مذکور درسرزمین آریانا دردوره ها وسالهای حاکمیت شان متفاوت بود. گاهی این قلمرو دراثرقدرتمندی شاهان وزمامدارانی که به هجوم ویورش دست میزدند وسیعتر میگردید. گاهی نفاق درونی اعضای خانواده ها وسران قبایل وعشایراقوام به تضعیف وتحلیل آنها می انجامید وحکومت های مستقل ایجاد می شد وبا این ضعف وناتوانی، خانواده های حاکم وحاکمیت های شان بسوی انقراض میرفتند وسقوط میکردند.

خراسان:

بعد از نفوذ وگسترش اسلام از شبه جزیرۀ عربستان بسوی مشرق، سرزمینی که تا آن دوران آریانا خوانده می شد نامش را به » خراسان» به معنی مشرق وطلوع گاه آفتاب داد. هرچند واژۀ خراسان قبل از نفوذ اسلام واستیلای اعراب مسلمان نیز به کشور امروز افغانستان اطلاق می شد. آنگونه که عبدالحی حبیبی از کشف مسکوکات شاهان هفتلی سخن میزند که لقب آنها خراسان خوتای یا خراسان خدای بعنی شاه خراسان نوشته شده است. ( 9 )

اما سرزمین آریانا بعد از نفوذ اسلام واستیلای عرب بگونه رسمی خراسان نام گرفت وبه همین نام مشهور گردید. پس ازآن نام خراسان وخراسانیان در آثار ونوشته های نویسندگان وشاعران خراسانی، مؤرخین ومحققین عرب وغیر عرب به کثرت انعکاس یافت. درنوشته ها وآثار این محققین ونویسندگان با وجودیکه ازحدود ومناطق کشورخراسان با تفاوت واختلاف سخن بمیان می آید، افغانستان امروز بخش بزرگ ومحوری خراسان محسوب میشود. مؤرخ وجغرافیه دان عرب احمد بن یحیی بن جابر بغدادی که معروف به بلاذری است درتألیف مشهور خود » فتوح البلدان» درسال 255 هجری ولایات: نیشاپور(مناطق شرقی ایران امروز)، هرات، مرو، جوزجان، بادغیس، سمنگان، بدخشان، بلخ، بامیان، ماوراء النهر وخوارزم را از مناطقی مربوط به خراسان میداند. ( 10 )

مؤلف کتاب مشهور «مسالک وممالک»، ابو اسحاق ابراهیم بن محمد اصطخری درحالیکه مناطق نیشاپور، مرو، هرات، بلخ، غرجستان، تخارستان، غور وبامیان به شمول غوربند، لوگر، کابل، نجراب، پروان، غزنی، پنجشیر را جز خاک خراسان میداند، سند وماوراءالنهر را از آن مستثنی میدارد. (11)

خراسان بعد ازسقوط امپراطوری ساسانی فارس بدست کشورگشایان مسلمان عرب به تدریج طی نبرد های سخت وطولانی تحت سیطرۀ حاکمان اعراب قرار گرفت. نفوذ اعراب به خراسان بعد از سال 642 مسیحی آغاز شد ونخستین بار در دوران خلافت اموی ها درسال 661 مسیحی شخصی بنام قیس به عنوان اولین حاکم اموی وارد ولایت نیشاپور در سرزمین خراسان گردید. از آن پس لشکر کشی های متعددی بسوی سایر ولایات خراسان توسط زمام داران اموی صورت گرفت. لشکر کشی وجنگ اعراب بصورت پیوسته تا کمتراز دو قرن در ولایات ومناطق مختلف خراسان ادامه یافت. چون از یکطرف دراثر مقاومت وانقیاد ناپذیری مردم خراسان ازدین اسلام وحاکمیت اعراب مسلمان، پیشرفت آنها درتسخیر خراسان زمین به کندی صورت میگرفت واز سوی دیگر مخالفت وشورش دربرابرحاکمان جدید از سوی مردم به وقفه ها از سرگرفته می شد. اعراب تلاش کردند تا با جابجایی واسکان هزاران نفرازلشکریان را با خانواده هایشان درمناطق مختلف خراسان از مخالفت وقیام مردم جلوگیری کنند وزمینه را برای باور وپذیرش مردم به دین اسلام مساعد تربدارند. این راهکار درجلب وجذب مردم خراسان بدین جدید (اسلام) مؤثر وثمر بخش بود.هرچند جنگ ها ومقاومت هایی پراگنده ادامه میافت وشاهان یا زمام داران کابلستان بیشتراز هرمنطقه و ولایت خراسان زمین به جنگ علیه لشکریان اعراب پرداختند اما درجریان کمترازدو قرن، اسلام به سراسر خراسان نفوذ کرد. مردم بدین جدید درآمدند ویکنوع اختلاط وامتزاج فرهنگی میان آنها و فاتحان غالب بوجود آمد. به نحوی که دراین مدت وبعداً خراسانیان همراه با مردم فارس قدیم یا بخشی از ایران امروز حتی بیشتر از اعراب درتمدن اسلامی وپیشرفت علوم ومعارف اسلامی نقش ایفا کردند. آنگونه که میرغلام محمد غبارمؤرخ افغانی به نقل ازامین احمد نویسنده ومحقق مصری می نویسد:

«خراسان دردورۀ اسلام ازطرف عرب به جنگ وصلح فتح شده وباردیگر استعداد وقابلیت طبیعی ودرایت خراسانی در امورسیاست وعلوم وفنون ظاهر شد، وخراسان نسبت به سایر ممالک اسلامی، بیشتر علما وامرای نامدار پرورش داد. » (12)

برغم آنکه دین اسلام درخراسان زمین هرچند با سختی ومخالفت مردم پذیرفته شد ودولت اموی عرب، خراسان را درسیطره وحاکمیت خود درآورد اما حرکت وقیام استقلال طلبانه علیه سلطۀ حاکمیت اموی وسپس علیه حاکمان عباسی ازسوی مردم مسلمان خراسان درمقاطع مختلف زمانی بوقوع پیوست. انگیزه های اصلی نهضت آزادیخواهانه از یکطرف که به روحیۀ استقلال طلبانه ی خراسانیان مربوط می شد ازجانب دیگر عملکرد تبعیضگرایانه، ظالمانه وغیر عادلانۀ حکام عرب درسرزمین خراسان مسبب تحریک وتحریص این روحیه می گردید.

نخستین درفش استقلال طلبانه را علیه امویها ابومسلم خراسانی درسال 129 هجری مطابق 746 میلادی برافراشت. ابومسلم متولد سال 720 مسیحی درشهر انبار قدیمی و ولایت سرپل کنونی افغانستان بود. اودرمرو با گرد آوری یکصد هزار نیرو ازولایات مختلف خراسان پایان خلافت یا حاکمیت خاندان اموی وآغاز خلافت خاندان عباسی را اعلان کرد وخودرا شهنشاه خراسان خواند. اوقلمرو خراسان را از تسلط حاکمان اموی تصفیه نمود وسایر مناطق وسرزمین های اسلامی را به نفع حاکمیت جدید خاندان عباسی اعراب از سلطه ی اموی ها کاملاً خارج ساخت وبه حاکمیت خاندان اموی نقطۀ پایان گذاشت. اما بعداً در 25 شعبان 137 هجری قمری مطابق 754 مسیحی از سوی منصور خلیفۀ عباسی بصورت ناجوانمردانه با خدعه ونیرنگ به قتل رسید.

بعد از قتل ابومسلم قیام های متعددی علیه تسلط حاکمان عباسی درخراسان بوقوع پیوست. قیام » سندباد» درسال 759 مسیحی درهرات ونیشاپور، قیام» حکیم مقنع» درسال 775 درمرو، قیام «استاد سیس بادغیسی» درسال 766 درهرات وقیام » حمزۀ سیستانی» درسال 799 میلادی درسیستان از مشهورترین قیامهای بودند که از سوی زمامداران عباسی سرکوب گردیدند. اما درسال 206 هجری (821 مسیحی) طاهر بن حسین پوشنگی هراتی( ولسوالی زنده جان کنونی هرات) یکی از سرداران نیروی مامون الرشید خلیفه عباسی که به حاکمیت مرو توظیف شد استقلال خراسان را اعلان کرد. وی با اعلان استقلال خراسان بنیانگذار حاکمیت خانوادۀ طاهریان گردید که بعد ار اوتا سال 872 افرادی ازاین خانواده بنام های: طلحه بن طاهر، عبدالله بن طاهر، طاهر بن عبدالله ومحمد بن طاهر به حکومت پرداختند.

بعد از شکل گیری دولت مستقل طاهریان درخراسان که تسلط حاکمان عربی تضعیف گردید و خلافت عباسی ها دربغداد بسوی انحطاط رفت، دولت های مستقل درخراسان ادامه یافت. هرچند که در دوره های مختلف با لشکر ویورش های مهاجمان بیرونی همچون چنگیز خان مغولی و تیمورگورگانی استقلال خراسان ازمیان رفت، مدنیت وآبادی شهرها تخریب گردید. خانواده های که بعد ازسلسلۀ طاهریان درخراسان به پادشاهی وزمام داری پرداختند عبارت بودند از:

صفاریان که مؤسس این خانواده یعقوب بن لیث ازسیستان بود. اودرشهر زرنج مرکز ولایت نیمروز افغانستان کنونی پیشه ی آهنگری داشت وبعد به گروه عیاران خراسان پیوست. وی درآغاز سیستان وسپس تمام خراسان را درسیطرۀ خود آورد. پس ازیعقوب، عمرولیث وطاهر بن محمد ازاین خانواده حکومت کردند تا آنکه حاکمیت آنها درسال 910 مسیحی توسط سامانی ها سقوط داده شد.

مؤسس خانوادۀ سامانی های تاجک تبار شخصی بنام سامان خدا یا سامان خدات از بلخ وسمرقند درشمال خراسان قدیم بود. اودربلخ پا به عرصه ی سیاست گذاشت. اسماعیل یکی ازپسرانش که به حکومت بخارا رسید، دولت مقتدر ومتمدن سامانیان را درخراسان بمیان آورد. درطول بیشتر ازیک قرن تداوم حکومت سامانیان علاوه ازاسماعیل بن احمد سامانی، ابو نصراحمد بن اسماعیل، نصربن احمد، نوح بن نصر، عبدالملک بن نوح، ابوصالح منصور بن نوح وابوالقاسم نوح بن منصورازاین خانواده درخراسان به حکومت رسیدند. وحکومت آنها درسال 999 میلادی توسط سلسلۀ غزنویان پایان یافت.

مؤسس دولت غزنویان درخراسان سبکتگین داماد الپتگین ازغلامان ترک تبار دربار شاهان سامانی بود که به افسری گارد شاهی وبعداً به سپهسالاری ارتش سامانی رسید. اودرسال 962 با تصرف ولایت غزنی حکومت مستقلی را از دولت سامانی تشکیل داد. بعد از مرگ وی دامادش سبکتگین براریکۀ حاکمیت تکیه زد وبربسیاری از ولایت خراسان سلطه یافت. اودر 997 بمرد وحکومت را درخراسان ابوالقاسم محمود پسر بزرگش بدست گرفت که بعداً با ایجاد یکدولت مقتدرازطریق یورشگری وتوسعه طلبی به سلطان محمود غزنوی مشهور گردید. اواز مقتدرترین شاهان خانوادۀ غزنویان محسوب می شد که قلمرو خراسان را از قزوین تا دریای ستلج درهندوستان شمالی وازخوارزم درآسیای میانه تا بحرعرب توسعه داد. بعد ازسلطان محمود پسرانش سلطان محمد وسلطان مسعود وسپس سلطان مودود بن مسعود، علی بن مسعود ومسعود بن مودود، عبدالرشید بن محمود، ابراهیم بن مسعود، مسعود بن ابراهیم، ارسلان شاه بن مسعود، بهرامشاه بن مسعود، خسرو شاه بن بهرامشاه، خسرو ملک بن خسرو شاه ازخانوادۀ غزنویان تا سال 1148 درخراسان حکومت کردند.

بعد از غزنویان، سلجوقیان ازترکمنان بحیرۀ بالخاش واراک به تشکیل حکومت درخراسان پرداختند. مشهورترین زمامداران آنها طغرال شاه، آلپ ارسلان، ملک شاه وسلطان سنجر بود که سلطان اخیرالذکر در 1157مسیحی بمرد وبه حاکمیت سلجوقیان توسط خانوادۀ غوریها پایان داده شد. سلاطین غوری که بعد ازغزنویها درخراسان به زمامداری پرداختند ساکنان بومی ولایت کوهستانی غوردرمناطق مرکزی خراسان زمین بودند. غوریها قبل ازغزنویان استقلال محلی خودرا داشتند وپیوسته با دولت ها وحکام ماقبل خویش برسرحفظ استقلال وخودمختاری خود درجنگ وکشمکش به سر میبردند. ازمشهورترین پادشاهان غورعلاءالدین جهانسوز بود که شهرغزنی پایتخت امپراطوری غزنویان را درسال 1148 مسیحی به آتش کشیدوبه کشتار و ویرانی بی حساب پرداخت. پایتخت سلاطین غوری شهر «فیروزکوه» درغوربود. بعد ازآنکه علاء الدین در 1155 مسیحی بمرد پسرش سیف الدین جانشین پدرشد. سپس مردان دیگری ازاین خانواده تا اوایل قرن سیزدهم میلادی ( 1214 میلادی) یکی پی دیگری به سلطنت رسیدند. بعداً حاکمیت این خاندان توسط خوارزمشاهی ها که درشمال غرب خراسان بنام » آل مامون» ازدورۀ سامانیان به بعد حکومت محلی داشتند سرنگون گردید.

مشهورترین ومقتدرترین شاهان خوارزمی سلطان علاء الدین محمد بن تکش بود که از 1199 تا 1219 مسیحی پادشاهی کرد وبا راندن آخرین بقایای حاکمیت غوریها ودرهم کوبیدن دولت ترکی ثمرقند ودولت فراختایی کاشغرستان درشمال شرق خراسان، امپراطوری بزرگی بوجود آورد. اما دولت خوارزم شاهی در دوران سلطنت وی با یورش چنگیزخان مغلی ازمیان رفت. سلطان محمد خوارزم شاه که با قتل وغارت کاروان تجارتی چنگیز وسپس قتل نمایندۀ او، موجب هجوم چنگیز به خراسان زمین شد، خود بدون مقاومت دربرابر یورشگران چنگیزی پابه فرار نهاد.

تموچین مشهوربه چنگیزازقبیلۀ بدوی وبیابانگرد» بورجیقین» منگولیا بود که برهمه قبایل دیگر مغولی فایق آمدوحکومت نیرومندی را درمغولستان یا منگولیا بنا نهاد. اونخست چین شمالی وترکستان شرقی را تصرف کرد وسپس دراثر اشتباه سلطان محمد خوارزم شاه درسال 1220 مسیحی با دوصد هزار عسکر ترک ومغول بسوی کشورخراسان هجوم آورد. چنگیز با لشکریانش علی الرغم مقاومت سخت ودلاورانۀ بسیاری ازمردم خراسان زمین سراسر کشورخراسان را متصرف شد وتمام آبادی وآثار مدنیت وپیشرفت سرزمین خراسان را که طی قرون متوالی ایجاد شده بود نابود کرد وملیونها نفر را به قتل رسانید. لشکریان مغول سرزمین های قدیم ومرکز خلافت اسلامی را دربغداد نیز تسخیر نمودند وآثارمدنیت را نیز درآنجا ها ویران ساختند.

بعداز مرگ چنگیز در 1226 مسیحی که بازماندگان خانوادۀ چنگیز وافراد مغولی درخراسان به حکومت ادامه دادند تدریجاً به فرهنگ خراسان زمین جذب شدند وبا پذیرش دین اسلام روش وعملکرد ترسناک وظالمانه ی چنگیزی خودرا دربرابر مردم تغیر دادند. درطول یک ونیم قرن دیگر که بازماندگان چنگیز درخراسان زمین وخارج از آن درقلمروخلافت اسلامی به حکومت پرداختند وضعیت زندگی اندک اندک متحول گردید. شهرها وروستاها ازنو ساخته شدند. حکومت های مستقل چون ملوکان کرت درهرات که ازقتل عام سالهای هجوم چنگیز باقی مانده بودند مجال بروز دوباره یافتند. شاعران وحاکمانی چه آنکه اتفاقاً ازدوران هجوم چنگیزیان زنده مانده بودند ویا بعداً متولد شدند، سربرآوردند. اما با ظهورامیر تیمور گورگانی درقرن چهاردهم میلادی ازآنسوی رود جبحون بار دیگر خراسان زمین مورد یورش و ویرانی قرار گرفت.

تیمورپسر ترغای ازسران قبیله برلاس ترک مؤسس خانوادۀ تیموریان یا گورگانیان بود. اودرسال 1333 میلادی در شهر کش یا شهر سبز کنونی درجنوب سمر قند متولد شد. برخی از مؤرخین نسب اورا به چنگیز میرسانند. اودرجوانی ابتدا به حاکمیت شهر کش رسید وسپس درسال 1372 میلادی دست به یورش وکشورکشایی زد. تیموربا تصرف تمام قلمرو خراسان وتسخیر هندوستان، ترکستان شرقی، سرزمین های فارس قدیم، عراق، سوریه، مصر وترکیۀ کنونی درنتیجۀ جنگ های خونین و ویرانگریهای مدحش دست به تشکیل امپراطوری بزرگی زد. اودرسال 1404 مسیحی بمرد وبازماندگانش درخراسان به حکومت ادامه دادند.

زمام داری بازماندگان تیمور درخراسان زمین که به دولت گورگانی شهرت یافتند از 1380 تا 1506 مسیحی طول کشید. آنها برخلاف تیمور که درولابات وشهرهای خراسان به حکومت پرداختند به احیای فرهنگ ومدنیت توجه کردند. اما جنگ ونزاع اولاد ها وبازماندگان تیمور برسرقدرت موجب انقراض دولت تیموریان دربخش خراسان گردید. هرچند محمد بابر ازاین خانواده تا سال 1501 مسیحی درسمرقند واندیجان حکومت میکرد وبعداً متوجه تشکیل حکومت درکابل و ولایات شرقی خراسان شد مؤفق به سقوط دولت لودیهای افغان یا پشتون درشبه قارۀ هندوستان گردبد وبه جای آنها دولت مقتدر بابری هارا درهندوستان بوجود آورد. افراد این خانواده تا سال 1738 درشبه قارۀ هند به سلطنت پرداختند که بعد از بابر مشهورترین سلاطین آنها: اکبر، جهانگیر، شاه جهان واورنگزیب بود. بابری ها دراین مدت کنترول خودرا به کابل و ولایات شرقی خراسان نیز حفظ کردند. درحالیکه بابری ها به کابل وبخش شرقی خراسان حکومت مینمودند، بخش شمالی خراسان تحت سیطره وحکومت شیبانیها و ولایات غربی وقسماً جنوبی خراسان درتصرف وحاکمیت صفویها قرارگرفت.

بنیانگذار دولت شیبانیها محمد شیبانی ازاحفاد جوجی پسر چنگیزخان بود که با تصرف ماوراءالنهر درسال 1500 مسیحی ازحاکمان گورگانی، سلطنت شیبانیها را اساس گذاشت.اوسپس حملات خودرا برای تصرف تمام خراسان بسوی جنوب ادامه داد اما بعد ازتصرف قندهار وهرات درجنگ با اسماعیل صفوی در 1510 به قتل رسید. بازماندگان موصوف تا سال 1599 میلادی درسمرقند وبخارا به حکومت ادامه دادند.

مؤسس دولت صفوی، اسماعیل صفوی از شیعان 12 امامی بود که درسال 1502 آذربایجان را درمنطقۀ قفقاز متصرف شد وبا اعلان پادشاهی خود مذهب تشیع 12 امامی را مذهب رسمی خواند. سپس برای حاکمیت این مذهب وتوسعه قلمروخود به سرزمینهای فارس قدیم وبسوی خراسان درمشرق به لشکر کشی وجنگ پرداخت. او دولت گورگانی هارا درخراسان سرنگون کرد وبا دولت شیبانی درماوراءالنهر وشمال خراسان بارها به جنگ پرداخت. بعداً جانشینان اونیز به این جنگها با حاکمان شیبانی ادامه دادند. درواقع خراسان میان سه دولت صفوی، شیبانی وبابری تجزیه وتقسیم گردید. وجنگ میان دولتمداران آنها برسرتوسعۀ قلمرو درخراسان ادامه یافت. این درحالی بود که مردم درداخل خراسان ازحاکمان وحاکمیت هرسه خانواده نارضایتی داشتند وعلیه آنها به مخالفت وقیام های طولانی دست زدند. درحالیکه تسلط شیبانی ها با ایجاد حکومت های محلی خود مختار درشمال خراسان روبه ضعف می نهاد، سلطۀ بابری ها درولایات شرقی به قیام های مسلحانه ودیرپا اما نامؤفق روبروگردید. معروف ترین این قیام ها، قیام روشانیان وقیامی برهبری خوشحال خان ختک شاعر معروف زبان پشتو وفارسی دری بود که تا سال 1691 میلادی ادامه یافت.

دولت صفوی که درجنوب وغرب خراسان با تبعیض مذهبی وبیداد حکومت می کرد دربرابر مخالفت وقیام ها از پا درآمد. درابتدا میرویس خان هوتکی ازقبیله ی غلجایی پشتون به تسلط گرگین حاکم صفوی در 1709 میلادی درقندهار پایان داد ودولت مستقل هوتکی را تأسیس کرد. بعداً درسال 1717 میلادی درهرات نیزعبدالله خان ابدالی به تشکیل حکومت مستقل پرداخت. پس ازفوت میرویس هوتکی پسرش شاه محمود که در1716 مبلادی جانشین پدرشد به اصفهان پایتخت دولت صفوی حمله برد ودر1722 شاه حسین صفوی را وادار به تسلیم نمود وخود به جای او به تخت سلطنت نشست. شاه محمود دوسال بعد بمرد وپسر کاکایش شاه اشرف بر تخت اصفهان جلوس کرد. اما به سلطنت او دراصفهان در 1729، به حکومت ابدالی هرات در 1731 وبه حکومت غلجایی قندهار در 1738 میلادی توسط نادرافشارازافسران نیروهای شهزاده طهماسب پسر شاه حسین صفوی پایان داده شد. نادر سپس خودرا پادشاه اعلان کرد. کابل و ولایات شرقی خراسان را از تسلط حاکمالن بابری بیرون کشید ودر 1739 دهلی را نیز از محمد نادرشاه آخرین شاه بابری بدست آورد. نادر افشارسال بعد بخارا وخوارزم را هم متصرف شد وسرانجام خود در 1747 درقوچان توسط افسران قزلباش لشکر خود به قتل رسید.

افغانستان

افغانستان بصورت رسمی وبه عنوان نام یک کشور اسم تازه ای میباشد که به بخشی مهمی از سرزمین آریانای کهن وخراسان بعد از اسلام در حدود دو وسه قرن اخیر نهاده شده است. هرچند که قبل بر آن واژه ی افغان نه به سرزمین وکشور مستقل، بلکه به برخی عشایر وقبایل پشتون یکی ازاقوام کهن آریایی وقدیم خراسان زمین اطلاق می شد. اما بعداً خاصتاً پس از فروپاشی وتجزیۀ کشور وسیع خراسان یا همان آریانای کهن ودردورۀ سلطنت شاهان ابدالی کلمۀ افغان نخست از قبیله ی خاص پشتون به قبایل مختلف قوم پشتون وسپس به اقوام مختلف ساکن در محدودۀ کشورما نهاده شد. به قول میرغلام محمد غبار مؤرخ شهیر کشور:« بالآخره اسم افغان وافغانستان بمیان آمده وبه مرور قرون ازقبیله به قبایل وطوایف انتقال وبه تدریج ازنشیب های جبال سلیمان به تمام صفحات جنوب هندو کش تا دریای سند منتقل ودرنهایت به تمام ملت ومملکت خراسان قرون وسطی اطلاق گردید وامروز جانشین آریانای قدیم به شمار میرود. » (13)

البته واژۀ افغان بسیار قدیم ترازاسم افغانستان که بعد از پادشاهی احمدشاه ابدالی وبه خصوص در دوران زمام داری بازماندگان او جانشین نام خراسان واسم رسمی مملکت ما شد وجود داشته است. عبدالحی حبیبی مؤرخ معاصر کشورکاربرد تاریخی واژه ی افغان را یک هزار وهفتصد سال قبل وانمود میدارد. (14)

اینکه کلمۀ افغان در اصل وریشه ی خود اززبان پشتو گرفته شده یا فارسی دری چندان روشن نیست. درحالیکه درمتون قدیم عربی وفارسی دری، افغان به قبیله ویاقبایل پشتون ساکن درمناطق جنوب وشرق کشور منسوب شده است اما درمورد پشتو بودن واژۀ افغان شک وتردید وجود دارد. درحواشی وتعلیقات فرید بیژند به کتاب جغرافیای تاریخی افغانستان تاًلیف میرغلام محمد غبار کلمۀ افغان ازکلمه های کهن دری خوانده می شود. درنوشته مذکور می آید: «درزمان کوشانیان، درسده های نخستین میلادی بود که درسرزمین پشتونان وهمسایگان، کیش بودایی گسترش پیدا کرد وجای کیش زردشتی را گرفت وازاین راه میان مردمان ایران(آریانا) وجه جدایی وشکاف مذهبی پدید آمد. تیره ای از کیش زردشتی روی میگرداند وازهم کیشان وهم نژادان خود جدا میگردد وچون درمنطقه ای که میزست، پیروان کیش زردشتی بسیار بودند، به منطقه دیگر که همباوران تازه را دربرداشت روی می آورد. وهمین باعث میگردد که درنظر بقیه زردشتی کیشان که همانا اشکانیان وساسانیان باشد «اوغان» خوانده شود.( جعفری، ص 1265) » (15)

مؤلف انگلیسی کتاب افغانان یا گزارش سلطنت کابل جنرال مونت استوارت الفنستون نیز احتمال میدهد که واژۀ افغان ا زبان فارسی گرفته شده باشد. او می نویسد: « درمورد اصل نام » افغان» که اکنون بصورت عام بر آن ملت اطلاق می شود، اطلاعات دقیق ومشخصی دردرست نیست وشاید که نام جدید باشد. این نام را آنان از طریق زبان فارسی گرفته اند. » ( 16 )

برغم آنکه واژۀ افغان برگرفته از زبان پشتو باشد یانه، این اسم از نخستین زمان کاربرد آن به قبیله ویا قبایل پشتون که درآغازعمدتاً دروادی رود سند ونواحی کوه های سلیمان میزیستند اطلاق میگردید. وقبل از آنکه افغانستان به عنوان نام کل کشور رسمیت وشهرت یابد وجانشین اسم خراسان شود، کلمۀ افغان دراسناد وتالیفات مؤ رخین وجغرافیه نگاران تنها معّرف قوم پشتون ومناطقی درجنوب وشرق کشور بنام افغانستان مبین محل ومنطقه سکونت پشتونها بود. مرحوم عبدالحی حبیبی نویسنده ومؤرخ افغان درتحقیقات وتتبعات خود این امر را روشن میدارد:« اما دربارۀ کلمۀ افغانستان هم میتوان گفت که این نام محدثی نیست که درعصر احمدشاه ابدالی خلق کرده باشند، بلکه قرن ها قبل از او یعنی هفتصد سال پیش ازاین موجود ومستعمل بود وما درتاریخ هرات سیفی هروی تالیف( حدود 721 هجری) می بینیم که وی همین سرزمین های شرقی افغانستان را تا مجاری سند بنام افغانستان می خواند وازاین بر می آید: درزمانیکه هرات پایتخت آل کرت بود ومملکت بعد از سپری شدن دوره های وحدت سیاسی غزنویان وغوریان بسبب تجاوز چنگیزیان بسوی تجزیه و ویرانی میرفت نام افغانستان درآنوقت هم رواج داشت ولی نه با وسعتی که درزمان امپراتوری احمد شاهی کسب کرده بود. درزمان تیموریان هرات مولانا کمال الدین عبدالرزاق ثمرقندی هروی که در سنه 816 هجری درهرات بدنیا آمده ویکی از دانشمندان ومؤرخان ورجال قضاء وسیاست دربار هرات بود تاریخ مطلع سعدین ومجمع بحرین خودرا درسنه (857 هجری) نوشت وی نیز دراین کتاب افغانستان را با همان وسعت جغرافی که سیفی میشناخت مکراَ مذکور میدارد که جزوی از مملکت وسیع تیموریان هرات بنام خراسان بود که معین الدین اسفزاری هم در روضات الجنات افغانستان را مکراُ ذکر میکند. » ( 17 )

مرحوم میرمحمد صدیق فرهنگ مؤرخ دیگر کشور نیز به معنی واحد ویکسان هردو واژه ی پشتون وافغان تأکید میکند: «هنگامیکه زبان پشتو به مرحلۀ خط وکتابت رسیده است کلمات افغان وپشتون درآثار نویسندگان وشاعران این قوم با مفهوم واحد به جای یکدیگر استعمال شده اند. بنا براین بطور کلی واجمالی میتوان گفت که خود پشتونها ترجیحاً خود را پشتون گفته اند، درحالیکه فارسی زبانان آنان را افغان وهندیان، پتهان نامیده اند وهرسه کلمه از سدۀ شانزدهم به بعد در کتابت راه یافته ودرمعنی واحد بکار رفته است.» ( 18 )

رویهمرفته نام افغانستان پس از پادشاهی احمد شاه ابدالی به تدریج جانشین اسم خراسان شد نه دردوران پادشاهی او. دردورۀ سلطنت وزمام داری احمد شاه درانی که امپراتوری وسیعی را تشکیل داد وبنیانگذار افغانستان نوین وسرسلسلۀ شاهان وحاکمان پشتون محسوب می شود نام مملکت بصورت رسمی نه افغانستان بلکه خراسان خوانده می شد. تغیرنام کشورازخراسان به افغانستان دریک مراسم رسمی دولتی، یا دریک گردهمآیی ومجلس بزرگ مردم بنام» لویه جرگه» وچیزدیگر ویا دریک همه پرسی ونظرخواهی عمومی ویا رفرندم عملی نگردید. احمدشاه ابدالی بنیانگذاردولت معاصرافغانستان نیزخودرا پادشاه خراسان می خواند. درحالیکه برخی به اشتباه فکرمیکنند نام افغانستان بگونۀ رسمی ازسوی اوبرگزیده شده است. جانشینان اوتا شاه شجاع نیزخودرا پادشاه خراسان می خواندند. اولین بار درمکاتبات ومعاهدات رسمی با دولت های خارجی واژۀ افغانستان را لارد اکلند انگلیسی، وایسرای شبه قارۀ هند درنامۀ خود عنوانی شاه شجاع پادشاه وقت در آگست 1838( جمادلاول 1204) بکار برد. وحتی جنرال استورات الفنستون که در راًس هیئتی بریتانیا دراکتوبر 1808 بدربار شاه شجاع میرود وبعداً کتاب افغانان یا سلطنت کابل را نوشت نام رسمی کل کشور مارا خراسان میگوید. او می نویسد: « نامی که توسط ساکنان سرزمین برتمام کشور اطلاق می شود خراسان است اما واضح است که به کار بردن این نام درست نیست؛ ازیکسو تمام سرزمین افغانان درمحدودۀ خراسان داخل نیست واز سوی دیگر دربخش مهم آن ایالت، افغانان ساکن نیستند. » ( 19 )

اینکه الفنستون کاربرد نام خراسان را به قول خودش به این دلیل که دربخش مهمی آن افغانان ساکن نیستند نادرست میداند از سیاست های انگریزی استعماری آن دوران بریتانیا ناشی می شود. همان سیاست ایجاد تفرقه بنام قومیت ها وجلوگیری از رشد وایجاد ملت – دولت درافغانستان ودربسیاری از سرزمین های تحت اشغال واستعمار. وگرنه الفنستون به خوبی میداند که نام خراسان درطول قرون متمادی نام رسمی سرزمین وکشوری بود که افغانستان کنونی بخش عمدۀ آن را تشکیل میداد ودرآن کشور به قول الفنستون افغانان که منظوراو پشتون ها است ساکنان قدیمی خراسان بودند وازکهن ترین اقوام آریایی محسوب می شدند. بیان حدود وقلمرو کشور خراسان درمنابع مختلف محققین، مؤرخین وجغرافیا نگاران دنیا هیچ نقطه ی ابهامی دراین مورد باقی نمیگذارد. عبدالحی حبیبی مؤرخ کشور می نویسد: « درسنۀ 733 ق هنگامیکه ابن بطوطه جهانگرد عربی ازاین جا بسوی هند ازدریای سند گذشت( محرم 734 ق) وی تمام این سرزمین را به شمول ترمذ وسرخس وهرات تا سلسله کوه هندوکش وسلیمان ودره هایی که از کابل وغزنی بسوی کنار های سند گذشته خراسان می نامد. این تسمیه وقتی خوبتر تحقق میابد که شاهرخ پسر امیر تیمور هرات را مرکز خراسان وپایتخت خود میگرداند وحدود مملکت او ازدریای سند تا حدود پارس میرسد… .

درسنه 922 ق بابر ازکابل بردهلی تاخت چون آن شهر را گرفت جمالی دهلوی درمدحش گفت:

ازخراسان چون به هندوستان شدی آمد ترا

بخت و دولت دریمین فتح ونصرت دریسار

دراین وقت نزد جمالی دهلوی تمام کابلستان تا دریای سند خراسان بود. » ( 20 )

همچنان همانگونه که دربالا گفته شد شاهان پشتون درانی تا دورۀ شاه شجاع خودرا شاهان خراسان می خواندند. وحتی مردم عام قوم پشتون، عشایروقبایل مختلف پشتون درولایات جنوب وشرق دردو سه قرن اخیرهم حین سفرتا شبه قارۀ هند خودرا ازکشور خراسان می نامیدند. به قول مرحوم عبدالحی حبیبی:« مردم افغانستان مخصوصاً پشتوزبانان کوچی وقتیکه ازمساکن خود درولایات ننگرهار وپختیا(پکتیا) وغزنی وقندهاردرزمستان بسوی شرق حرکت می کنند ودرآنجا ازسرزمین های کوهستانی خود به مراتع تاریخی قدیم دروادیهای دریای سند پای می نهند چون مردم بومی از وطن اصلی شان بپرسند گویند ازخراسان آمدیم ودروادی پیشین بین هند وباغ وقلعۀ سیف الله تا کنون جایی بنام خراسان کاکرنا میده می شود که وسعت شرقی این نام را می رساند.»(کشورافغانستان حتی درزمانیکه ازخراسان به این نام تغیریافت هرچند نه به وسعت آریانا وخراسان زمین اما بیشترازمحدوده ای بودکه افغانستان امروزرا تشکیل میدهد. آخرین تجزیه وجدایی بخش های این کشورپس ازورود وسلطۀ استعماری انگلیس ها به شبه قارۀ هند بود که خط دیورند توسط آنها بروی مرزهای شرقی وجنوبی کشیده شد. آنچه که درپیامد تجزیه وجدایی بخش های مختلف کشور درتمام دوره های آریانا، خراسان وافغانستان معاصر عرض اندام کرد، ایجاد کشورغیرطبیعی با تفاوتهای قومی، زبانی وحتی نژادی بود. ایجاد کشوری متشکل ازاقلیت های قومی وتباری. چون بخش بزرگ وبدنه های اصلی اقوام دربیرون ازافغانستان کنونی درهمان قلمروآریانای کهن وخراسان قدیم با نام وعنوان متغیرباقی ماندند. این وضعیت وموقعیت به عنوان یکی ازعوامل نامساعد وحتی بازدارنده درایجاد وگسترش هویت واحد ملی تبارزکرد. سیاست تنگنظرانه وغیرملی حاکمیت ها، ناهمگرایی وناکارآیی عوامل گفته شده را هنوزنامساعد تروناکارآمدترساخت وبرمیزان بازدارندگی آن افزود. مسلماٌ تداوم چنین سیاستی ازسوی قدرت وحاکمیت سیاسی درهرهیئت وهویتی چیزی بیشترازچرخش دورانی باطل وزجرآورنیست. واقع گرایی ونگرش عقلایی درتفکرات سیاسی واجتماعی درهردومیدان نظری وعملی یگانه راه بیرون رفت ازاین واماندگی ودرجازدگی محسوب می شود. ما درزمان امروزقرارداریم ومسیر حرکت ما نه پشت به فردا ورو به گذشته بلکه پشت به گذشته و رو به فردا است. رفتن به گذشتۀ آریانا وخراسان واحیای مجدد آن هرچند که افتخارآفرین وشکوهمند باشد چیزی بیشترازیک فکر واندیشۀ احساسی وعاطفی متناقض با واقعیت های کنونی نیست. امروز نام کشورما افغانستان است. باوجودیکه افغانستان در آغاز به محل مورد سکونت قوم پشتون یکی از اقوام کهن سرزمین وکشورخراسان اطلاق می شد وافغان به عنوان واژه ی مترادف پشتون مورد استعمال بود، اما اکنون افغانستان نام کشورمستقل و واحدیست که درآن اقوام مختلف به شمول پشتونها زندگی می کنند. افغان نیز برخلاف گذشته ازلحاظ قانونی، حقوقی وعملی تنها معّرف پشتون ومترادف کلمۀ پشتون نیست بلکه باشندگان این سرزمین منسوب به اقوام مختلف را شامل می شود. هرچند سیاست تبعیض آمیزوغیرملی برخی ازشاهان وزمام داران پشتون از شکل گیری ملت واحدی بنام وهویت افغان که همه اقوام خودرا دراین هویت ببینند جلوگیری کرد. اما این از وجایب دولت افغانستان وهمه روشننفکران وسیاستمداران کشور است که در شکل گیری هویت واحد ملی ووحدت ملی گام بردارند. اینکه هویت ملی چگونه شکل می گیرد؟ وحدت ملی چگونه تأمین می شود؟ دولت ملی چه دولتی را می توان گفت ووظیفۀ آن درقبال روند وجریان تشکیل ملت وتأمین وحدت ملی چیست به بحث وبررسی جداگانه وبیشتری نیازدارد که درمقالۀ دیگری به آن پرداخته خواهد شد.

یاداشت: این متن را من ننوشته ام، از روی تصادف در صفحه یکی از دوستانم در فیس بوک پیدا کردم. خواستم به دسترس شما نیز قرار بگیرد