به یادبود یکی دیگر از قهرمانان ملی واقعی افغانستان

 
Naser Orias foto.

Naser Oria

مؤرخ، نویسنده و خوشنویش افغان، ملا فیض‌ محمد کاتب، پسر سعید محمد، در سال ۱۸۶۲ میلادی در قره‌ باغ ولایت غزنی چشم به جهان گشود و در سال ۱۹۳۱ میلادی در کابل وفات یافت و در بالا جوی چنداول به خاک سپرده شد.Naser Oria
ملا فیض محمد کاتب، ستر او نومیالی افغان مؤرخ، لیکوال او خطاط، په ۱۸۶۲ میلادی کال کښی د غزنی ولایت قره باغ سيمه کی نړی ته سترګی پرانستی او په ۱۹۳۱ میلادی کال کښی په کابل ولایت کی له نړی سترګی پټی کړی او د کابل په چندولو کی خاورو ته وسپارل ښو.
***
معلومات بیشتر:
فیض محمد کاتب تعلیمات ابتدایی را در زادگاهش، غزنی فراگرفت و سپس غرض کسب دانشِ علوم دینی به نجف عراق و ایران رفت. از آنجا به هند بریتانوی رفته و در شهرهای لاهور و پیشاور به تحصیل پرداخت.
مدتی هم در قندهار نزد علمای اهل سنت به آموزش علم مصروف شد.
كاتب در صفحه ۱۱۴۹ سراج التواريخ از مولوي محمد سرورخان اسحاق زايی به نيكي ياد مي‌كند، زيرا كاتب نزد او درس خوانده است.
ملا محمد سرور اسحاق زایی اين درايت و استعداد را در كاتب ديده بود كه سفارش شمول او را به عضويت دارالانشا ومجلس تاليف نمود. در مورد شمولیتش به وظيفه دفتر خاص به سال ۱۳۱۰ هجری شمسی، او بيان می ‌دارد كه بنا به تعريف و پيشنهاد ملا محمد سرور اسحاق زايی به اين ماموريت گماشته شد.
در سفر به کشورهای عراق، ایران و هند تلاش کرد با کلتور و فرهنگ ملت های مذکور آشنا شود. وی علاوه از زبان دری وپشتو، به زبان های عربی، انگلیسی و اردو آشنایی داشت.
پس از عودت به وطن، در کابل سکنی گزید و به نویسندگی پرداخت. در زمان حیات پربارش آثار گرانبهایی نوشت.
پوهاند عبدالحي حبيبی كه شرح حال اشخاص مهم مشروطه خواهان را جمع آوری نموده است، پنج صفحهٔ كتابش را به صحبت در باره ملا فيض محمد كاتب و خدمات او اختصاص داده است. پوهاند حبیبی مي‌نويسد: “مؤلف سراج التواريخ كه نويسنده فاضل و اديب روشنفكر و از جمله مشروط خواهان اول بود و در (شيرپور) محبوس گرديد اما به سبب اين كه امير حبيت الله خان او را از دوران شهزادگی می ‌شناخت و در نگارش سراج خدمت می ‌كرد بعد از مدت كمی رها شد”.
جنبش مشروطه خواهان كه در طول تاريخ سياسی افغانستان يك جنبش مترقی و خوش نام در تاريخ كشور است و به نام “جنبش مشروطيت اول” است، كه گروهی از روحانيون آگاه و دانشمندان روشنفكر افغان اين جنبش را اساس گذاشتند و در يك سازمان سری به فعاليت پرداختند هدف شان اين بود تا رژيم استبدادی را متحول نموده و بديل آنرا حكومت قانون، دموكراسی و آزادي در كشور قرار دهد، كه در راس اين جنبش روحانی آزاده مولوی محمد سرورخان الکوزایی مشهور به سرور واصف بود.
استاد عبدالحی حبیبی، از قول میرقاسم خان چنین می نویسد: “مولوی محمد سرورخان قندهاری الكوزی متخلص به واصف، قبل از تأسیس مكتب حبیبیه، صاحب مفكوره های مترقی بوده، در حلقه های دوستان نزدیك خود، در زمینه مشروطیت شبها به بحث می پرداخت.
روی همین مفكوره، وآگاهی بود كه در سال ۱۹۰۵ مولوی محمدسرور با شماری از معلمان مكتب حبیبیه و معلمان مدرسه شاهی، پیشنهاد تأسیس انجمنی از دانشمندان افغان را نمودند، تا جریده یی را بنام سراج الاخبار افغانستان در كابل نشر نمایند. انجمن تحت ریاست مولوی عبدالرووف خاكی، ایجاد شد كه مولوی محمد سرور درآن انجمن محرر یا منشی بود.
میرغلام محمد غبار از قول میرقاسم خان، می نویسد: “مرحوم واصف اولین قافله سالاری بود كه كاروان مشروطه خواهی را با قیمت حیات خود به راه انداخت. وقتی عضوی را تازه می پذیرفتند، قرآن شریف را در میان می گذاشتند كه در بالای آن شمشیر و قلم گذاشته شده بود و تازه وارد را به آن سوگند می دادند.”. ملا فیض محمد نیز از جمله اعضای این جنبش ملی بود.
پس از مرگ امیر حبيب الله خان در سال ۱۳۴۸ هجری شمسی، به وظيفه كاتب در دارالانشا و مجلس تأليف خاتمه داده شد و به دارالتاليف منتقل گرديد كه به این ترتیب ماموريت‌ های ديگری نيز به كاتب محول ‌گرديد. وقتي وظیفهٔ كاتب از دارالانشا به دارالتاليف انتقال داده شد او در تهيه و تنظيم كتاب‌ هاي درسی سعي لازم و ارزشمند به خرچ داد.
كاتب در زمان امان الله برای مدتی در مكتب حبيبه به حیث معلم نیز مقرر گرديد.
پس از زوال حکومت امان اله خان حبیب ‌الله کلکانی قدرت را چنگ آورد.
حبیب الله کلکانی فیض محمد کاتب را در ترکیب هیئتی برای گرفتن بیعت به مناطق هزاره نشین می فرستد ولی این هیئت بدون نتیجه مشخصی به کابل برگشت. برخی به حبیب الله کلکانی راپور دادند و فیض محمد کاتب را متهم نمودند که وی نه تنها مردم را دعوت به بیعت باوی نکرده بلکه آنها را به قیام علیه وی تحریک نموده است.
میر غلام محمد غبار در کتابش (افغانستان در مسیر تاریخ) در صفحهٔ ۸۳۰ می ‌نويسد: “حكومت بچه سقو هيأتی به هزاره جات فرستاد كه مركب بود از ملا فيض محمد مورخ، محمد عظيم كوهستانی، مير‌آقا مجتهد و خليفه غلام حسن خان، مدافع اوني مير فتح خان اينها را محبوساً از كوتل اونی به نزد محمد امين خان (برادر امان الله خان) فرستاد و مردم دعوت هيأت مذكور را رد نمود، خودشان را از راه وردك به كابل رجعت دادند. در نتيجه همين رفت و آمد هيأت بود كه بچه سقو به ملا نويسنده سراج مشتبه گرديد و او را چوب بسيار زد، وي مريض شد، براي معالجه به ايران رفت و از ايران برگشت، از دنيا رفت”.
به دنبال دریافت این راپورها، حبیب الله کلکانی به فیض محمد کاتب مشکوک شده و او را مورد ضرب و شتم قرار داده و چنان لت و کوب نمود که از اثر آن شدیداً مریض شد. پس از مدتی به ایران رفت و پس از بازگشت از ایران در سال ۱۹۳۱ میلادی در کابل به سن هفتاد سالگی وفات یافت و در منطقهٔ بالا جوی چنداول کابل به خاک سپرده شد.
برخی از آثار فیض محمد کاتب چاپ شده و برخی از آثار چاپ نشده او به خط زیبای نستعلیق خود نویسنده در کتابخانه ‌های داخل و خارج افغانستان موجود است.
از آثار مهم وی می‌توان از کتب ذیل نامبرد:
تحفته الحبیب در سه جلد مورد وقایع سلطنت از سال ۱۲۵۸–۱۲۹۷ هجری
سراج التواریخ
فیض الامان، در این کتاب جغرافیای افغانستان و اقوام ساکن آن را شرح می‌دهد.
تذکر الانقلاب که در مورد اغتشاش دوره امانیه بحث می‌کند
تاریخ امانیه، این کتاب در دوره امانیه بطور آزاد در هفت جلد نوشته شده‌است.
تاریخ حکمای متقدم که درسال ۱۳۰۲ به قلم خود کاتب به چاپ رسید. تنها سه جلد آن در سال ۱۳۳۱ ه‍.ق در مطبعه دولتی کابل چاپ شد و سه جلد دیگر آن هنوز هم قلمی است و تنها تذکرالانقلاب به زبان روسی ترجمه و درمسکو چاپ شده‌است.
برخی دیگر از کتاب ‌های این تاریخ نویس افغان تاکنون منتشر نشده است.
ناصر اوریا

منظور پښتین وايی: پښتنو ته ډېر نقصان قبیلوي تقسیم نه، بلکې سیاسي تقسیم رسولی دی

 

منظور پښتین هغه ۲۶ کلن مسیدی پښتون زلمی دی چې د فبرورۍ يي له لومړۍ يي د کوزې پښتونخوا څخه د پښتنو پاڅون رهبري کړ او د اسلام اباد مغرور مشران يي په لسو ورځو کې دې ته اړویستل چې د کراچۍ د پولیسو د یو افسر راوانور د نیولو او مجازات په ګډون (چې ویل کیږي د شهید نقیب مسید قاتل دی) د پاڅون نورې ملي او مدني غوښتنې ومني او د یوې میاشتې دننه دننه هغه پلې کړي.

د پښتونخوا دې پاڅون چې پښتین يي مشري کوله، هغه(پښتین) نه یوازې په پښتونخوا، بلکې په سیمه او نړۍ کې د پښتنو د یوه ځوان ملي اتل پتوګه مطرح کړ. دا مهال سیمه ییزې او نړیوالې رسنۍ د پښتین خبرې او څرګندونې په پراخه کچه خپروي.

اسلام اباد کې د احتجاجي ناستې په مهال، پښتین ویلي وو: احتجاج لویه ګټه وکړه. خلکو ته يي د پښتنو اصلي څېره څرګنده کړه او نړۍ ته يي وښوده چې پښتانه ترهګر نه دي، بلکې ترهګرۍ ځپلي دی.

همدارنګه دلته د بېلګې پتوګه د هغه یوه بله وروستۍ خبره رااخلم چې یو دوست په فیسبوک کې نقل کړې او یو شمېر کسانو پرې خپل نظر هم څرګند کړی دی.

منظور پښتین وايی: پښتنو ته ډېر نقصان قبیلوي تقسیم نه، بلکې سیاسي تقسیم رسولی دی.

دلته د منظور پښتین خبره ډېره پخه او په حقیقت کې د یو داسې څه بیان دی چې تر اوسه پورې ډېر لږ پښتانه ورته متوجه شوې دی. په بېلابېلو قبیلو سره د پښتنو تقسیم کې که پښتانه تاوان ګوري، هغه لږ دی، خو د سیاسي تقسیم څخه پښتنو ډېر تاوان لیدلی او لا يي ګوري.

په قبیلو کې یوازې پښتانه تقسیم نه دی بلکې نور قومونه هم تقسیم دي. که څه هم په قبیلو د پښتنو تقسیم زیات او زیانمن دی، خو نورو لاملونو په تېره بیا سیاسي هغو پښتانه ډېر ځپلي دي.

پښتانه د انګریز په لاس لومړی د ډیورنډ کرښې په وسیله وویشل شول او وروسته بیا د پاکستان په رامنځته کېدو سره  دا ویش نور هم زیات شو او په څلورو ټوټو وویشل شول. یانې د ډيورنډ د تپلې او استعماري کرښې په بره غاړه پښتانه او د دې کرښې په کوزه غاړه پښتانه چې بیا هغوی هم په درې برخو وویشل شول، یانې نیم خپلواک قبایل (FATA )، د پښتونخوا ایالت او د بلوچستان پښتانه. په څلورو برخو د پښتنو ویش چې انګریزانو او بیا برتانوي پاکستان د خپلو سیاسي موخو لپاره رامنځته کړ، د پښتنو د یووستون او یووالي په مخ کې تر ټولو لوی خنډ دی. پښتین د پښتنو داسې ویش ته متوجه شوی او په دې لامل هغه د پښتنو لپاره لوی نقصان شمېري.

یو شمېر دوستان دې ته ګوته نیسي چې ګوندې په سیاسي ګوندونو کې د پښتنو ویش پښتنو ته لوی تاوان رسولی، خو په یو قوم کې د سیاسي ګوندونو شتون که داسې ګوندونه خپلو ملي ګټو او ارزښتونو ته ژمن وي، نه یوازې تاوان نه لري، بلکې د خپل قوم په ویښتوب او ملي موخو ته په رسېدو کې ډېره مرسته کوي او اړین ګڼل کیږي. په کوزه پښتونخوا کې د فخر افغان پاچاخان د خدايي خدمتګارو ګوند د کوزو پښتنو په ویښتوب کې ډېره مرسته کړې او نن هم د ملي موخو په ډګر کې دا ګوند تر نورو مذهبي ګوندونو مخکې دي.

خو په پوخ باور د ښاغل پښتین موخه د سیاسي تقسیم څخه، هغه ویش دي چې پورته ورته اشاره وشوه، نه په سیاسۍ پارټیو کې د پښتنو ویش!

ول کېدای شي منظور پښتین دومره پخه خبره کړې چې یوازې د یوه پوخ، لوبېدلي او هوښیار سیاستپوه له خولې راوتلای شي او بس! منظور د پښتنو حقیقي ستونزه په ګوته کړې او په یوه مرکز د دې څلورو ټوټو پښتنو یووالی او پيوستون کولای شي چې په سیمه کې پښتانه له لاسه وتلی برم او واکمني بیا تر ګوتو کړي.

ژوندی دې وي منظور پښتین!

د ۲۰۱۸ کال د فبرورۍ ۱۴ مه

سرلوڅ مرادزی

 زبان پشتو !پشتو قدیمی ترین زبان آریایی است

 

نوشته شده توسط نوشته: دکتور محمد حلیم تنویر

The History of Pashtu Language
Pashtu is the oldest Aryan language
Part I

25.1.2018
افغانستان با سابقه تاریخی و فرهنگی، نقش ارزشمند و تاریخی در رشد زبان و فرهنگ های متفاوتی که بازماندهء زبان اویستایی اند، داشته و بخش از ارتقای زبان و فرهنگ در غنایی تاریخ ادبیات جهان نیز شمرده می شود.
به اساس پژوهش های زبانشناسان جهان، پشتو یکی از زبان های دیرینه و قدیم آریاناست که با سانسکریت و دری شباهت زیادی دارد. زمانی که اقوام آریایی از سرزمین اصلی خود “آریاناویجه” و از “بخدی” یا بلخ امروز به طرف جنوب(هند) و غرب (ایران و اروپا) کوچ نمودند، بخشی ازین اقوام در امتداد دریای هریرود، هلمند و دامنه های کوه های سپین غر نیز متوطن شدند و چراگاه های را برای مواشی بوجود آوردند که از لحاظ اقتصادی خود کفا و متوطن شدند. دراین مدت زبان این اقوام نیز با لهجه های متفاوتی تغییر شکل نمود.
” قبیله (پکهت) کی یکی از قبایل بزرگ و مشهور آریایی در بلخ بود حدود سه و نیم تا چهار هزار سال قبل در شمال افغانستان زنده گی می کردند. دراین زمان مهاجرت دوم اقوام آریایی آغاز گردید که یک عدهء آنان بسوی هند و دیگران بسوی بحیرهء کسپین حرکت نمودند. امکان هم دارد که بخشی از این اقوام جانب دریای نیل رفته باشند” (ت, ص ۹)
آریایی های که بطرف هند رفتند در بوجود آوردن زبان سانسکریت وعشایری که به ایران رفتند، لهجه پهلوی(فارس قدیم) را شکل نوشتاری و بهتر دستوری دادند که مظاهر زبان اویستایی و زبان های پشتو و دری و سغدی را می تواندراین زبان هادریافت.
عدهء از آریایی ها که در دامنه های هندوکش مسکن گزین شدند، زبان شان تغییر نمود. در شمال هندوکش زبان دری به پخته گی رسید و لهجه های گذشته و ماحول خود را در خود ضم و هضم کرد. در جنوب افغانستان هندوکش، کوهستان های غور و سپین غر تا وادی سیستان زبان پشتو بعنوان یک شاخه زبان آریایی شکل گرفت.
همچنانکه قرابت و شباهت های زیادی بین زبان های دری و پشتو موجود است، تأثیرات و همگونی های زیادی با زبان های فارسی پهلوی، سانسکریت،اردو ، بلوچی و آذری دارد. پس با وضاحت می توان گفت که تمام این زبان ها از همان ریشه اصلی اویستای آریاناویجه برخاسته است. و زبان های دری و پشتو، هر دو از قدیمی ترین زبان های آریایی و تکامل یافته زبان اویستایی اند.
جیمز دارمستتر، شرق شناس فرانسوی می نویسد:” پشتو یکی از بقایای زبان اویستایی است که کتاب مقدس زردتشتیان به آن زبان نوشته شده است. (الف، ص ۱٠٠)
بنابر پژوهش های جیمز دارمستتر،هرگاه کتاب مقدس زردتشتیان به زبان به زبان پشتو نگاشته شده باشد، بوضاحت تأثیرات این زبان را می توانیم در زبان های دیگرآریانا نیز دریابیم و در اثار باقیمانده وجه تشابه زبانی را در کتیبه ها می تواند دید.

یکی از تمدن های قدیم بشریت, تمدن سومری هاست که حدود شش هزار سال قبل در کرانه های سفلای دریای فرات در عراق زنده گی می کردند و در ساختن ابزار های طلایی و مسی برای اولین بار, تحول انسان را بسوی مدنیت پیشگام شدند.
“در زبان سومری های , الفاظ و کلمات پشتو نیز دیده می شود. طور مثال (زک کرت) که به زبان سومری ها(جای بلند) معنی میدهد. در زبان پشتو (زک) یا (جگ) هم بلند معنی داشته و کلمه (کرت) به معنی (جای) یا (کوه) است.” ( ب، ص ۳۲و پ، ص ۳۱)

” بعضی مؤرخان می نویسند که پشتون ها از نسل اقوام قبطی را که در کرانه های دریای نیل زنده گی می کردند می دانند.” (الف, ص ۱٠)
سید جمال الدین افغان می نویسد: ” بعضی از مؤرخین خیال دارند که افغان ها از نسل آشوری و کلدانی ها می باشند و گروهی از سیاحان فرنگ دعوی دارند که در الفاظ پشتو لغات کلدانی یافت می شود. طائفهء از ایشان تصور می نمایند که این قبائلی که دره های اتک و خراسان را ماوی گرفته اند از نسل آن اقباط مصریانی می باشند که با عسکر (سوزستریس) در هنگام فتح بلاد هند شامل بودند.
زمرهء از مؤرخین می نگارند که از اسباط بنی اسرائیل می باشند و (بخت نصر) بعد از کشتار زیادی بقیة السیف ایشان را در کوهستان غور جا داده. بعضی از نویسنده گان می نگارند که ملت افغان مسکن نوین خود را به غرض یادگار وادی که در سرزمین شام داشتند (غور) نامیدند.” (ج، ص ٦٦ )

یکی از محققین یونانی بنام “استرابون” در قرن اول میلادی می نویسد که: “باختر ها, پارس ها, سغدی ها با یک زبان مشترک ـریتمی مفاهمه داشتند.” اما به طور یقیینی آشکار نیست که به چه زبانی.اما زبان دری و پشتو که بنیاد و ریشه های عمیق با زبان اویستایی دارد, همه زبان های دیگر را زیر تأثیر خود داشت.

در بخش شاخه بندی های زبان آریایی, عدهء از محققین این زبان ها را به سه شاخه تقسیم نموده اند:
1 – شاخهء زبان های هندی یا هندیک که زبان های سانسکریت, پراکریت, هندی, اردو, پنچابی, کچراتی و زبان های محلی کوچک که در شمال و غرب هند مروج است.
2 – شاخه زبان های (پارتیک) که عبارت از زبان قدیم دری, ساسانی, پهلوی, فارسی و لهجه های اشکانی, گیلکی و کردی اتد.
3 – شاخه زبان های باختری که بنام زبان ( پشتیک) هم یاد می شودو عبارت از زبان های پشتو, بلوچی, اورمری, پراچی, پشه یی و زبان های کوچک مروج در جنوب افغانستان اند

عدهء از محققین زبان های اوستا, سانسکریت و پشتو را از جمله زبان های خواهران صمیمی آریایی دانسته اند که تنها ازین سه زبان, پشتو یگانه زبانیست که تا هنوز در بین مردم مروج است و زنده مانده است. (ب, ص ۴۱)
زبان پشتو ریشه های زبان اوستایی دارد و ریشه زبان را ما با وضاحت در کلمات اوستایی پیدا نموده می توانیم.
دکتور براون در کتاب “تاریخ ادبیات) خویش می نویسد:
“پشتو ظاهراً از لفظ پشتون و یا پختون آمده که نام قبیلهء از آریایی هاست. این زبان اصلاً از زبان های هند و اروپایی بشمار رفته و با زبان های قدیم آریایی مانند سانسکریت و اویستایی خویشاوندی دارد. (ث، ص ۱۳۱)

یکتن از محققین زبان شناس ناروژی بنام پروفیسور مارگنسترن می نویسد که:افغانستان برای مطالعات زبان های آریایی از اهمیت بیشتری برخوردار است. زیرا افغانستان مرکز زبان های آسیایی و اروپایی بوده و زبان پشتو در زبان های آریایی از جمله لسان های مهم شمرده می شود. (با مراجعه به مأخذ شماره : ب, ص ۴۴)

در مورد پشتون ها در ریکویدا (پکهت, پکهتا) یاد شده است و سرزمین پشتون ها بنام ( پکتیا) و( پکتین) آمده است.
در اوستا کلمات (اوغنه, اپغنه, اپغانه) بعنوان مردم قبایل ذکر گردیده است.
در سانسکریت نیز کلمات (اوگهنه,اپکهنه) برای پشتون ها آمده است که به معنی نگهبان کوه ها و یا جا های بلند است.
کلمهء (اوغان) در زبان ارمنی به معنی پاسداران کوه است.
کلمات (ابگان, اپگانع اپاگهان) که همان کلمه افغان است لقبی است که به شاهپور اول و سوم داده شده است و به معنی شیر صفت و شجاع است که در کتیبهء نقش رستم در بیستون تا هنوز وجود دارد..
کلمه ” پشتو” با نام عشیره (پشت) یل (پکت) ارتباط مستقیم دارد. در کتاب ویدا (پکت) یکی از عشایر ده گانه قوم آریایی محسوب گردیده است. ( د ص ۳۳۴)
هیرودوت مؤرخ مشهور یونانی در سال ۴۸۴ ق.م.، پشتون ها را بنام “پکتی” یا “پکتویس” یاد کرده و جا و مکان شانرا بنام “پکتیا” و “پکتیخاب” ذکر کرده است که در ادبیات قدیم پشتو “پشتنخا” نیز تذکر رفته است. ( ذ، ص, ۳۳٠)

پشتو در کتیبه هخامنشی ها
اکثر زبان شناسان به این باورند که زبان پشتو با قدامت چندین هزار ساله، پیوند عمیق با ریشه های زبان اوبستایی دارد. اکنون اکثر کلمات متداول پشتو را در می یابیم که با اصل کلمه در اوستا مطابقت دارد.
کتیبهء که در دوره داریوش کبیر یکی از شاهان هخامنشی روی سنگ های کوه “بیستون” حک نموده اند و بگونهء رسم الخط میخی نوشته شده است، جمله های زیر است که با کلمات پشتو بطور کلی شباهت دارد و ریشه می گیرد. دراین کتیبه چنین نوشته شده است:
نه اریکه وم، نه دوره ژن وم، نه زور کروتی وم

نه اریکه وم: به معنی نه حاکم سرسخت و جبار هستم.
نه دوره ژن وم: به معنی نه دروغگو هستم.
نه زور کروتی وم: به معنی نه زور گو و یا زور آور هستم. (ذ، ص ۳۳٩)

پشتو بعد از ظهور اسلام در افغانستان
از آثار ادبی زبان پشتو پیش از اسلام همانند زبان دری چیزی در دست نیست و بعد از اسلام قدیمترین شاعر زبان پشتو که اشعار حماسه یی سروده است، امیر کرور است که در سال ۱۵۴ هـ.ق/۱۴۹ش/770م درگذشته است. از آن ببعد آثار دیگری به نظم و نثر ازین زبان نقل شده است.
اولین شعر منظوم پشتو بدست امیر کرور پسر امیر فولاد یکی از فرزندان امیر شنسب است که دامنه های کوهستان غور را در تصرف داشت و همیشه به کمک ابومسلم خراسانی می شتافت.
“امیر کرور در کتاب (لرغونی پشتانه) یعنی افغان های قدیم، تألیف شیخ کته در سال ۷۵٠هـ ق ذکر نموده است. این تذکر به نقل از کتاب (تاریخ سوری) تألیف محمد بن علی بستی (٦۵٠هـ ق/۷۳۱ش/1252م.) بیان گردیده است. همچنان شعر امیر کرور به عنوان قدیمی ترین پارچه منظوم زبان پشتو در کتاب (پته خزانه) تألیف محمد بن داود خان هوتک در سال (۱۱۴۲هـ ق/۱۱٠۸ش/1142م) ثبت شده است.” ( چ، ص؟، کتاب پته خزانه)
این شعر را پوهاند عبدالحی حبیبی در بخش تاریخ سوریان و شنسبیان غور به دری ترجمه کرده و آنرا دراینجا نقل می کنیم: (ح، ص ص:۱۳۳و ۷۴۲ – ۷۴۳)
ویاړنه د امیر کرور جهان پهلوان
(فخریه امیر کرور جهان پهلوان)

زه یم زمری، پردی نړی، له ما تل نسته
په هند و سند و پر تخار و پر کابل نسته
بل په زابل نسته
له ما اتل نسته
(من شیرم، بر روی زمین پهلوان تری از من نیست)
(در هند و سند و تخار و در کابل نیست)
( در زابل هم نیست)
(پهلوانتری از من نیست)

غشی د من می ځی بریښنا په میر څمنو باندی
په ژوبل یونم یرغالم، په تیښدیدنو باندی
په ماتیدونو باندی
له ما اتل نسته

(تیر های اراده و عزم من مانند برق بر دشمنان می بارد)
(در جنگ و پیکار میروم و می تازم بر گریزنده گان)
( و بر شکست خورده گان)
(پهلوانتری از من نیست)

زما د بریو پر خول تاویږی هسک په نمنځ و په ویاړ
د آس له سوو ی مځکه ریږدی غرونه کاندم لتار
کړم ایوانونه اوجاړ
له ما تل نسته
(فلک با افتخار بر ظفر های من می چرخد)
(سم اسپ من زمین را می لرزاند و کوه ها را زیر و زبر می سازم)
(کشور ها را ویران می کنم)
(پهلوانتری از من نیست)

زما د توری تر شپول لاندی دی هرات او جروم
غرج و بامیان و تخار بولی نوم زما په اودوم
زه پیژندویم په روم
له ما اتل نسته
(هالهء شمشیر من هرات و جروم را فراگرفته است)
( در غرج، بامیان و تخار نام مرا برای درمان درد ها ذکر می کنند)
(در کشور روم روشناسم)
(پهلوانتری از من نیست)

پر مرو زما غشی لوڼی ډاړی دښن راڅخه
د هریوا له رود پر څنډو ځم تښتی پلن راڅخه
رپی ژرن راڅخه
له ما تل نسته
(تیر های من بر مرو می بارد و دشمن از من می هراسد)
(در سواحل دریای هریوا میروم و پیاده گان از پیشم می گریزیند)
(دلاوران از ترس من می لرزند)
(پهلوانتری از من نیست)

د زرنج سوبه می د توری مخسور ورکړه
په باداری می لوړاوی د کول د سور ورکړه
ستر می تربور ورکړه
له ما اتل نسته
(زرنج را به سُرخرویی و با شمشیر فتح کردم)
دودمان سور را به سرداری و باداری رسانیدم)
(کاکازاده گان خود را بلند بردم)
(پهلوانتری از من نیست)

خپلو وگړو لره لور پیرزوینه کوم
دوی په ډاډینه ښه بامم ښه یی روزنه کوم
تل یی ودنه کوم
له ما اتل نسته
(بر مردم خود مهربانی و رواداری دارم)
( با اطمینان ایشان را می پرورانم)
( و همیشه نشو و نما می دهم)
(پهلوانتری از من نیست)

پر لویو غرومی وینا درومی نه په څندو په ټال
نړی زما ده نوم می بولی پر دریځ ستایوال
په ورځو، شپو، میاشتو، کال
له ما اتل نسته
(حکم من بدون درنگ بر کوهسار بلند روانست)
(گیتی از آن منست، ستاینده گان بر منبر ها نام مرا می برند)
( در روز ها، شب ها، ماه ها، سال ها)
(پهلوانتری از من نیست)

کلمات پشتو در زبان پارس ها

یکی از زبان های محلی قدیم پارس ها و یا فارسی مروج کنونی, زبان همدانی است که در آن کلمات پشتو به وضاحت مشاهده می شود. هرگاه رباعی ها و یا دو بیتی های شاعر بزرگ زبان دری, بابا طاهر عریان را که دراوایل قرن پنجم هجری در همدان میزیست, مطالعه نماییم, بطور آشکار, کلمات پشتو را در آن در میابیم.
ایرانی ها به این باور اند که زبان لهجه یی همدانی , منبعث از زبان پهلوی باشد و یا هم الفاظ و کلمات محلی همدان در آن وجود دارد. بدون شک که زبان مروج پارسی همدانی , زبان محلی آن مردم است. اما ریشه کلمات, رابطه خیلی نزدیک با کلمات زبان پشتو دارد. به طور مقایسوی رباعی و یا دوبیتی ها این شاعر بزرگ را ذکر می کنم.

خوش آن ساعت که دیدار تو وینم
کمند عنبرین تار تو وینم
نه وینه خرمی هرگز دل مو
مگر آن دم که رخسار تو وینم

بی تلوسه دارم بوره بونیه
ز هر در کاسه دارم بوره بونیه

گلی گشتم پی الوند دامان
اوش از دیده دادم صبح و شامان

مسلسل گیسوان پرتاب مکره
خمارین نرگسان پر خواب مکره

مورا ای دلبر موبا ته کاره
ورنه در جهان بسیار کاره

نزونم لوط و عریانم که کرده
خودم جلاد و بیجونم که کرده

پریشان چو کری آن تار زلفان
بهر تاریدلی اوتیه داری
نه خون دارم نه مون دارم نه سامون
دم مردن پر و بالم کفن بی

مو آن سپیده بازم همدانی
لانه در کوه دارم در نهانی
ببال خود پرم کوهان به کوهان
بچنگ خودم کرم نخچیربانی

کشم آهی که گردون با خبر شی
دل دیوانه ام دیوانه تر شی

لوئی دوپری نیز در بحث زبان های شرقی، دری و پشتو در افغانستان را در حلقهء خانواده گی زبان های هندو اروپایی قرار داده که به سه بخش زبان های شرقی، غربی و اویستایی تقسیم کرده که از زبان اویستایی، زبان های پشتو، دری و بلوچی بوجود آمده است. در شاخه های زبان های هندی چون بنگالی، پنجابی، اردو و باز هم زبان دری در سرزمین هند شکل گرفته است. از جمله این زبان ها که قدامت آن به دوره اویستایی نیز می رسد، زبان کافری(نورستانی) است. و در شاخهء جداگانه تصنیف بندی شده است. زبان نورستانی نیز یکی از زبان های محلی افغانستان است.
(ادامه دارد….بخش های بعدی را مطالعه کنید)

بخش دوم
در افغانستان علاوه از دو زبان مشهور پشتو و دری، زبان های پشه یی، ازبکی، زرگری،بلوچی، ترکمنی، نورستانی و هندی نیز رایج است.( چ، ص 13). در حالیکه لهجه های زبان دری به شاخه های متفاوتی می رسد که حتی تأثیراتی نیز به زبان فارسی پهلوی نیز گذاشته و از آنجمله می توان به لهجه های تخاری، طبرستانی، هراتی، ایماقی، اندارابی، پنجشیری، بدخشی، زابلی و امثال آن اشاره کرد.
زبان پشتو نیز در مناطق مختلفه با لهجه های متفاوت رشد نموده و زبان های هر منطقه با لهجه های جداگانه خصوصیت زبان پشتوی خود را دارد که در دوره اخیر محمد ظاهر شاه، فرهنگ زبان پشتو با اصلاحات آن تا حرف میم تکمیل و نشر شده بود. از آنجمله می توان از لهجه پشتو قندهاری، – که از پشتوی ادبی افغانستان است – ،لهجه خوستی که زبان مردم جنوبی، لهجه ننگرهاری که اکثر مناطق شرقی افغانستان به آن حرف می زنند و در تعادل با پشتو قندهار قرار دارد لهجه پشاوری که مردم مناطق آزاد و صوبه سرحد پاکستان به آن صحبت می کنند و اکنون با اضافهء کلمات انگلیسی شکل خود را تغییر داده است.
قدامت زبان پشتو را بین سه تا پنجهزار سال قبل از میلاد می داند و آثار زیادی ازین زبان را در کتیبه های شاهان هخامنشی و ساسانی می توان دید.
کلمه افغان در تاریخ افغانستان
کلمه افغان در تاریخ گذشته کشور مان به افرادی اطلاق میشد که در دامنه کوههای بخش جنوب و غرب هندوکش و کوه بابا و سپین غر و از دامنه های سیستان و هلمند تا به وادی سند زنده گی می کردند.
یکی از دانشمندان تاریخ و زبان ما به استناد موسسه شرقی باستانستان پوهنتون شیکاگو می نویسد: ” در نقش رستم از بین سنگ نوشته های آنجا در کعبه زردتشت یک کتیبه را بدوزبان پهلوی اشکانی (پارتی) و یونانی کشف کردند که شاهپور اول (پادشاه دوم سلسله ساسانی ها) در جمله رجال سلطنت به نام (وینده فرن ابگان رزمه ود) یاد شده است.
سپرنگ لنگ یکی از محققان آمریکایی بار اول این کتیبه را خواند و در ۱۳۱٩َ (1940م.) در مجله “سامی” امریکا مقالهء را نوشته و به نشر رسانید. وی کلمه “ابگان” رابه نام “افغان” کنونی تطبیق کرد. وی می نویسد:
“نام شاهپور سوم پادشاه ساسانی که هفتاد سال (از 309-379م.) حکم راند، صفتی و لقبی به شکل “اپه گان” مذکور است که این کلمه را می توان از قبیل همان “ابگان” سابق الذکر شمرد که به طور صفت مسوغ دلاوری، رشد و یا نجابت و یا رشته های نژادی آورده شده یاشد…” (ز، ص ۲٥۸)
پتهان و افغان دو عنصر جدا گانه نیستند
کلمه پتهان هفتصد سال قبل از امروز، زمانیکه پشتون ها از افغانستان به آن سرزمین مسکن گزین شدند، اطلاق می شود. این مردم از نژاد افغان اند و جدا از مردم افغانستان شمرده نمی شوند. ” نام عمومی پشتو زبانان، پشتون و پشتانه = پختون و پختانه است. اینکه پشتو زبانان خود را منحیث مجموع پشتون می خوانند، دلیلی است بر قدامت این نام نسبت به (افغان) و همین پشتانه و یا پختانه است که در هندوستان قرن چهاردهم به کلمه (پتهان) تحریف گردید. زیرا افغان ها در مرحله اول مهاجرت و مسکن گزینی خود در شهر معمور (پتنه) اقامت کرده و از طرف هندی ها(پتهان) خوانده شدند. بعد ها این تحریف ها بدست دشمنان استعماری بهانه ء داد تا به غرض تأمین منافع سیاسی خود و ایجاد تفرقه در بین مردم، پتهان و افغان را دو عنصر جداگانه بشمردند…” (ژ، ص ۳٠۸)
کلمه اپگان در شاهنامه
کلمهء “اپگان” که بعدٍ معرف شده و به “افغان” شکل گرفت، در اکثر آثار نویسنده گان نخبه و تاریخی افغانستان ذکر شده است که از آنجمله یکی هم شاهنامه فردوسی است که کلمه “اوغان” را در ابیاتش چنین بکار برده است: (س، ص ص ۸۱ و ٩۲-٩۳)
چنین گفت دهقان دانش پژوه
مراین داستان را ز پیشن گرو
که نزدیک زابل به سه روزه راه
یکی کوه بد، سر کشیده به ماه
بیک سوی او دشت خرگاه بود
دگر دشت، زهندوان راه بود
نشسته در آن دشت بسیار کوچ
ز اوغان و لاچین و کرد و بلوچ
یکی قلعه بالای آن کوه بود
که آن حصن از مردم انبوه بود
بدژ در یکی بد کنش جای داشت
که در رزم با اژدهای پای داشت
نژادش ز اوغان، سپاهش هزار
همه ناوک انداز و ژوبین گزار
ببالا بلند و به پیکر ستبر
به حمله چو شیر و به پیکار ببر
دو رانش بمانند ران پیل
که رزم جوشان تر از رود نیل
به نیرو جدا کردی از کوه کمر
گریزان ز رزمش بدی شیر نر
چو پیکار جستی ز مردان مرد
ز مردان برآوردی از گرز گرد
ورا نام بودی کک کوهزاد
به گیتی بسی رزم بودش به یاد
هزار و صد و هژده اش سال بود
بسی بیم ازو در دل زال بود
همچنان در جای دیگری سروده است:
سوی دشت خرگاه تازیم زود
ز افغان و لاچین برآریم دود
کک کوهزاد اژدهای نر است
ز گرشسپ و از سالم جنگی تر است
دگر آنکه در گوه با آن دلیر
هزاران جنگی همه همچو شیر
به مردی فزونند هریک ز کک
بود کک ز پیکارشان سبک
هزاران سواران افغان گروه
ز لاچین دلیران ابر گرد کوه
تدارم درنگ امشب ایدر ز کین
مگر سوی اوغان و خرگه زمین
فردوسی در بخش دیگر شاهنامه باز هم از شهامت و غیوری افغان ها یاد نموده می سراید:
یکی گفت ای نامور پهلوان
دل کارزار و خرد را روان
نهنگ دمانست و شیر ژیان
به نیروی او کس نبسته میان
نژادش ز اوغان، سپاهش بلوچ
ابردشت خرگاه بگزیده کوچ
زبان پشتو در ابیات مثنوی مولانا جلال الدین بلخی
در مثنوی معنوی مولانا جلال الدین محمد بلخی لغات و اصطلاحات زیاد دری گفتاری و پشتو وجود دارد که در ادبیات قدیم افغانستان نیز مروج بوده و تا هنوز هم در زبان گفتاری مردم معمول است. بخش عظیم ازین لغات هنوز در زبان ادبی راه نیافته و منحیث زبان گفتاری دری و یا پشتو شناخته می شود. این لغات برای کشور های دری زبان، محتاج شرح است. درحالیکه در افغانستان همان زبانیست که ما امروز با آن صحبت میکنیم و این دلیل براصالت زبان مولانا و ارتباط معنوی آن با پیوسته گی های فرهنگی زادگاهش بلخ و افغانستان است. همچنان این لغات با قدامتی که دارد رابطه با ریشه های لغات پشتو نیز داشته که رابطه زبان دری و پشتو را به زبان اویستایی به اثبات میرساند. طور مثال دراین بیت از مولانا که به کسانی که عطسه میزدند و امروز (یرحمک الله و یا پیر شوی) میگویند، مولانا کلمه (دیر زی) یعنی زیاد زنده بمانی را استفاده میکرد که این کلمه در دری قدیم و زبان پشتو مروج است.
هست شرط دوستی غیرت پزی
همچو شرط عطسه گفتن دیرزی
کلمهء (دیر به) در زبان دری نیاز به شرح دارد اما در زبان پشتو تا هنوز مورد استفاده بوده و به معنی (بسیار زیاد) است و رودکی در قرن چهارم هجری در این سروده اش گفته است.
دیر زیاد آن بزرگوار خداوند
جان گرامی بجانش اندر پیوند
کلمهء (مرغو) به معنی فال بد و شوم معنی دارد که در پشتو تا هنوز به همین معنی است.در ادبیات دری فال را نیز (مروا) گویند. رودکی مینویسد:
لب بخت فیروزه را خنده ای
مرا نیز مروای فرخنده ای
معزی شاعر دری زبان می نویسد:
آری چو پیش آیدقضا چو مروا شود مرغوا
جای شجر گیرد گیاه، جای طرب گیرد شجن
آواز زاغ یا غراب بین نیز از جمله آواز های شوم بشمار میآید. منوچهری دراین غزل چنین سروده است:
فغان از این غراب بین و وای او
که در ت افگند نای او
غراب بین نیست چیزی پیمبری
که مستجاب زود شد دعای او
غراب بین نامزد شده است و من
سته شدم ز استماع نای او
برفت یاز بی وفا و شد چنین
سرای او خراب چون وفای او
بجای ا و بماند جایاو بمن
وفا نمد جای او بجای او
کلمه (زحیر) که بهمعنی شخص رنجور و و ناتوان گفته میشود. در زبان پشتو با تغیر (ح) به (هـ) همان معنی را دارد. مولانای بلخ میفرماید:
لذت عشق بتان را ز زحیران مطلب
صبح کاذب بود این قافله را سخت مضل
کلمه (شایی) که از مصدر شایستن است در زبان پشتو تا کنون حفظ شده است.درحالیکه در زبان قدیم دری این کلمه یا همان معنی مورد استعمال بود.
گردستهء گل ناید از ما
هم هیمهء دیگ را بشاییم
ای دل تو بدین مفلسی و رسوایی
انصاب بده که عشق را چون شایی
عشق آتش تیز است ترا ای ساقی
خال بر سر چه باد می پیمایی
چون ایزد شاید ملک هفت سموات
بر هفت زمین برملک و شاه تو شایی
تا خرقه بخون دل ساغربنشویید
رندان خرابات مغان رابنشایید
کلمه های (برخ)، (تگ)، (تندر)، و مصدر های (رهشتن) و (هلیدن) که تا هنوز در کوهپایه های مرکزی و غورات افغانستان در زبان گفتاری مروج است، کلماتی اند که در مثنوی معنوی مولانا به کرات ذکر شده است.(ش،ص۲۲۴)
همچنان در کتاب های دیگری چون ” حدود العالم من المشرق و المغرب” از ابوریحان البیرونی، “تاریخ بیهقی” اثر حسین بیهقی، “منهاج السراج” و کتاب ” ریگویدای هندی” از تاریخ و شهامت و خصوصیات برازنده آنان تذکراتی رفته است. در تحقیقات “ابن بطوطه”، الفی و فرسته نیز بحث های در مورد پشتو و پشتو زبانان شده است
از قرن دهم هجری شمسی/1600م. در اکثر فرامین شاهان لودی، سوری و غوری کلمه و نام افغان ها ذکر شده است و مظاهر زبان پشتو را نیز دراین مکاتیب و فرمان ها د یده می شود.
در دوره احمد شاه بابا درانی که افغانستان دوباره وحدت ملی خود را دریافت و کشور از هم پاشیده ما دوباره امپراتوری خود را باز یافته و قلمرو های از دست رفتهء خود را دوباره احیأ نمود، ادبیات پشتو و دری نیزرونق بیشتر گرفته و اشعار و ادبیات این دو زبان بیشتر ارتقأ یافت.
وجه تشابه زبان پشتو و دری
اگر زبان ها ی پشتو و دری را ریشه یابی کنیم و یا به منابع اصلی آن برگردیم، بعضی از برازنده گی های را در هردو زبان می بینیم که با موشگافی و تحقیق اکادمیک ضرورت دارد. اکثر کلمات این دو زبان باهم شباهت نزدیک دارند و از یک ریشه اند. بطور مثال کلمات را با معنی دری آن در (بین قوسین) نگاه کنید:
خور (خواهر)، پلار (پدر)، مور (مادر)، ورور (برادر)، ترخه (تلخ)، ور (در یا دروازه)، استه (است)، خوب (خواب)، زما (از من)، کال (سال)، سور (سرخ)، شپه (شب)، ورز (روز)، نشته (نیست)، ته (تو)، اوبه (آب)، دروجن (درغگو)، و امثال اینها.
همچنان مصدر افعال بین زبان های دری و پشتو با هم تشابهاتی دارند. خاصتاً ایتکه اگر پسوند های مصدر را در هر دو زبان بیرون کشیده شود، ریشه های زبان باهم مطابقت دارند. بطور مثال: سوزیدل (سوختن).
هرگاه پسوند (یدل) را در پشتو و یا (تن) را از دری بیرون کنیم، کلمه (سوز) و سخت با یک معنی و بدون تفاوت باقی می ماند. توجه کنید به مصدر فعل های دیگر: خوریدل (خوردن)، شرمیدل (شرمیدن)، کاریدل(کارکردن)، خندیدل (خندیدن) کول (کردن) و به همینگونه.
عدهء از زبان شناسان تأثیر زبان دری را بالای پشتو بیشتر می دانند و می گویند که زبان دری نه تنها در زبان پشتو بلکه در زبان های بلوچی، نورستانی، اردو، سندی و اکثر لهجه های محلی نیز بیشترین مشابهت و تأثیر را داشته و با اندک تغییر بیان می گردد.
علل عدم رشد سریع زبان پشتو
رشد یک زبان رابطه مستقیم با وضع مکانی و جغرافیایی داشته که غالباًقوم ها و ملیت های مختلف را با زبان مشترک شان از هم جدا نگهداشته و باعث کندی و بطالت زبان می گردد.
زبان پشتو هم در جنوب کوههای هندوکش، بابا و در دامنه های سپین غر و دشت های سیستان، در بین اقوام مختلفه رایج بود. اما انقصام قبایل پشتون دراین کوهپایه ها باعث پراگنده گی و تشتت زبان آنان شده و از وحدت کلی که تأثیر در رشد زبان و وحدت فرهنگی داشته باشد، دور ماندند.
دلیل دوم عدم رشد زبان پشتو، موقعیت سیاسی مردم دربین تصادم قوای بیگانه و مهاجم است که از گذشته های دور، این اقوام همیشه مورد یورش، تهاجم و در جنگ و کشمکش های های نیرو ها و سربازان اجنبی قرار داشتند. این اقوام هنوز زخم های دیرینه خود را التیام نمی دادند که از طرف قوای دیگری در جنگ کشانیده میشدند و فرصت آن را نداشتند تا در باروری زبان و فرهنگ پشتو کار مثمری صورت گیرد.
علت سومی عدم رشد زبان پشتو، نفوذ و وسعت زبان دری بود. زیرا دری زبان دربار و شاهان بوده و اکثر فرامین نیز به همین زبان نوشته میشد. همچنان دانشمندان و نویسنده گان زیادی در زمینه زبان دری کار کردند که اکثر نویسنده گان پشتو نیز از این کتاب ها و بحث ها بهره برداشتند در زبان نوشتار خود با دولت های وقت به دری می نوشتند. پس غنای فرهنگی زبان پشتو مکتوم بماند و آثاری هم که طی دوره های تاریخی وجود داشت، ازبین رفت.
قدیمی ترین اثر پشتو
در تاریخ ادبیات پشتو، کتاب ” پته خزانه” کتاب باستانی و قدیم شمرده میشود. همچنان می توان از کتاب های “تذکره الابرار و الاشرار” تألیف ملا درویزه است. وی از مبارزین و بنیان گذاران “جنبش روشانیان” شمرده می شود. بایزید روشان در اوایل قرن دهم(قرن شانزدهم میلادی) نیز تألیفاتی به نام های : “حال نامه”، خیر البیان”، و “مخزن الاسلام” به زبان پشتو دارد. اما هدف کلی جنبش روشانیان مبارزه تسخیر افغانستان بود تا این کشور بتواند سرزمین های از دست داده شدهء خود را از هند دوباره به افغانستان برگرداند. دربین اقوام بیشترین کمک را به جنبش روشانیان، قوم یوسف زایی انجام دادند.
خوشحال خان ختک
این شخصیت عالیقدر ادبیات و مبارزه افغانستان از خصوصیات بی نظیری برخوردار است و جنبش ادبی وی بنام خودش مسمی شده است. خوشحال خان ختک در سال ۱٠٥۷ش/1668م. و۱٠٥٩ش/1670م. علیه قشون اورنگ زیب به مبارزه پرداخت. خوشحال خان ختک، از جمله ادیبان نامور افغانستان است که به زبان های پشتو و دری اشعاری سروده است. او مبارزات خود را علیه تسلط بابری ها ادامه داد . وی در سال ۱٠۷٠ش/ 1691م. در پشاور داعی اجل را لبیک گفت.
پیامد مبارزه ادبی او با جنبش مبارزات هوتکی ها پیوند عمیق خورده که در غرب افغانستان علیه تجاوز صفوی ها مبارزه بودند.زبان پشتو و دولت هوتکی ها که نفوذ و سیطره اش تا به اصفهان ایران ادامه یافت – حرکتی بود که می توانست استقلال افغانستان قدیم را دوباره احیاء کند. عامل عمدهء شکست افغان ها در ایران،، اختلافات قوم غلجایی بود که در زمان انتخاب و جلوس شاه محمود و شاه اشرف هوتکی به اوج خود رسید و از همکاری با همدیگر ابأ ورزیدند. اما تسلط افغان ها از سال۱٠۸٩ش/ 1710م. تا ۱۱٠۸ش/ 1729م. پیوند های رادر بین عشایر و اقوام پشتون بوجود آورده و ادبیات پشتو نیز شکل گرفته و ارتقأ نمود.
مآخذ و پی نوشت های مقاله (تاریخ زبان پشتو)
الف – فرهنگ خاورشناسان، بخش آثار جیمز مستتر شرق شناس فرانسوی (متوفی 1994م)، ترجمه محسن جهانسوز، تهران.
ب- سرگذشت تمدن, کارل بکر و فردریک دنکاف, ترجمه علی محمد زهما, مطبعه کابل.
پ-طوفان, حسین بخش, چاپ پشاور.
ت- نوی څـیرنه , پوهاند صدیق الله رشتین, ینورستی بک ایجنسی, پشاور.
ث – تاریخ ادبیات ایران، ادوارد براون، ترجمه دکتر بهرام مقدادی،چاپ یکم، جلد اول، انتشارات مروارید ۱۳٦۹.
ج- تتمة البیان فی تاریخ الافغان, سید جمال الدین افغان,چاپ مطبعه کابل
چ – پته خزانه، تألیف محمد بن داود هوتک، طبع و تحشیه عبدالحی حبیبی، مطبعه کابل ۱۳۲۳ش/ کابل.
ح – تاریخ افغانستان بعد از اسلام، عبدالحی حبیبی(جلد اول و دوم) ، موسسه نشراتی میوند، خزان۱۳۷۷ش، چاپ سوم، پشاور.
خ – افغانستان (انگلیسی)، لویی دوپری، موسه انتشاراتی پوهنتون پرینگستون، نیوجرسی، امریکا، 1980م.
د – افغانستان (انگلیسی)، ماری برادلی، ترجمه ارشد ارشاد لاهوری، در کتاب “دُرِ دری”، ۱۳٦۹ش، اسلام آباد.
ذ – البدر(جریده)، بیانیه دکتور عبدالحکیم طبیبی، سیمینار افغانستان، مونشن،ارگان نشراتی دفتر تبلیغات مجاهدین افغانستان در اروپا، شماره ۳۳، سال ششم، حوت۱۳۷٠ش/مارچ 1992م.، هالند.
ر – دُرِ دری، ارشد ارشاد لاهوری،۱۳٦۹ش/ 1990م.، اسلام آباد.
ز – جغرافیایی تاریخی افغانستان، تألیف پوهاند عبدالحی حبیبی، مرکز نشراتی میوند، طبع دوم، ۲۱میزان ۱۳۷۸ش، پشاور.
ژ – افغانستان در مسیر تاریخ، میر غلام محمد غبار، چاپ چهارم، بهار ۱۳٦۸ش، کابل.
س – رنا، او دفاع، محمد حسن کاکړ، انتشارات تحقیقات پشتو، ۱۳۷۷ش، پشاور.
ش – دری گفتاری افغانستان در شعر مولانا، پوهاند دکتور جاوید،مجلس مولینای بلخی،وزارت اطلاعات و کلتور، میزان ۱۳۵۳ کابل

 

تاريخ زبان پشتو !پشتو قدیمی ترین زبان آریایی است

 

نوشته شده توسط نوشته: دکتور محمد حلیم تنویر

The History of Pashtu Language
Pashtu is the oldest Aryan language
Part I

25.1.2018
افغانستان با سابقه تاریخی و فرهنگی، نقش ارزشمند و تاریخی در رشد زبان و فرهنگ های متفاوتی که بازماندهء زبان اویستایی اند، داشته و بخش از ارتقای زبان و فرهنگ در غنایی تاریخ ادبیات جهان نیز شمرده می شود.
به اساس پژوهش های زبانشناسان جهان، پشتو یکی از زبان های دیرینه و قدیم آریاناست که با سانسکریت و دری شباهت زیادی دارد. زمانی که اقوام آریایی از سرزمین اصلی خود “آریاناویجه” و از “بخدی” یا بلخ امروز به طرف جنوب(هند) و غرب (ایران و اروپا) کوچ نمودند، بخشی ازین اقوام در امتداد دریای هریرود، هلمند و دامنه های کوه های سپین غر نیز متوطن شدند و چراگاه های را برای مواشی بوجود آوردند که از لحاظ اقتصادی خود کفا و متوطن شدند. دراین مدت زبان این اقوام نیز با لهجه های متفاوتی تغییر شکل نمود.
” قبیله (پکهت) کی یکی از قبایل بزرگ و مشهور آریایی در بلخ بود حدود سه و نیم تا چهار هزار سال قبل در شمال افغانستان زنده گی می کردند. دراین زمان مهاجرت دوم اقوام آریایی آغاز گردید که یک عدهء آنان بسوی هند و دیگران بسوی بحیرهء کسپین حرکت نمودند. امکان هم دارد که بخشی از این اقوام جانب دریای نیل رفته باشند” (ت, ص ۹)
آریایی های که بطرف هند رفتند در بوجود آوردن زبان سانسکریت وعشایری که به ایران رفتند، لهجه پهلوی(فارس قدیم) را شکل نوشتاری و بهتر دستوری دادند که مظاهر زبان اویستایی و زبان های پشتو و دری و سغدی را می تواندراین زبان هادریافت.
عدهء از آریایی ها که در دامنه های هندوکش مسکن گزین شدند، زبان شان تغییر نمود. در شمال هندوکش زبان دری به پخته گی رسید و لهجه های گذشته و ماحول خود را در خود ضم و هضم کرد. در جنوب افغانستان هندوکش، کوهستان های غور و سپین غر تا وادی سیستان زبان پشتو بعنوان یک شاخه زبان آریایی شکل گرفت.
همچنانکه قرابت و شباهت های زیادی بین زبان های دری و پشتو موجود است، تأثیرات و همگونی های زیادی با زبان های فارسی پهلوی، سانسکریت،اردو ، بلوچی و آذری دارد. پس با وضاحت می توان گفت که تمام این زبان ها از همان ریشه اصلی اویستای آریاناویجه برخاسته است. و زبان های دری و پشتو، هر دو از قدیمی ترین زبان های آریایی و تکامل یافته زبان اویستایی اند.
جیمز دارمستتر، شرق شناس فرانسوی می نویسد:” پشتو یکی از بقایای زبان اویستایی است که کتاب مقدس زردتشتیان به آن زبان نوشته شده است. (الف، ص ۱٠٠)
بنابر پژوهش های جیمز دارمستتر،هرگاه کتاب مقدس زردتشتیان به زبان به زبان پشتو نگاشته شده باشد، بوضاحت تأثیرات این زبان را می توانیم در زبان های دیگرآریانا نیز دریابیم و در اثار باقیمانده وجه تشابه زبانی را در کتیبه ها می تواند دید.

یکی از تمدن های قدیم بشریت, تمدن سومری هاست که حدود شش هزار سال قبل در کرانه های سفلای دریای فرات در عراق زنده گی می کردند و در ساختن ابزار های طلایی و مسی برای اولین بار, تحول انسان را بسوی مدنیت پیشگام شدند.
“در زبان سومری های , الفاظ و کلمات پشتو نیز دیده می شود. طور مثال (زک کرت) که به زبان سومری ها(جای بلند) معنی میدهد. در زبان پشتو (زک) یا (جگ) هم بلند معنی داشته و کلمه (کرت) به معنی (جای) یا (کوه) است.” ( ب، ص ۳۲و پ، ص ۳۱)

” بعضی مؤرخان می نویسند که پشتون ها از نسل اقوام قبطی را که در کرانه های دریای نیل زنده گی می کردند می دانند.” (الف, ص ۱٠)
سید جمال الدین افغان می نویسد: ” بعضی از مؤرخین خیال دارند که افغان ها از نسل آشوری و کلدانی ها می باشند و گروهی از سیاحان فرنگ دعوی دارند که در الفاظ پشتو لغات کلدانی یافت می شود. طائفهء از ایشان تصور می نمایند که این قبائلی که دره های اتک و خراسان را ماوی گرفته اند از نسل آن اقباط مصریانی می باشند که با عسکر (سوزستریس) در هنگام فتح بلاد هند شامل بودند.
زمرهء از مؤرخین می نگارند که از اسباط بنی اسرائیل می باشند و (بخت نصر) بعد از کشتار زیادی بقیة السیف ایشان را در کوهستان غور جا داده. بعضی از نویسنده گان می نگارند که ملت افغان مسکن نوین خود را به غرض یادگار وادی که در سرزمین شام داشتند (غور) نامیدند.” (ج، ص ٦٦ )

یکی از محققین یونانی بنام “استرابون” در قرن اول میلادی می نویسد که: “باختر ها, پارس ها, سغدی ها با یک زبان مشترک ـریتمی مفاهمه داشتند.” اما به طور یقیینی آشکار نیست که به چه زبانی.اما زبان دری و پشتو که بنیاد و ریشه های عمیق با زبان اویستایی دارد, همه زبان های دیگر را زیر تأثیر خود داشت.

در بخش شاخه بندی های زبان آریایی, عدهء از محققین این زبان ها را به سه شاخه تقسیم نموده اند:
1 – شاخهء زبان های هندی یا هندیک که زبان های سانسکریت, پراکریت, هندی, اردو, پنچابی, کچراتی و زبان های محلی کوچک که در شمال و غرب هند مروج است.
2 – شاخه زبان های (پارتیک) که عبارت از زبان قدیم دری, ساسانی, پهلوی, فارسی و لهجه های اشکانی, گیلکی و کردی اتد.
3 – شاخه زبان های باختری که بنام زبان ( پشتیک) هم یاد می شودو عبارت از زبان های پشتو, بلوچی, اورمری, پراچی, پشه یی و زبان های کوچک مروج در جنوب افغانستان اند

عدهء از محققین زبان های اوستا, سانسکریت و پشتو را از جمله زبان های خواهران صمیمی آریایی دانسته اند که تنها ازین سه زبان, پشتو یگانه زبانیست که تا هنوز در بین مردم مروج است و زنده مانده است. (ب, ص ۴۱)
زبان پشتو ریشه های زبان اوستایی دارد و ریشه زبان را ما با وضاحت در کلمات اوستایی پیدا نموده می توانیم.
دکتور براون در کتاب “تاریخ ادبیات) خویش می نویسد:
“پشتو ظاهراً از لفظ پشتون و یا پختون آمده که نام قبیلهء از آریایی هاست. این زبان اصلاً از زبان های هند و اروپایی بشمار رفته و با زبان های قدیم آریایی مانند سانسکریت و اویستایی خویشاوندی دارد. (ث، ص ۱۳۱)

یکتن از محققین زبان شناس ناروژی بنام پروفیسور مارگنسترن می نویسد که:افغانستان برای مطالعات زبان های آریایی از اهمیت بیشتری برخوردار است. زیرا افغانستان مرکز زبان های آسیایی و اروپایی بوده و زبان پشتو در زبان های آریایی از جمله لسان های مهم شمرده می شود. (با مراجعه به مأخذ شماره : ب, ص ۴۴)

در مورد پشتون ها در ریکویدا (پکهت, پکهتا) یاد شده است و سرزمین پشتون ها بنام ( پکتیا) و( پکتین) آمده است.
در اوستا کلمات (اوغنه, اپغنه, اپغانه) بعنوان مردم قبایل ذکر گردیده است.
در سانسکریت نیز کلمات (اوگهنه,اپکهنه) برای پشتون ها آمده است که به معنی نگهبان کوه ها و یا جا های بلند است.
کلمهء (اوغان) در زبان ارمنی به معنی پاسداران کوه است.
کلمات (ابگان, اپگانع اپاگهان) که همان کلمه افغان است لقبی است که به شاهپور اول و سوم داده شده است و به معنی شیر صفت و شجاع است که در کتیبهء نقش رستم در بیستون تا هنوز وجود دارد..
کلمه ” پشتو” با نام عشیره (پشت) یل (پکت) ارتباط مستقیم دارد. در کتاب ویدا (پکت) یکی از عشایر ده گانه قوم آریایی محسوب گردیده است. ( د ص ۳۳۴)
هیرودوت مؤرخ مشهور یونانی در سال ۴۸۴ ق.م.، پشتون ها را بنام “پکتی” یا “پکتویس” یاد کرده و جا و مکان شانرا بنام “پکتیا” و “پکتیخاب” ذکر کرده است که در ادبیات قدیم پشتو “پشتنخا” نیز تذکر رفته است. ( ذ، ص, ۳۳٠)

پشتو در کتیبه هخامنشی ها
اکثر زبان شناسان به این باورند که زبان پشتو با قدامت چندین هزار ساله، پیوند عمیق با ریشه های زبان اوبستایی دارد. اکنون اکثر کلمات متداول پشتو را در می یابیم که با اصل کلمه در اوستا مطابقت دارد.
کتیبهء که در دوره داریوش کبیر یکی از شاهان هخامنشی روی سنگ های کوه “بیستون” حک نموده اند و بگونهء رسم الخط میخی نوشته شده است، جمله های زیر است که با کلمات پشتو بطور کلی شباهت دارد و ریشه می گیرد. دراین کتیبه چنین نوشته شده است:
نه اریکه وم، نه دوره ژن وم، نه زور کروتی وم

نه اریکه وم: به معنی نه حاکم سرسخت و جبار هستم.
نه دوره ژن وم: به معنی نه دروغگو هستم.
نه زور کروتی وم: به معنی نه زور گو و یا زور آور هستم. (ذ، ص ۳۳٩)

پشتو بعد از ظهور اسلام در افغانستان
از آثار ادبی زبان پشتو پیش از اسلام همانند زبان دری چیزی در دست نیست و بعد از اسلام قدیمترین شاعر زبان پشتو که اشعار حماسه یی سروده است، امیر کرور است که در سال ۱۵۴ هـ.ق/۱۴۹ش/770م درگذشته است. از آن ببعد آثار دیگری به نظم و نثر ازین زبان نقل شده است.
اولین شعر منظوم پشتو بدست امیر کرور پسر امیر فولاد یکی از فرزندان امیر شنسب است که دامنه های کوهستان غور را در تصرف داشت و همیشه به کمک ابومسلم خراسانی می شتافت.
“امیر کرور در کتاب (لرغونی پشتانه) یعنی افغان های قدیم، تألیف شیخ کته در سال ۷۵٠هـ ق ذکر نموده است. این تذکر به نقل از کتاب (تاریخ سوری) تألیف محمد بن علی بستی (٦۵٠هـ ق/۷۳۱ش/1252م.) بیان گردیده است. همچنان شعر امیر کرور به عنوان قدیمی ترین پارچه منظوم زبان پشتو در کتاب (پته خزانه) تألیف محمد بن داود خان هوتک در سال (۱۱۴۲هـ ق/۱۱٠۸ش/1142م) ثبت شده است.” ( چ، ص؟، کتاب پته خزانه)
این شعر را پوهاند عبدالحی حبیبی در بخش تاریخ سوریان و شنسبیان غور به دری ترجمه کرده و آنرا دراینجا نقل می کنیم: (ح، ص ص:۱۳۳و ۷۴۲ – ۷۴۳)
ویاړنه د امیر کرور جهان پهلوان
(فخریه امیر کرور جهان پهلوان)

زه یم زمری، پردی نړی، له ما تل نسته
په هند و سند و پر تخار و پر کابل نسته
بل په زابل نسته
له ما اتل نسته
(من شیرم، بر روی زمین پهلوان تری از من نیست)
(در هند و سند و تخار و در کابل نیست)
( در زابل هم نیست)
(پهلوانتری از من نیست)

غشی د من می ځی بریښنا په میر څمنو باندی
په ژوبل یونم یرغالم، په تیښدیدنو باندی
په ماتیدونو باندی
له ما اتل نسته

(تیر های اراده و عزم من مانند برق بر دشمنان می بارد)
(در جنگ و پیکار میروم و می تازم بر گریزنده گان)
( و بر شکست خورده گان)
(پهلوانتری از من نیست)

زما د بریو پر خول تاویږی هسک په نمنځ و په ویاړ
د آس له سوو ی مځکه ریږدی غرونه کاندم لتار
کړم ایوانونه اوجاړ
له ما تل نسته
(فلک با افتخار بر ظفر های من می چرخد)
(سم اسپ من زمین را می لرزاند و کوه ها را زیر و زبر می سازم)
(کشور ها را ویران می کنم)
(پهلوانتری از من نیست)

زما د توری تر شپول لاندی دی هرات او جروم
غرج و بامیان و تخار بولی نوم زما په اودوم
زه پیژندویم په روم
له ما اتل نسته
(هالهء شمشیر من هرات و جروم را فراگرفته است)
( در غرج، بامیان و تخار نام مرا برای درمان درد ها ذکر می کنند)
(در کشور روم روشناسم)
(پهلوانتری از من نیست)

پر مرو زما غشی لوڼی ډاړی دښن راڅخه
د هریوا له رود پر څنډو ځم تښتی پلن راڅخه
رپی ژرن راڅخه
له ما تل نسته
(تیر های من بر مرو می بارد و دشمن از من می هراسد)
(در سواحل دریای هریوا میروم و پیاده گان از پیشم می گریزیند)
(دلاوران از ترس من می لرزند)
(پهلوانتری از من نیست)

د زرنج سوبه می د توری مخسور ورکړه
په باداری می لوړاوی د کول د سور ورکړه
ستر می تربور ورکړه
له ما اتل نسته
(زرنج را به سُرخرویی و با شمشیر فتح کردم)
دودمان سور را به سرداری و باداری رسانیدم)
(کاکازاده گان خود را بلند بردم)
(پهلوانتری از من نیست)

خپلو وگړو لره لور پیرزوینه کوم
دوی په ډاډینه ښه بامم ښه یی روزنه کوم
تل یی ودنه کوم
له ما اتل نسته
(بر مردم خود مهربانی و رواداری دارم)
( با اطمینان ایشان را می پرورانم)
( و همیشه نشو و نما می دهم)
(پهلوانتری از من نیست)

پر لویو غرومی وینا درومی نه په څندو په ټال
نړی زما ده نوم می بولی پر دریځ ستایوال
په ورځو، شپو، میاشتو، کال
له ما اتل نسته
(حکم من بدون درنگ بر کوهسار بلند روانست)
(گیتی از آن منست، ستاینده گان بر منبر ها نام مرا می برند)
( در روز ها، شب ها، ماه ها، سال ها)
(پهلوانتری از من نیست)

کلمات پشتو در زبان پارس ها

یکی از زبان های محلی قدیم پارس ها و یا فارسی مروج کنونی, زبان همدانی است که در آن کلمات پشتو به وضاحت مشاهده می شود. هرگاه رباعی ها و یا دو بیتی های شاعر بزرگ زبان دری, بابا طاهر عریان را که دراوایل قرن پنجم هجری در همدان میزیست, مطالعه نماییم, بطور آشکار, کلمات پشتو را در آن در میابیم.
ایرانی ها به این باور اند که زبان لهجه یی همدانی , منبعث از زبان پهلوی باشد و یا هم الفاظ و کلمات محلی همدان در آن وجود دارد. بدون شک که زبان مروج پارسی همدانی , زبان محلی آن مردم است. اما ریشه کلمات, رابطه خیلی نزدیک با کلمات زبان پشتو دارد. به طور مقایسوی رباعی و یا دوبیتی ها این شاعر بزرگ را ذکر می کنم.

خوش آن ساعت که دیدار تو وینم
کمند عنبرین تار تو وینم
نه وینه خرمی هرگز دل مو
مگر آن دم که رخسار تو وینم

بی تلوسه دارم بوره بونیه
ز هر در کاسه دارم بوره بونیه

گلی گشتم پی الوند دامان
اوش از دیده دادم صبح و شامان

مسلسل گیسوان پرتاب مکره
خمارین نرگسان پر خواب مکره

مورا ای دلبر موبا ته کاره
ورنه در جهان بسیار کاره

نزونم لوط و عریانم که کرده
خودم جلاد و بیجونم که کرده

پریشان چو کری آن تار زلفان
بهر تاریدلی اوتیه داری
نه خون دارم نه مون دارم نه سامون
دم مردن پر و بالم کفن بی

مو آن سپیده بازم همدانی
لانه در کوه دارم در نهانی
ببال خود پرم کوهان به کوهان
بچنگ خودم کرم نخچیربانی

کشم آهی که گردون با خبر شی
دل دیوانه ام دیوانه تر شی

لوئی دوپری نیز در بحث زبان های شرقی، دری و پشتو در افغانستان را در حلقهء خانواده گی زبان های هندو اروپایی قرار داده که به سه بخش زبان های شرقی، غربی و اویستایی تقسیم کرده که از زبان اویستایی، زبان های پشتو، دری و بلوچی بوجود آمده است. در شاخه های زبان های هندی چون بنگالی، پنجابی، اردو و باز هم زبان دری در سرزمین هند شکل گرفته است. از جمله این زبان ها که قدامت آن به دوره اویستایی نیز می رسد، زبان کافری(نورستانی) است. و در شاخهء جداگانه تصنیف بندی شده است. زبان نورستانی نیز یکی از زبان های محلی افغانستان است.
(ادامه دارد….بخش های بعدی را مطالعه کنید)

بخش دوم
در افغانستان علاوه از دو زبان مشهور پشتو و دری، زبان های پشه یی، ازبکی، زرگری،بلوچی، ترکمنی، نورستانی و هندی نیز رایج است.( چ، ص 13). در حالیکه لهجه های زبان دری به شاخه های متفاوتی می رسد که حتی تأثیراتی نیز به زبان فارسی پهلوی نیز گذاشته و از آنجمله می توان به لهجه های تخاری، طبرستانی، هراتی، ایماقی، اندارابی، پنجشیری، بدخشی، زابلی و امثال آن اشاره کرد.
زبان پشتو نیز در مناطق مختلفه با لهجه های متفاوت رشد نموده و زبان های هر منطقه با لهجه های جداگانه خصوصیت زبان پشتوی خود را دارد که در دوره اخیر محمد ظاهر شاه، فرهنگ زبان پشتو با اصلاحات آن تا حرف میم تکمیل و نشر شده بود. از آنجمله می توان از لهجه پشتو قندهاری، – که از پشتوی ادبی افغانستان است – ،لهجه خوستی که زبان مردم جنوبی، لهجه ننگرهاری که اکثر مناطق شرقی افغانستان به آن حرف می زنند و در تعادل با پشتو قندهار قرار دارد لهجه پشاوری که مردم مناطق آزاد و صوبه سرحد پاکستان به آن صحبت می کنند و اکنون با اضافهء کلمات انگلیسی شکل خود را تغییر داده است.
قدامت زبان پشتو را بین سه تا پنجهزار سال قبل از میلاد می داند و آثار زیادی ازین زبان را در کتیبه های شاهان هخامنشی و ساسانی می توان دید.
کلمه افغان در تاریخ افغانستان
کلمه افغان در تاریخ گذشته کشور مان به افرادی اطلاق میشد که در دامنه کوههای بخش جنوب و غرب هندوکش و کوه بابا و سپین غر و از دامنه های سیستان و هلمند تا به وادی سند زنده گی می کردند.
یکی از دانشمندان تاریخ و زبان ما به استناد موسسه شرقی باستانستان پوهنتون شیکاگو می نویسد: ” در نقش رستم از بین سنگ نوشته های آنجا در کعبه زردتشت یک کتیبه را بدوزبان پهلوی اشکانی (پارتی) و یونانی کشف کردند که شاهپور اول (پادشاه دوم سلسله ساسانی ها) در جمله رجال سلطنت به نام (وینده فرن ابگان رزمه ود) یاد شده است.
سپرنگ لنگ یکی از محققان آمریکایی بار اول این کتیبه را خواند و در ۱۳۱٩َ (1940م.) در مجله “سامی” امریکا مقالهء را نوشته و به نشر رسانید. وی کلمه “ابگان” رابه نام “افغان” کنونی تطبیق کرد. وی می نویسد:
“نام شاهپور سوم پادشاه ساسانی که هفتاد سال (از 309-379م.) حکم راند، صفتی و لقبی به شکل “اپه گان” مذکور است که این کلمه را می توان از قبیل همان “ابگان” سابق الذکر شمرد که به طور صفت مسوغ دلاوری، رشد و یا نجابت و یا رشته های نژادی آورده شده یاشد…” (ز، ص ۲٥۸)
پتهان و افغان دو عنصر جدا گانه نیستند
کلمه پتهان هفتصد سال قبل از امروز، زمانیکه پشتون ها از افغانستان به آن سرزمین مسکن گزین شدند، اطلاق می شود. این مردم از نژاد افغان اند و جدا از مردم افغانستان شمرده نمی شوند. ” نام عمومی پشتو زبانان، پشتون و پشتانه = پختون و پختانه است. اینکه پشتو زبانان خود را منحیث مجموع پشتون می خوانند، دلیلی است بر قدامت این نام نسبت به (افغان) و همین پشتانه و یا پختانه است که در هندوستان قرن چهاردهم به کلمه (پتهان) تحریف گردید. زیرا افغان ها در مرحله اول مهاجرت و مسکن گزینی خود در شهر معمور (پتنه) اقامت کرده و از طرف هندی ها(پتهان) خوانده شدند. بعد ها این تحریف ها بدست دشمنان استعماری بهانه ء داد تا به غرض تأمین منافع سیاسی خود و ایجاد تفرقه در بین مردم، پتهان و افغان را دو عنصر جداگانه بشمردند…” (ژ، ص ۳٠۸)
کلمه اپگان در شاهنامه
کلمهء “اپگان” که بعدٍ معرف شده و به “افغان” شکل گرفت، در اکثر آثار نویسنده گان نخبه و تاریخی افغانستان ذکر شده است که از آنجمله یکی هم شاهنامه فردوسی است که کلمه “اوغان” را در ابیاتش چنین بکار برده است: (س، ص ص ۸۱ و ٩۲-٩۳)
چنین گفت دهقان دانش پژوه
مراین داستان را ز پیشن گرو
که نزدیک زابل به سه روزه راه
یکی کوه بد، سر کشیده به ماه
بیک سوی او دشت خرگاه بود
دگر دشت، زهندوان راه بود
نشسته در آن دشت بسیار کوچ
ز اوغان و لاچین و کرد و بلوچ
یکی قلعه بالای آن کوه بود
که آن حصن از مردم انبوه بود
بدژ در یکی بد کنش جای داشت
که در رزم با اژدهای پای داشت
نژادش ز اوغان، سپاهش هزار
همه ناوک انداز و ژوبین گزار
ببالا بلند و به پیکر ستبر
به حمله چو شیر و به پیکار ببر
دو رانش بمانند ران پیل
که رزم جوشان تر از رود نیل
به نیرو جدا کردی از کوه کمر
گریزان ز رزمش بدی شیر نر
چو پیکار جستی ز مردان مرد
ز مردان برآوردی از گرز گرد
ورا نام بودی کک کوهزاد
به گیتی بسی رزم بودش به یاد
هزار و صد و هژده اش سال بود
بسی بیم ازو در دل زال بود
همچنان در جای دیگری سروده است:
سوی دشت خرگاه تازیم زود
ز افغان و لاچین برآریم دود
کک کوهزاد اژدهای نر است
ز گرشسپ و از سالم جنگی تر است
دگر آنکه در گوه با آن دلیر
هزاران جنگی همه همچو شیر
به مردی فزونند هریک ز کک
بود کک ز پیکارشان سبک
هزاران سواران افغان گروه
ز لاچین دلیران ابر گرد کوه
تدارم درنگ امشب ایدر ز کین
مگر سوی اوغان و خرگه زمین
فردوسی در بخش دیگر شاهنامه باز هم از شهامت و غیوری افغان ها یاد نموده می سراید:
یکی گفت ای نامور پهلوان
دل کارزار و خرد را روان
نهنگ دمانست و شیر ژیان
به نیروی او کس نبسته میان
نژادش ز اوغان، سپاهش بلوچ
ابردشت خرگاه بگزیده کوچ
زبان پشتو در ابیات مثنوی مولانا جلال الدین بلخی
در مثنوی معنوی مولانا جلال الدین محمد بلخی لغات و اصطلاحات زیاد دری گفتاری و پشتو وجود دارد که در ادبیات قدیم افغانستان نیز مروج بوده و تا هنوز هم در زبان گفتاری مردم معمول است. بخش عظیم ازین لغات هنوز در زبان ادبی راه نیافته و منحیث زبان گفتاری دری و یا پشتو شناخته می شود. این لغات برای کشور های دری زبان، محتاج شرح است. درحالیکه در افغانستان همان زبانیست که ما امروز با آن صحبت میکنیم و این دلیل براصالت زبان مولانا و ارتباط معنوی آن با پیوسته گی های فرهنگی زادگاهش بلخ و افغانستان است. همچنان این لغات با قدامتی که دارد رابطه با ریشه های لغات پشتو نیز داشته که رابطه زبان دری و پشتو را به زبان اویستایی به اثبات میرساند. طور مثال دراین بیت از مولانا که به کسانی که عطسه میزدند و امروز (یرحمک الله و یا پیر شوی) میگویند، مولانا کلمه (دیر زی) یعنی زیاد زنده بمانی را استفاده میکرد که این کلمه در دری قدیم و زبان پشتو مروج است.
هست شرط دوستی غیرت پزی
همچو شرط عطسه گفتن دیرزی
کلمهء (دیر به) در زبان دری نیاز به شرح دارد اما در زبان پشتو تا هنوز مورد استفاده بوده و به معنی (بسیار زیاد) است و رودکی در قرن چهارم هجری در این سروده اش گفته است.
دیر زیاد آن بزرگوار خداوند
جان گرامی بجانش اندر پیوند
کلمهء (مرغو) به معنی فال بد و شوم معنی دارد که در پشتو تا هنوز به همین معنی است.در ادبیات دری فال را نیز (مروا) گویند. رودکی مینویسد:
لب بخت فیروزه را خنده ای
مرا نیز مروای فرخنده ای
معزی شاعر دری زبان می نویسد:
آری چو پیش آیدقضا چو مروا شود مرغوا
جای شجر گیرد گیاه، جای طرب گیرد شجن
آواز زاغ یا غراب بین نیز از جمله آواز های شوم بشمار میآید. منوچهری دراین غزل چنین سروده است:
فغان از این غراب بین و وای او
که در ت افگند نای او
غراب بین نیست چیزی پیمبری
که مستجاب زود شد دعای او
غراب بین نامزد شده است و من
سته شدم ز استماع نای او
برفت یاز بی وفا و شد چنین
سرای او خراب چون وفای او
بجای ا و بماند جایاو بمن
وفا نمد جای او بجای او
کلمه (زحیر) که بهمعنی شخص رنجور و و ناتوان گفته میشود. در زبان پشتو با تغیر (ح) به (هـ) همان معنی را دارد. مولانای بلخ میفرماید:
لذت عشق بتان را ز زحیران مطلب
صبح کاذب بود این قافله را سخت مضل
کلمه (شایی) که از مصدر شایستن است در زبان پشتو تا کنون حفظ شده است.درحالیکه در زبان قدیم دری این کلمه یا همان معنی مورد استعمال بود.
گردستهء گل ناید از ما
هم هیمهء دیگ را بشاییم
ای دل تو بدین مفلسی و رسوایی
انصاب بده که عشق را چون شایی
عشق آتش تیز است ترا ای ساقی
خال بر سر چه باد می پیمایی
چون ایزد شاید ملک هفت سموات
بر هفت زمین برملک و شاه تو شایی
تا خرقه بخون دل ساغربنشویید
رندان خرابات مغان رابنشایید
کلمه های (برخ)، (تگ)، (تندر)، و مصدر های (رهشتن) و (هلیدن) که تا هنوز در کوهپایه های مرکزی و غورات افغانستان در زبان گفتاری مروج است، کلماتی اند که در مثنوی معنوی مولانا به کرات ذکر شده است.(ش،ص۲۲۴)
همچنان در کتاب های دیگری چون ” حدود العالم من المشرق و المغرب” از ابوریحان البیرونی، “تاریخ بیهقی” اثر حسین بیهقی، “منهاج السراج” و کتاب ” ریگویدای هندی” از تاریخ و شهامت و خصوصیات برازنده آنان تذکراتی رفته است. در تحقیقات “ابن بطوطه”، الفی و فرسته نیز بحث های در مورد پشتو و پشتو زبانان شده است
از قرن دهم هجری شمسی/1600م. در اکثر فرامین شاهان لودی، سوری و غوری کلمه و نام افغان ها ذکر شده است و مظاهر زبان پشتو را نیز دراین مکاتیب و فرمان ها د یده می شود.
در دوره احمد شاه بابا درانی که افغانستان دوباره وحدت ملی خود را دریافت و کشور از هم پاشیده ما دوباره امپراتوری خود را باز یافته و قلمرو های از دست رفتهء خود را دوباره احیأ نمود، ادبیات پشتو و دری نیزرونق بیشتر گرفته و اشعار و ادبیات این دو زبان بیشتر ارتقأ یافت.
وجه تشابه زبان پشتو و دری
اگر زبان ها ی پشتو و دری را ریشه یابی کنیم و یا به منابع اصلی آن برگردیم، بعضی از برازنده گی های را در هردو زبان می بینیم که با موشگافی و تحقیق اکادمیک ضرورت دارد. اکثر کلمات این دو زبان باهم شباهت نزدیک دارند و از یک ریشه اند. بطور مثال کلمات را با معنی دری آن در (بین قوسین) نگاه کنید:
خور (خواهر)، پلار (پدر)، مور (مادر)، ورور (برادر)، ترخه (تلخ)، ور (در یا دروازه)، استه (است)، خوب (خواب)، زما (از من)، کال (سال)، سور (سرخ)، شپه (شب)، ورز (روز)، نشته (نیست)، ته (تو)، اوبه (آب)، دروجن (درغگو)، و امثال اینها.
همچنان مصدر افعال بین زبان های دری و پشتو با هم تشابهاتی دارند. خاصتاً ایتکه اگر پسوند های مصدر را در هر دو زبان بیرون کشیده شود، ریشه های زبان باهم مطابقت دارند. بطور مثال: سوزیدل (سوختن).
هرگاه پسوند (یدل) را در پشتو و یا (تن) را از دری بیرون کنیم، کلمه (سوز) و سخت با یک معنی و بدون تفاوت باقی می ماند. توجه کنید به مصدر فعل های دیگر: خوریدل (خوردن)، شرمیدل (شرمیدن)، کاریدل(کارکردن)، خندیدل (خندیدن) کول (کردن) و به همینگونه.
عدهء از زبان شناسان تأثیر زبان دری را بالای پشتو بیشتر می دانند و می گویند که زبان دری نه تنها در زبان پشتو بلکه در زبان های بلوچی، نورستانی، اردو، سندی و اکثر لهجه های محلی نیز بیشترین مشابهت و تأثیر را داشته و با اندک تغییر بیان می گردد.
علل عدم رشد سریع زبان پشتو
رشد یک زبان رابطه مستقیم با وضع مکانی و جغرافیایی داشته که غالباًقوم ها و ملیت های مختلف را با زبان مشترک شان از هم جدا نگهداشته و باعث کندی و بطالت زبان می گردد.
زبان پشتو هم در جنوب کوههای هندوکش، بابا و در دامنه های سپین غر و دشت های سیستان، در بین اقوام مختلفه رایج بود. اما انقصام قبایل پشتون دراین کوهپایه ها باعث پراگنده گی و تشتت زبان آنان شده و از وحدت کلی که تأثیر در رشد زبان و وحدت فرهنگی داشته باشد، دور ماندند.
دلیل دوم عدم رشد زبان پشتو، موقعیت سیاسی مردم دربین تصادم قوای بیگانه و مهاجم است که از گذشته های دور، این اقوام همیشه مورد یورش، تهاجم و در جنگ و کشمکش های های نیرو ها و سربازان اجنبی قرار داشتند. این اقوام هنوز زخم های دیرینه خود را التیام نمی دادند که از طرف قوای دیگری در جنگ کشانیده میشدند و فرصت آن را نداشتند تا در باروری زبان و فرهنگ پشتو کار مثمری صورت گیرد.
علت سومی عدم رشد زبان پشتو، نفوذ و وسعت زبان دری بود. زیرا دری زبان دربار و شاهان بوده و اکثر فرامین نیز به همین زبان نوشته میشد. همچنان دانشمندان و نویسنده گان زیادی در زمینه زبان دری کار کردند که اکثر نویسنده گان پشتو نیز از این کتاب ها و بحث ها بهره برداشتند در زبان نوشتار خود با دولت های وقت به دری می نوشتند. پس غنای فرهنگی زبان پشتو مکتوم بماند و آثاری هم که طی دوره های تاریخی وجود داشت، ازبین رفت.
قدیمی ترین اثر پشتو
در تاریخ ادبیات پشتو، کتاب ” پته خزانه” کتاب باستانی و قدیم شمرده میشود. همچنان می توان از کتاب های “تذکره الابرار و الاشرار” تألیف ملا درویزه است. وی از مبارزین و بنیان گذاران “جنبش روشانیان” شمرده می شود. بایزید روشان در اوایل قرن دهم(قرن شانزدهم میلادی) نیز تألیفاتی به نام های : “حال نامه”، خیر البیان”، و “مخزن الاسلام” به زبان پشتو دارد. اما هدف کلی جنبش روشانیان مبارزه تسخیر افغانستان بود تا این کشور بتواند سرزمین های از دست داده شدهء خود را از هند دوباره به افغانستان برگرداند. دربین اقوام بیشترین کمک را به جنبش روشانیان، قوم یوسف زایی انجام دادند.
خوشحال خان ختک
این شخصیت عالیقدر ادبیات و مبارزه افغانستان از خصوصیات بی نظیری برخوردار است و جنبش ادبی وی بنام خودش مسمی شده است. خوشحال خان ختک در سال ۱٠٥۷ش/1668م. و۱٠٥٩ش/1670م. علیه قشون اورنگ زیب به مبارزه پرداخت. خوشحال خان ختک، از جمله ادیبان نامور افغانستان است که به زبان های پشتو و دری اشعاری سروده است. او مبارزات خود را علیه تسلط بابری ها ادامه داد . وی در سال ۱٠۷٠ش/ 1691م. در پشاور داعی اجل را لبیک گفت.
پیامد مبارزه ادبی او با جنبش مبارزات هوتکی ها پیوند عمیق خورده که در غرب افغانستان علیه تجاوز صفوی ها مبارزه بودند.زبان پشتو و دولت هوتکی ها که نفوذ و سیطره اش تا به اصفهان ایران ادامه یافت – حرکتی بود که می توانست استقلال افغانستان قدیم را دوباره احیاء کند. عامل عمدهء شکست افغان ها در ایران،، اختلافات قوم غلجایی بود که در زمان انتخاب و جلوس شاه محمود و شاه اشرف هوتکی به اوج خود رسید و از همکاری با همدیگر ابأ ورزیدند. اما تسلط افغان ها از سال۱٠۸٩ش/ 1710م. تا ۱۱٠۸ش/ 1729م. پیوند های رادر بین عشایر و اقوام پشتون بوجود آورده و ادبیات پشتو نیز شکل گرفته و ارتقأ نمود.
مآخذ و پی نوشت های مقاله (تاریخ زبان پشتو)
الف – فرهنگ خاورشناسان، بخش آثار جیمز مستتر شرق شناس فرانسوی (متوفی 1994م)، ترجمه محسن جهانسوز، تهران.
ب- سرگذشت تمدن, کارل بکر و فردریک دنکاف, ترجمه علی محمد زهما, مطبعه کابل.
پ-طوفان, حسین بخش, چاپ پشاور.
ت- نوی څـیرنه , پوهاند صدیق الله رشتین, ینورستی بک ایجنسی, پشاور.
ث – تاریخ ادبیات ایران، ادوارد براون، ترجمه دکتر بهرام مقدادی،چاپ یکم، جلد اول، انتشارات مروارید ۱۳٦۹.
ج- تتمة البیان فی تاریخ الافغان, سید جمال الدین افغان,چاپ مطبعه کابل
چ – پته خزانه، تألیف محمد بن داود هوتک، طبع و تحشیه عبدالحی حبیبی، مطبعه کابل ۱۳۲۳ش/ کابل.
ح – تاریخ افغانستان بعد از اسلام، عبدالحی حبیبی(جلد اول و دوم) ، موسسه نشراتی میوند، خزان۱۳۷۷ش، چاپ سوم، پشاور.
خ – افغانستان (انگلیسی)، لویی دوپری، موسه انتشاراتی پوهنتون پرینگستون، نیوجرسی، امریکا، 1980م.
د – افغانستان (انگلیسی)، ماری برادلی، ترجمه ارشد ارشاد لاهوری، در کتاب “دُرِ دری”، ۱۳٦۹ش، اسلام آباد.
ذ – البدر(جریده)، بیانیه دکتور عبدالحکیم طبیبی، سیمینار افغانستان، مونشن،ارگان نشراتی دفتر تبلیغات مجاهدین افغانستان در اروپا، شماره ۳۳، سال ششم، حوت۱۳۷٠ش/مارچ 1992م.، هالند.
ر – دُرِ دری، ارشد ارشاد لاهوری،۱۳٦۹ش/ 1990م.، اسلام آباد.
ز – جغرافیایی تاریخی افغانستان، تألیف پوهاند عبدالحی حبیبی، مرکز نشراتی میوند، طبع دوم، ۲۱میزان ۱۳۷۸ش، پشاور.
ژ – افغانستان در مسیر تاریخ، میر غلام محمد غبار، چاپ چهارم، بهار ۱۳٦۸ش، کابل.
س – رنا، او دفاع، محمد حسن کاکړ، انتشارات تحقیقات پشتو، ۱۳۷۷ش، پشاور.
ش – دری گفتاری افغانستان در شعر مولانا، پوهاند دکتور جاوید،مجلس مولینای بلخی،وزارت اطلاعات و کلتور، میزان ۱۳۵۳ کابل

 

د ا ، د ، ج او د ا ، خ ، د  او بیا وطن گوند د ړنگېدو لامونه :

 

ددی مهمې پېښې د ليکلو موخه داده چې ، زياتو شنونکو بیلا بیلې لېکنې کړي او خپل نظریات یي وړاندي کړي . زه غواړم په دي اړوند خپل د سترگو ليدلي پېښي ولیکم او د خپلې پوهې سره سم پري شننه  وکړم.

په دی اړوند لازم گڼم د داکتر نجيب الله د رژيم د بهرنيو چارو د وزير او د گوندي مشرتابه د ډلۍ د مهم غړي محترم عبدالوکيل د کتاب څخه يوڅه راواخلم او بيا د خپل نظر ټکي هم پري ور زيات کړم . د وزير د کتاب په ۹۵۶مخ کې چې کوم لاملونه  څېړل شوي ، د هغې غټ ټکي را اخلم .

،عامل سقوط ج دا و ح دخ ا ( حزب وطن » :عامل داخلي چهار بعد است .

اول: ادامه اختلافات دروني و علاج ناپذير در بين رهبران حزب قبلا ازقيام ۷ثور ۱۳۵۷ و بعد از ان تا سقوط رژیم.

دی ليکي چی د گوند د جوړېدو نه تر سياسي واکمنۍ پوری يوالی په رښتني توگه نه وو شوی ، پر يو بل بی باوري وه . ز ما په اند گوند د اول نه پر دوه فعالو فرکسیوني ډلو ويشل شوی وو . هري ډلی ځان د ا ، خ ، د ، ګ  وارث گڼلو او د اکثريت دعوا يې کوله . د وخت د شرايطو سره سم کله چی شاهي رژيم  په۲۶ م د چنگاښ ۱۳۵۲ل کال  پر جمهوريت واوښتو  او واک د شاه څخه د ده د اکا ځوی  سردار محمد داود د يوی کودتا په کولو تر لاسه کړ . يو شمير اسلام پالو  لکه احمد شا مسعود ، گلبدين حکمتيار ، رباني  ، پير سيداحمد گيلاني ، حضرت صبغت الله مجددي او نورو پاکستان ته تيښته وکړه او هلته د پاکستاني استخباراتي اداري له خوا  ورته روزنه ور کړل شوه او د وران کاری چاری یي پيل کړي . سره له دی چی د گوند يوی ډلی د سردار محمد داود سره ملتېا لرله خو بياهم په ۱۳۵۶ل کال کې په دویم ځل د گوند دواړه خواؤ سره يووالی وکړ او د ۵۰ جمع ۵۰  په فورمول یي ګوندي ارګانونه او مشران انتصاب کړل . د گوند يو اړخ چی شهيد نورمحمد تره کي یي مشري کوله ويل ، چی موږ يوازی ملکي گوندي ساز مانونه سره گډ کړي وه چې د ۱۳۵۷م کال د ثور د  نظامي پاڅون په پایله کې واک همدي ګوند ته ولیږدږل شو او ټول دولتي او گوندي موقیفونه برابر وويشل شول . د جلاوالي او مخالفت ستر لامل همدا وو چی په گوند کې يوازي په لمړي ځل هغه هم د ګوند د جوړیدو پر وخت ټاکنې شوي وي . نور  هيڅکله د ټاکنو ، لياقت ، پوهی او مسلک پر بنياد د گوند او دولت څوکې ونه ټاکل شوي . ما چی د محترم عبدل وکيل کتاب ولوستلو د ملامتی بار ټول پر هغه کسانو اچوي چی د ده له نظر او فرکسیون سره نه وه پاتې شوي . دا يې له ياده وتلي دي چی کله بيا په دويم ځل د گوند ديوالي سند لاس ليک شو ، ګواکې د ۵۸ ۱۳  ل کال د مرغومې په ۶ مه » د يووالي د اسنادو له مخې سم او پر ځای د څوکيو ويش سرته ورسيدو ؟ ټول کليدي گوندي او دولتي مقامونه کومي ډلی ته وويشل شوه؟ د شورويانو د سلاکارانو او خپله شوروي اتحاد مشرانو ملاتړ له کومې خوا سره وو ؟ دا مسله لوی څېړنه غواړي.

زه هم له سياسي زندانه څخه په ۱۳۵۸  ل کال د مر غومې ۹ مه را خلاص او په ننگرهار کې مې د نوي يووالي سره گډ کار پېل کړ . په لو مړيو کې د گونديانو تر منځ د يووالي روحيه ترينگلی وه ، په وسله وال پوځ  او ملکي برخه کې د دواړو خواوو گونديان يو پر بل بی باوره وه . دا نوي کسان چی واکمن شوي وه او د روسانو ملاتړ او کليدي څوکی یي تر لاسه کړی وی په دی اند وه چی ، د گوند هغه برخه چی د مرغومي د ۶ مې مخکې په واک کې وه ټول د امين په ډله کې وشمیرل شي او بايد وځپل شي . په داسی حال کې چی دا ټول ډير پاک او سپېڅلي گونديان وه او د گوتو په شمير ښایي دامين سره تړلي وه او اکثره د همدی ولايت گونديان د هيواد ، خلکو او حاکميت نه په دفاع کې شهيدان شول.

زه ویلی شم ،  چیري چې د پردي په لاس ګوندي سرنوشت ټاکل کیږي ، انتصاب د انتخاب ځاي نیسي او ګوندي دموکراسې مري ، د افغانستان د دموکراتیک جمهوریت ، د خلک د دموکراتیک او بیا وطن ګوند ، د ړنګیدو لامل له همدي ځایه پیل کیږي .

محترم عبدل وکيل په خپل کتاب کې دافغانستان د دموکراتيک جمهوريت او د افغانستان د خلک د موکراتيک گوند((وطن گوند» د ړنگيدو په اړوند يو لامل داسی ليکي

سقوط رژيم وحزب ، مخالفت وزير دفاع وقت وياغي شدن دو عضوه برجسته کميټه مرکزي حزب وطن جنرال مومين، جنرال عبدالرشيد دوستم و سيد منصور نادري که دوست داکتر نجيب الله با دولت وقت بود

زه پر دی خبره دا ور زياتوم چی مخکې له دی چی د شمال مليشي او يو شمير گوندي مشران د رژيم نه مخ واړوي او له دشمن سره مامله وکړي خپله د گوند دننه او رژيم په داخل کې هم د جمعي رهبری پر ځای د اشخصاصو محوري رول زيات شوی ؤ بېلگه یي ، گوند ته دسياسي بيرود پرېکړی له مخی چی ټول پوښتنه وشي چی څوک کنگره ياد کنگري د رابللو پلوي دي یادولی شو ، چې  ۶۰ فيصده گونديانو د کنگري رابلل او د گوندي سياست او ناپاکو غناصرو تصفيه کول غوښتل . ولی د دی غوښتنې مخالفت وشو ؟  ولي یوه سمبوليکه کنگره  په ۱۳۶۹ل کال کې راو غوښتل شوه چی په هغې وخت کې له نیمایي زیات د گوند کادرونه او استازي زندان ته ټیل وهل شوي وه او يو شمير  له محاکمې پرته شهيدان شوي وه . زما له نظره همدا د رژيم او گوند د پاشل کېدو ستر لاملونه شميرل کيږي.

ځکه دخلکو بی باوري هم مخ په زياتيدو شوه او د خوست ولايت ددشمن  يانی جلاالدين حقاني لاسته ورغی ، د کنړ يوشمير  کورنۍ د ننگرهار ولايت ته را نقل او نور پاته  دشمن وځپل، د شمال  د مليشو قومندانان  ياغي او له دشمن سره مل شول ،  خپله حزب وطن کې انارشي او خپل سري واکمنه شوه . داکتر نجيب الله د گوند او دولت مشرانو ته په وينا کې څرگنده کړه چی د گوند د مرکزي شورا د ۲۰۳ غړو نه ۳۲ تنه په خپل سر  د خپلو کورنيو سره تاجکستان او مسکو ته تللي او خپل شخصي کار بار کوي ، د ملگرو ملتونو غولوونکې پروسه او د ملي روغې جوړي ۵ کلن بهیر ناکام شول . د ګوند د ریس او گوندي مشرانو ، وزيرانو او مهمو کسانو  په گډون د ټولو کورنۍ له مياشتو مخکې نورو هيوادونو  ته استول شوی وی . ياد ونه: زه او زما يو ټولگېوال  مياجان محمدي د شوروي اتحاد سفارت ته ولاړو چی د تاشکند ويزه واخلو ځکه دلته بيکاره وو ، ګورو چې د سفارت مخکې د کورنيو چارو د وزير ياور ولاړ او د پکتين د کورنۍ د غړو پاسپورتونه ورسره وه  ، ويزی یي په کې اخستی وی او موږ ته يې وويل څه کوی ؟ موږ خپل داستان ورته تير کړ ، ده وويل کورنۍ مو چېری دي موږ په ځواب کې وويل کابل کې دي ، ده د زړ خوږی نه وويل د خپلو اولادو غم وکړی د کورنيو چارو وزير اولادونه نن شپه مسکو ته په اريانا الوتکه کې پرواز کوي خپله ورک دی نور وزيران اود گوندد بيرو غړو خپله ځانونه پټ کړي همدا نن شپه د کورنيو چارو وزرات په داخل کې د حزب اسلامي نفر ځای پر ځای شول  په گار نيزون کې د اصف دلاور او ستر جنرال محمد نبي  عظيمي ددفاع وزارت لومړئ مرستيال په مرسته د دوستم او مسعود بی شميره کسان وسلوال او پر هوايي  ډگر ،گارنیزیون او نورو موهمو ځايونو کې  ځای پر ځای شول د کورنيو چارو وزير د دفاع وزير دوی چهار اسيا ته تللي هلته د حزب اسلامي قرارگاه ده . همدغه کار د گوندي کادرونو باور پر خپلو مشران له مينځه يوړ  دا لاملونه وو چی د گوند او دولت د ړنگيدو سبب شول..

دويم: محترم عبدل وکيل خپلی ليکنې ته دوام ور کوي او ليکي

عامل داخلي سقوط حزب و دولت بعضی سياست ارمان گرانه وعدم پشتباني مردم از برخی سياست ها دانست.

زما له نظره نور لاملونه هم ددی باعث شول چی د خلکو مرسته کمه شي يانئ هيچا د يوشمير چارواکو کړنو ته په انتقادي نظر نه شوه کتلای، ميډيا، نشرات تر کنټرول لاندی وه د خلکو ازادي د سياسي گوندونو ازادي د بيان او قلم ازادي د امنيت دولتي تر جدي کنټرول لاندی وه چا د مظاهرو اعتصابونو، ميټينگونو اجازه نه در لودله خلک له خاديستانو ويردل ، په گوند کې خاصه ډله واکمنه وه ، پټ پټونی او چلوټي کيدله ، حتی گوندي غړي د خاد تر مستقيم کنټرول لاندی وه چا د خپل زړه خبره په ډاگه نه شوه کولای، همدا ستر لامل شو چی دگوندي غړو او گوندي مشرانو ، خلکو او دولت تر مينځ واټن پراخ شو او په پاېله کې دواړه ړنگ او نسکور شول.

دريم:وکيل مينويسد که عامل ديگر سقوط رژيم و حزب را ميتوان درشيوه وبه کار برد سياست ناروشن مشی مصاليحه ملي دانست.

روغه جوړه مخالفو وسلوالو ونه منله ، د روغی جوړی ۵ کلن سياست نا کام شو او د اکثريت گوندي غړو روا غوښتنی نه اوريدل کيدلی ، گونديان زندانونو ته  کش کړی شول هلته شکنجه  شول ، بی خوبي ور کړل شوه ، د هغوي قانوني وړانديزونه چا نه منل . د وخت شوروي اتحاد مشرانو د خپلو سلا کارانو په واسطه  مستقيمه لاس وهنه وکړه د گوند د پاشلو او دولت د کمزوری کولو او ړنگيدو لامل شول.

۴: عبدلوکيل مينوسد که عامل ديگر پروپاشي حز ب و دولت جمهوري دموکراتيک افغانستان اتکا بی حد حصر حزب  ودولت بالای يک رهبر بود نه رهبري جمعي.

د ښاغلي وزير د ليکنو سره ټول گونديان موفق دي ځکه هر سياسي گوند چی په جمعي پريکړو عمل ونه کړي هر څه د يوه شخص پلاس وي يکه تازي حاکمه وي ، د يوه شخص اراده پر ټول گوند او دولت تامين شي ، په گوند کې ټاکنی ونه شي ، گوندي مشران د ټاکنو او دموکراسی په زرينو اوصولو ونه ټاکل شي ، دموکراسي مړه شي پاېله به همداسی وي . د گوند او دولت ۱۴ کلن حاکميت ړنگ شو د شهيدانو کونډې اوټول گوند او خلک د ټوپکمارانو خولی ته  واچول شول . د ملت ټوله شتمني چور او تالان شوی وسله وال پوځ ړنگ او وسلی وپلورل شوی.

عامل خارجي سقوط حزب (وطن» و دولت::

وزير مينويسد که مداخلات خارجي در امور داخلي افغانستان از زمان جمهوري سردار محمد داود خان شروع شده، بعد از به قدرت رسيدن ح د خ ا در ۷ثور۱۳۵۷اين مداخلات از جانب پاکستان ، ايران ،ايالات متحده امريکا،سعودي عربستان، جمهوري خلق چين،وسايری کشورهای غربي وعربي بر ضد جمهوري دموکراتيک افغانستان افزايش يافته . وتنظيم هاي جهادي در پاکستان وايران پی در پی ايجاد شده است.

زما نظر ټکي بيا داسی دي:

کله چی شوروي اتحاد لښکری زموږ هيواد ته را د ننه شوی دشمنانو له دی فرصته گټه پورته کړه د افغانستان د واکمنۍ پر وړاندې له زهراگينو تبليغاتو نيولی تر مادي او معنوي مرستو ، استخباراتي کړنو او په نورو شومو موخو پېل وکړ .د شوروي لښکرو وتل، د گوند او دولت په مينځ کې گډوډي ، حتی د مجاهيدينو د رهبرانو دعوت د مسکو له خوا او د واکمن حکومت سره د مرستو کمېدل د ملگرو ملتو درواغجنه د سولی پروسه ، په پاکستان کې د عبوري حکومت جوړیدل ، د حکومت کمزوری سياست ، د شوروی اتحاد ړنگيدل ، د وطن د گوند درهبرانو ويشل کېدل ، د وطن د گوند دمشر استعفا ، د احمدشاه مسعود سره د گوند د نظامي يو شمير لوړ رتبه چارواکو همکاري د رژيم د ړنگيدو لامل شول.

م. اقا کوچی

 

 

 

دافغانستان په سیاست کي د قومي او مذهبي مشرانو نقش ته یو نوی نظر

 

 

لیکونکی واحد فقیري

31.12.2017
دوهمه برخه
تاریخي پس منظر:
د احمد شاه بابا (۱۷۴۷ – ۱۷۷۳)
که چیري موږ په ۱۹ پیړۍ کي د انګریزانو سره تر مخامخ کېدو څه مخکي په کندهار کي په ۱۸ قرن کي د احمد شاه بابا د انتخاب جرګې (۱۷۴۷) ته توجه وکړو، د شیر سرخ پدې تاریخي جرګې کي اکثریت مشران قومي ارستوکراتان او نظامي قومندانان دي، نه ملایان، نه برداران، او نه هم مذهبي مشران. د افغانستان د تحلیلي تاریخ مخکښ مورخ مرحوم میر غلام محمد غبار پخپل مشهور کتاب (احمد شاه بابا افغان) کي د دې تاریخي جرګې غړي د ۲۵ کلن احمد خان سدوزي په شمول داسي رامعرفي کوي: «د نادر افشار په لښکرو کي د افغاني قواوو قومندان نور محمد خان میر افغان علیزی، محبت خان د پوپلزو مشر، موسی خان د اسحق زو مشر، نصر الله خان د نورزو مشر، او حاجي جمال خان د بارکزو مشر.» (مخ، ۵۵). په یادو کسانو کي یو کس هم په تاریخ کي مذهبي شهرت او صلاحیت نه لري، بلکي ګرده یا د خپلو قومونو منل سوي مشران دي، او یا هم پوځي مشهور نظامي قومندانان دي. همدارنګه، د احمد شاه بابا د حکومت اکثره جنرالان،‌ وزیران، والیان، او نور عالي رتبه مامورین مذهبي خلګ نه ول. بلکي پدې وخت کي د دولت مهمي چاري زیاتره غیر مذهبي خلګو سمبالولې. 
د تاریخي شواهدو په اساس، د ایران او مغل پر ضد د احمد شاه بابا د استقلال داعیه یوه ملي صبغه لري، نه مذهبي. په بل عبارت، احمد خان د خپل دولت په تاسیس کي پر ملي ټرمینالوژۍ باندي تکیه کوي،‌ نه پر مذهبي کلماتو باندي. هغه ادعا کوي چي د فرید او د حمید دور به بیا راژوندی کوي، نه د کوم دیني مشر د حکومت دوره. د هغه تاریخي هیروګان په هند کي د افغانانو پاچاهان دي، نه کوم خاص دیني مشران. البته دا خبره باید دلته یاده کړم چي دا د دې مانا نه لري چي ګواکي احمد شاه بابا دین او یا مذهبي مشرانو ته کومه خاصه توجه نه کوله. نه، هیڅکله نه. بلکي لکه څنکه چي د افغانستان د تاریخ دقیق او ممتاز مورخ الفسټن پخپل کتاب (د کابل سلطنت) کي لیکي: «هغه د ښو ملایانو او ولیانو زیات احترام کاوه.» هغه نرمه او خوشحاله طبع لرله، او د خلګو سره د پلار په شان مهربانه وو (دوهم جلد. مخ ۲۹۹). 
غبار په خپل کتاب (احمد شاه بابا افغان) کي لیکي چي احمد خان په اصطلاح «لوکس او تجملی» ژوند نه لاره. پر تخت نه کښېناست، او تاج ئې نه په سر کاوه. ژوند ئې د نورو عادي افغانانو سره چندان زیات تفاوت نه لاره. خوراک ئې عادي افغاني ډوډۍ وه (مخ، ۳۳). غبار زیاتوي چي احمد خان په پښتو او فارسي کي «کامل سواد» درلود،‌ او «د شرق د لایقو خلګو په جمله کي حسابېږي» (مخ ۲۶).غبار لیکي چي احمد شاه بابا د سلطنت پر وخت یو «باتجربه» قومندان وو. زیاتي «سیاسي تجربې» ئې لرلې، او «د افغان په تاریخ اګاه وو.» (مخ ۶۲).‌
د افغانستان د چارو بل دقیق او پخوانی مبصر ښاغلي ډوپري په خپل کتاب (افغانستان) کي د احمد شاه بابا په باب وايي: هغه په «حکمت» حکومت کاوه، او د خپلو وزیرانو او جنرالانو «مشورو» ته ئې غوږ نیوی، او تل ئې هڅه کوله چي د حکومت کارونه د «خپل دربار په سلا او مشوره» وکړي (مخ،۳۴۰). 
په همدې لړ کي، په افغانانو کي د احمد شاه بابا محبوبیت او شهرت د هغه د ملي لاسته راوړنو له امله دئ، نه د هغه د دیني لاسته راوړنو په خاطر. د احمد شاه بابا شخصي شجاعت او په جنګونو کي کامیابه ليډرشیپ د هغه جادوګره کریزما په افغانانو کي عامه او ابدي کړې ده. ښاغلی بارت په خپل کتاب (د سوات په پښتنو کي سیاسي ليډرشيپ) کي کاږي چي په افغانانو کي د سیاسي لیډرشيپ د ترلاسه کولو لپاره یو مشر مجبوره دئ چي په جنګي ډګرونو کي زړورتوب وښيي، دا د مشرتوب د لاسته کولو لپاره یوه ضروري کوالټي ده. (بارت، مخ ۷۴). 
د افغانستان د تاریخ بل مشهور لیکوال فیریر پخپل کتاب (د افغانانو تاریخ) کي لیکي: د شیر سرخ په جرګو کي افغان مشران پدې قانع ول چي د ایرانیانو سره د افغان ملت «یو ځایتوب» او اتحاد «ناممکن» دئ، او باید د خپل ملت لپاره خپله «یو مشر او دولت» وټاکي (مخ، ۶۸). فیریر د خپل کتاب په بل ځای کي کاږي: د احمد شاه حکومت یو «فدرالي جمهوریت» ته ډیر ورته وو، او هغه د دې فدرالي حکومت «مشر وو نه سلطان.» (مخ، ۹۵). فریر لیکي چي احمد خان ۲۵ کلن وو چي پاچا سو، او هغه د نورو اسیايي پاچاهانو غوندي شرابي، غمزيي، بې رحمه، قاتل، او په نورو بد اخلاقیو باندي ککړ نه وو. احمد شاه حاکمانو ته د خلګو خمېدل او بې حده احترام لغو کړل. فیریر زیاتوي د احمد شاه طبیعت خوشحاله وو. فطرت ئې سخي وو. او خلګو په اسانه لیدلای سوای. او د جنګونو غنایم يې پر خپلو عسکرو باندي په انصاف وېشل. احمد شاه یو عادل پاچا وو،‌ او د عدالت په اجراکولو کي بې طرفه وو (مخ، ۹۳). فیریر کاږي احمد خان تل کوښښ کاوه چي د خپلو خلګو سره په احترام چلن وکړي، او د هغوی په مخ کي مغرورانه او متکبرانه سلوک و نه کړي. هغه تل هڅه کوله چي ټولو افغانانو ته یو شاني احترام وکړي،‌ څو د هغوی د ننګ او عزت احساساتو ته صدمه و نه رسېږي (مخ ۹۵).
لنډه دا چي احمد شاه بابا اصلي هدف (الف) د ایرانیانو له اسارت څخه د خپل ولس ژغورل ول، او (ب) د یو مسول او جرګيي حکومت تاسیسول ول. 
میرویس نیکه (۱۷۱۵ -۱۷۰۹)
اکثره مورخین پدې متفق دي چي د ۱۸ پېړۍ په سر کي صفوي دولت په کندهار کي د یو لړ بنیادي سیاسي مخالفتونو او بحرانونو سره مخامخ وو. د صفوي حکومت د کندهار د بحران د راایسارولو په منظور ګیرګین خان د نوي ګورنر په توګه انتخابوي. باید زیاته کړم چي پدې وخت کي ګیرګین په ازمایشي دوره کي دئ. ځکه ګیرګین یو وخت د ایران حکومت ته یاغي کېږي، مګر په جنګ کي ماتي خوري، او د خپلو ګناهونو د تلافي لپاره خپل دین مسیحیت خوشي کوي، او د اسلام مقدس دین مني. څرنګه چي ګرګین په ښه تدبیر باندي شهرت درلودی، نو بنا اصفهان فیصله کوي چي د کندهار حاکم ئې مقرره کړي. او په اصطلاح د ځان د سپینولو لپاره یو بل چانس هم ورکړي. 
غبار لیکي ګرګین کندهار ته د رارسېدو سره سم په زیاتېدونکې توګه د غلجو او درانو اختلاف ته لمن وهل شروع کړه، او پدې وخت ئې پر غلجي مشرانو باندي زیاته تکیه کوله (مخ ۳۱۷). په کندهار کي ئې د ابدالیانو د قدرت د ختمولو په غرض د هغوی پر متقدر مشر دولت خان سدوزي باندي حمله وکړه، او هغه ئې په خپل کور کي وواژه. ګرګین دغه راز د سدوزو نور مشران ګرشک، فراه،‌ او هرات ته تبعید کړل، او مځکي ئې غصب سوې. یو زیات شمېر ئې په ملتان کي میشته سول. غبار لیکي چي ګرګین په کندهار کي په «شدت او عصبانیت» باندي حکومت کاوه (مخ ۳۱۶). 
بېنوا صاحب پخپل مشهور اثر (میرویس نیکه) کي د کندهار د تاریخي قیام د آماده ګي لپاره د دریو جرګو خبر ورکوي، او د دې جرګو ځیني غړي دا کسان معرفي کوي: د هوتکو د دورې بې ساری جنرال او سپه سالار سیدال خان ناصري،‌ بابو جان بابي، عزیز خان نورزي، ګل خان بابړ، نور خان بړیڅ، نصرو خان الکوزی، یونس خان کاکړ،‌او څو تنه نور چي ټول قومي ارستوکراتان او نظامي قومندانان دي،‌ او چندان مذهبي مشران پکښې نسته (مخونه، ۹۶-۹۷). 
د افغانستان د تاریخ اوسنی امریکايي لیکوال فقید دوپرې په خپل کلاسیک کتاب (افغانستان) کي کاږي چي میرویس خان یو «زړه ور عسکر»، یو وطنپال افغان، او یو ماهر او نافذ شخصیت وو. هغه د حج په دوران کي له ایرانه په پټه د اصفهان پر ضد فتوا ترلاسه کړه. دوپري لیکي چي میرویس خان په اصفهان کي د صفوي حکومت په فساد او کمزوري باندي ښه پوه سو، او د صفوي نظام خوساتوب ئې په مرکز کي شخصا تجربه کړ. دوپري وايي میرویس خان د ځان لپاره د «پاچا» عنوان انتخاب نه کړ،‌ بلکي «د کندهار د وکیل» لقب ئې خوښ کړ (۳۲۴).
په همدې لړ کي، د میرویس خان همعصره د پېښور د سیمي لیکوال او سیاستوال افضل خان خټک په خپل کتاب (تاریخ مرصع) کي لیکي چي ګرګین او دار و دسته ئې په کندهار کي سخت ظلم کاوه، نو میرویس خان د خپل قام قیادت تر لاسه کړ، او ایرانیان ئې وشړل. افضل خان خټک د میرویس خان د فصل په اخر کي کاږي، «هغه اوس په قندهار کي ناست، او خپل حکومت او سرداري کا. توفیق ئې رفیق شه. ښه پښتون دئ» (مخ، ۴۰۲). مطلب مي دا دئ چي د افضل خټک او نورو له اثارو څخه داسي ښکاري چي د میرویس خان نیکه د قیام ژبه او ترمینالوژي مطلقا ملي ګرا او وطني وه. د افضل خان خټک په تعبیر د ښه والي ښه محک پښتونولي ده. د افضل خان خټک پدې بیان کي قامي او نشنلسټو احساساتو پر نورو ټولو مشترکو مذهبي او سیمه ایزو هویتونو باندي څرګنده چربي کرې ده. 
په پورتني نقل قول کي څو کلمې کلیدي اهمیت لري، او باید څه توضیح او تشریح سي. اول په کندهار کي «حکومت او سرداري» کوي، او دوهم «ښه پښتون» دئ. ځکه د افضل خان خټک په سیاسي یادداشت کي د حکومت کولو خبره ذکر سوې ده، او دوهمه دا چي د ښه معیار قومي او ملي دئ، نه مذهبي. ځکه افضل خان خټک خپله هم په یوې سیاسي کورنۍ کي ږېږېدلی وو، او د خپل قام د مشرتوب سرداري ئې د پلرونو او نیکه ګانو څخه ور پاته سوې وه. (افضل خان خټک د خوشحال خان خټک لمسی دی.)
سید جمال الدین افغان په خپل مشهور کتاب (تتمهْ البیان في التاریخ الافغان) کي د افغانستان سیاسي تاریخ په کندهار کي د ۱۸ پېړۍ په سر کي د میرویس خان هوتک د ملي حرکت څخه راشروع کوي. هغه کاږي چي افغان یو «عسکري» قوم دئ، او د خارجي اشغالګرانو او ظالمانو پر ضد ئې تل قیامونه کړي دي ( مخ، ۱۴). سید جمال الدین افغان دلته د افغانانو مهم ملي شاخصونه (الف) نظامي روحیه او (ب) د خارجيانو سلطه نه منل ښودلي دي. سید جمال الدین افغان لیکي: کله چي میرویس خان کندهار له صفوي قواوو څخه پاک کړ، هغه یوه «قومي جرګه» جوړه کړه. په جرګه کي ودرېدی، او جرګه والو ته ئې خپل نطق د «ازادۍ» په ستایلو، او د «اسارت» په غندلو داسي آغاز کړ: «که چیري تاسو زما ملا را وتړلئ، زما سره متحد او یو موټي سئ، افغانان به له غلامۍ او ذلت څخه وژغورو، او پخپل هیواد او بلاد کي به د ازادۍ او حریت بېروغونه ورپوو. او د شیعه ایران د اسارت یوغ به له خپلو اوږو څخه لیري وغورځوو.» ( مخ، ۲۱)
موږ ګورو چي د میرویس خان نیکه په وینا کي ټینګار پر ملي ازادي او له ایراني اسارته پر نجات باندي دئ. میرویس خان لدې غلامي څخه د خلاصېدو لپاره خلګ وحدت او همکارۍ ته رابولي. د میرویس خان د دې مهمي وینا مطلق اکثریت کلمات او ترمینالوژي ملي ګرا او غیر مذهبي ده. استدالال ئې قومي او نشنلسټ دئ. په خبرو کي ئې محوري ټکي حریت او ازادۍ ده. په خپل وطن کي د خپلواکۍ د جنډو د جګولو خبري دي،‌ نه د کوم مذهبي حکومت د جوړولو پیغام. پدې لنډو پورتنو څو ټکو کي د میرویس خان نیکه د ضد صفوي تبلیغاتو ژبه ملي ده، او داعیه ئې نشنلسټه ده. 
د میرویس خان یو بل همعصره پولنډی لیکوال کروسینسکي دئ. کروسینسکي په اصفهان کي په مسیحي تبلیغي کارونو بوخت وو چي شاه محمود هوتک هغه ښار فتح کړ،‌او صفوي امپراتوري ئې نابوده کړه. څرنګه چي کروسینسکي یو باسواده مذهبي شخص وو، هغه د افغانانو د همدې فتح د سترګو لیدلي حال درج کړي وو، او د هغه همدا یاد داشتونه په حقیقت کي د هوتکو د تاریخ یوه مهمه او معتبره منبع ده. هغه کاږي چي میرویس خان د جادوګر بیان او ژبي خاوند وو. هغه په ایران کي د خپل قام لپاره یو بې ساری سفیر وو، او د خپل سیاسي درایت، اوچت فکر، او مادي منابعو په برکت ئې د ایران دربار تسخیر کړ. کروسینسکي په خپل کتاب کي بل ځای لیکي: میرویس خان نهایت «شتمن» شخص وو (مخ ۵۱). لیکوال بل ځای وايي: میرویس خان په مهمو کارونو کي له افغانانو سره تل «سلا مشورې« کولې‌ (مخ ۶۲). کروسنیسکي ادامه ورکوي او لیکي: افغانانو ته د میرویس خان وروستی مهم وصیت دا وو چي ټول باید په «اتفاق» و اوسي، او دوښمن ته سر «تیټ» نه کړي. او بالاخره خپل قام ته وايي:«په اتفاق کار کوئ، ښايي اصفهان ونیسئ.» (۶۵).
په ۱۸ پیړۍ کي، د صفویانو او مغلو پر ضد د افغانانو اکثره مخالفتونو ملي صبغه لرله، او ملي مشرانو د حاکمو امپراتورانو پر ضد ملي ترمینالوژي کارول، نه مذهبي.‌ پدې دوره کي، اکثرو ملي مشرانو قومي او اشرافي رېښې لرلې. په تېره بیا د هیواد په غربي برخه کندهار او هرات کي، د صفویانو او مغلو پر ضد د اکثرو افغان مشرانو عقاید، د ژوند تجربې، او د سیاسي ذهنیت محیط او ماحول ملي وو. د هغوی مهم آرمانونه د وطن او قام د بچولو پر محور راڅرخېدل. که څه هم هغوی د یوه شیعه صفوي نظام سره مخامخ ول، خو بیا هم هغوی د صفوي حاکمانو پر ضد له مذهب او دین څخه د یوې سیاسي حربې په توګه کار وا نه خیست،‌ او مذهبي او سکتوري پروپاګند ئې نه کاوه، بلکي ټول تمرکز ئې پر ملي ګرا او نشنلسټ محورونو باندي‌ وو. مرحوم غبار لیکي میرویس خان له نژدو څخه لیدل چي ایراني حاکمان ئې له وطنوالو سره «ظلم او تبعیض» کوي.‌ د خپل وطن مالیات ئې د صفوي استبداد په «خزانه» کي راجمع کېږي. او په کندهار کي ۲۰ زره مسلح خارجي ایراني عسکر مدام ساتل پر محلي خلګو باندي سخت مادي او رواني فشارونه اچولي ول. میرویس خان د دغو ظالمانه شرایطو لاندي د کندهار او شا و خوا سیمو خلګ او قومي مشران په داسي سري او مخفي شکل سره منظموي چي د افغانستان د تاریخ ټول مورخین ورته حیران دي. میرویس خان بالاخره خپل ملي قیام کامیابه کوي، او په افغانستان کي د صفوي استعمار یو اوږد فصل ختموي (مخونه، ۳۱۷-۳۱۹). 
د هرات مستقل ابدالي حکومت (
۱۷۱۷)
مرحوم غبار لیکي د کندهار د تاریخي پاڅون (۱۷۰۹) په جریان کي عبدالله خان سدوزي د میرویس خان هوتک سره د صفوي استبداد د ختمولو په مقصد پوره همکاري وکړه، څو په نتیجه کي په کندهار کي د میرویس خان په قیادت یو ملي او مستقل حکومت تاسیس سو. مګر کله چي میرویس نیکه وفات سو، عبدالله خان سدوزي هرات ته حرکت وکړ. هغه غوښتل چي په هرات کي هم د «استقلال او ازادۍ بېرغ» پورته کړي. همدا وجه وه چي عبدالله خان له کندهار څخه زیات شمېر مشران او خلګ د خپل کاروان ملګري کړل. څرنګه چي پدې وخت کي هرات د صفوي حکومت تر ولکي لاندی وو، د هرات والي عباس قلي سمدستي عبدالله خان بندي کړ. د عباس قلي دا څرګند ظلم د هرات خلګ راپاروي، او د ګورنر عباس قلي پر ضد یو عمومي ملي ښاري قیام کوي. په نتیجه کي، مبارز هراتیان ګورنر عباس قلي توقیف او بندي کوي. 
د هرات د دې عمومي ښاري پاڅون په بهیر کي، عبدالله خان سدوزی له محبسه تښتي، او په شینډنډ کي د هرات د ازادولو په منظور یو افغان پوځ برابروي، او سمدستي بېرته د همدې آزادي بخښونکې قوې په راس کي پر هرات حمله کوي. په هرات کي صفوي حاکمیت ختموي، او ټول هرات ازادوي (۱۷۱۷). غبار لیکي کله چي په هرات کي د ابدالیانو ملي حکومت تاسیس سو، د هرات خلګو او قومي مشرانو په یوې «لويي جرګې» کي عبدالله خان سدوزی خپل ریس وټاکی ( مخونه، ۳۳۸-۳۴۸). 
سید جمال الدین افغان په خپل کتاب (د افغانستان تاریخ) کي په هرات کي د ابدالي حکومت د تاسیسېدو پروسه په خورا شوق او ذوق بیانوي، او پدې جنګونو کي د افغانانو رزمي او حربي مهارتونه په څرګند ملي او افغاني لحن سره یادوي، او ضمنا د افغانانو د مبارزاتو حمایت کوي. او د خپل ملاتړ لپاره زیاتره ملي او قومي ترمینالوژي کاروي. د ایرانیانو په مقابل کي د افغانانو د مبارزاتو په حمایت کي د سید جمال الدین افغان لحن او کلمات دونه بارز او محسوس دي چي د لیکوال د قلبي تړاو مسله بېخي روښانه کوي. سید جمال الدین افغان په اخر کي وايي: لکه څنګه چي غلجیانو کندهار د ایرانیانو له «اسارته» وژغوری، هغسي د هرات ابدالیانو هم هرات د ایرانیانو له «سلطې» څخه وژغوری. او یو «مستقل» حکومت ئې تاسیس کړ‌(مخ، ۲۵).
په هرات کي، د ملي تحریک پدې کلونو کي ایرانیانو څو ځله د ایران د نیولو لپاره په زرهاوو ایراني عسکر رااستوي. د افغانانو د ځپلو او تابع کولو لپاره ئې مهم او مخور ایراني افسران او قومندان انتخابوي،‌ او حتی د غربي نظامي کار پوهانو څخه کار اخي، خو هر کرت د افغانانو بې ساري شجاعت او جنګي تاکتیکونو هغوی ماتوي. پدې دوره کي هرات څو کرته په میاشتو میاشتو د ایراني قواوو لخوا محاصره سوی دئ، او له پراخو قحطیو سره مخامخ سوی دئ.‌ محترم عبدالباري جهاني په خپل کتاب (هرات، پښتانه او ستره لوبه)‌ کي لیکي. کله چي وروسته له ۱۳ میاشتو مقاومت او محاصرې څخه د هرات خلګو فیصله وکړه چي ښار نادر افشار ته تسلیم کړي، او خلګ «جوپه جوپه» د نادر افشار کمپ ته د بیعت لپاره ور تلل، «البته ذوالفقار خان او الله یار خان د نادر په کمپ کي د بیعت کولو زغم نه درلود، او د شپې په تیارو کي ئې ښار خوشي کړ، او د کندهار په لور وخوځېدل.» (مخ، ۱۴۵). 
د اتلسمي پېړۍ په سر کي د افغانستان په غرب کي، د هراتیانو د همدې ملي مبارزاتو په دوران کي یو مهم ټکي چي اکثره خارجي او داخلي مورخین او لیکوالان ئې یادوي هغه «جرګه» او «دیموکراتیک» وشمه سیاسي نظام دئ. همدا جرګيي او مشورتي نظام دی چي په هرات کي د والیانو انتخاب او یا برطرفه کولو سبب ګرځي. د قدرت د انتقال داسي مسالمیت امیزه حادثې چي حتی نن ورځ ئې په افغانستان کي تصور نه سي کېدلای.
الفنسټن په خپل بې ساري او دقیق اثر (د کابل سلطنت) کي د هرات د دې وخت حکومت «دیموکراتیک» یادوي (مخ، ۲۸۰). الفنسټن بل ځای په خپل همدې عالي کتاب کي د افغانانو حکومت د سکاټلینډ د «جمهوریتونو» سره یو شاني بولي. او بل ځای افغانستان د کوچینو «جمهوریتونو» مجموعه ګڼي (اول جلد. مخ، ۲۳۲). الفنسټن په خپل نفیس کتاب کي د افغانستان لپاره د یو باثباته سیاسي نظام په انتخاب کي دونه مخته ځي او وايي: د افغانستان د حکومت لپاره یو دیموکراتیک نظام مناسب او ګټور دئ (اول جلد.‌مخ، ۲۳۱).‌ حبیبي صاحب هم په خپل کتاب (د افغانستان لنډ تاریخ) کي د دې پېر سیاسي نظام د «قومي جرګو» او د «ملي حکومت» دور ګڼي، او د «لایق او عادل» حاکمانو او «ولسوالانو» خبري کوي‌ (مخونه، ۳۴۸ – ۳۵۳). د افغانستان د مسایلو بل وتلی مبصر، اولیور روی، په خپل مشهور اثر (افغانستان: اسلام او مقاومت) کي وايي چي د افغانانو په سیاسي جوړښت کي سیاسي مشر عموما د قومي مشرانو په جرګه کي راځي، او خلګ یو ډول «قرار داد» ورسره کوي. اولیور روی زیاتوي چي په افغانانو کي مشر پدې پوهېدی چي «د یوې ستر جرګې په زور حکومت» کوي، او همدې جرګې مشروعیت ورکړی دی. هغه کاږي «لویه جرګه» د افغانستان د تاسیس سیاسي «اسطوره» ده (مخ۱۳). 
د پورتنۍ مسلې د لا روښانه کولو لپاره به دلته فقط څو تاریخي مثالونه وړاندي کړم. کله چي په هرات کي د ‌ذوالفقار خان سدوزي او محمد خان سدوزي تر مینځ سیاسي اختلافات زیاتېږي، د هرات جرګه دواړه مشران سلب اعتماد کوي، او دواړه له هراته پسي اخلي. لدې څخه را وروسته، د هرات جرګه الله یار خان سدوزی له ملتان څخه راغواړي،‌ او د هرات د حکومت چاري ورسپاري. بل وخت، د هرات خلګ او حاکمه طبقه عبدالله خان سدوزی له ریاسته برطرفه کوي، او پر ځای ئې زمان خان سدوزی ټاکي (غبار. مخونه، ۲۳۸-۳۴۸). بل کرت د هرات جرګه د هرات د ازادۍ پهلوان الله یار خان سدوزی له قدرته پسي اخلي، مګر وروسته له څه وخته ئې بېرته ورغواړي، او د هرات ریس ئې ټاکي. باید زیاته سي چي پدې حوادثو کي د قدرت انتقال عموما سوله ایز او مدني وو. 
اول لاس تاریخي اسناد د هرات په ازادولو کي د مذهبي مشرانو فعال نقش نه ثبتوي، حتی د فرعي رول یاد ئې هم چندان نه کوي. لکه د میرویس خان او احمد خان په زمانو کي، د ۱۸ قرن په سر کي د هرات د ازادولو په مبارزه کي د افغانانو ترمینالوژي ملي وه. د ملي مشرانو ستر هدف خپل وطن د پردیو له اسارته ژغورل ول، او په هرات کي د ایران د صفوي حاکمیت ختمول ول. هغوی پخپلو سیاسي تصمیمونو کي وښودل چي د یو ملي، نیمچه دیموکراتیک، او جرګيي نظام تاسیسول ئې عالي هدف وو. پدې دوره کي د هرات سیاسي نظام واقعا جالب اړخونه لري،‌ او باید زیات مطالعه او وڅېړل سي. 
پدې دوره کي د هرات اکثره مشران په قومي او ملي ارستوکراسي پوري اړه لري. که څه هم پدې زمانه کي ریاست تل په سدوزو پوري اړه لري، خو د نورو اقوامو ریسانو – د مثال په توګه عبدالغني خان الکوزي – هم قوي نقش لوبوی.

واحد فقیري

د افغانستان په سیاست کي د قومي او مذهبي مشرانو نقش ته یو نوی نظر
دریمه او وروستۍ برخه
خوشحال خان خټک (۱۶۱۳- ۱۶۸۹):
دا نادره عقیده لکه زما ده
لا عجب که بل پیدا هسي افغان شي 
په ۱۷ پېړۍ کي، پښتانه واقعا خوشبخته ول چي د خوشحال خان خټک په شان یو ستر مشر پکښې راپیدا سو. خوشحال خان واقعا تر خپل زمان څو سوه کاله مخکي فکر کاوه. د پښتنو د تاریخ مشهور انګریزي لیکوال اولاف کیرو په خپل جالب کتاب (د پټانز) کي د خوشحال خان په باب وايي هغه د خپل قام د «بغاوت روح او روان» وو. اولاف کیرو د خوشحال خان د ژوند په باره کي کاږي. پلار او نېکه ئې د خټکو خانان ول،‌او د اټک د لاري او پله مالیات او «راهداري» ئې ټولول. د یوسفزو سره جنګونه او دوښمني د پلار او نېکه څخه ورپاته وه. کیرو لیکي چي په اول سر کي خوشحال خان د مغولو طرفدار وو، د شاه جهان سره ئې ښه او دوستانه روابط درلودل.‌ او شخصا ئې څو کرته د شاه جهان سره کتلي دي.، او په مختلفو سفرونو کي ئې ملګري وو (مخ، ۲۳۱). د زمانې په تېرېدو سره، د ډهلي په سلطنت کي د خټکو او یوسفزو د شخړو په باره کي نظر بدلېږي، او ځيني مغل شهزاده ګان داسي فکر کوي چي یوسفزي ستر قوم دئ، باید پخلا سي. دغه راز، په همدې وخت کي اورزنګ زیب د راهداري محصول لغو کوي، او دا فیصله د خوشحال خان لپاره ګرانه تمامېږي (مخ، ۲۳۳). کیرو ادامه ورکوي او لیکي چي بالاخره د مغولو او خوشحال خان روابط دونه خرابېږي چي خوشحال خان په۱۶۶۴ کي لاس تړلی بندي ډهلي ته استول کېږي. په ډهلي کي د حاکم مغل په چلن کي خوشحال خان د خپل ځان او قوم سره یو څرګند سپکاوی او تبعیض احساسوي. د هغه عزت، ننګ، او ملي هویت ته صدمه رسېږي. او په زیاتېدونکې توګه اورنګ زیب داسي پالسي غوره کوي چي د پښتنو لپاره نوره د منلو وړ نه وي. 
د خوشحال خان خټک د ژوند، فکر، او نهضت په باب بله معتبره مرجع د (ارمغان خوشحال) مقدمه ده. دا مقدمه سید رسول رسا لیکې ده، او څه باندي ۱۴۴ صفحې ده. سید رسول رسا کاږي چي د یوسفزو او خټکو تر مینځ جنګونه سل کلنه سابقه لري، او خوشحال خان او پلار ئې شهباز خان پدې قومي شخړو کي ځو کرته شخصا ګډون کړی دئ، او یو ځل پلار او زوی دواړه پکښې ټپیان سوي دي. کله چي خوشحال خان د خټکو خان سو، د هغه اول کار پر یوسفزو باندي حمله کول وو (مخ، ۱۷). د سیاسي ژوند پدې مرحله کي، خوشحال خان د خټکو قومي مشر دئ، او د ملي مشرتوب خیال نه لري. 
سید رسول رسا لیکي چي په هند کي د قید او نظر بندي په وخت کي د خوشحال خان په فکر او سیاسي وفاداري کي ژور بدلون راغلی. د هند د قید او بند زمانه د خوشحال خان په ژوند کي یوه ټاکونکې او مهمه دوره ده. پدې وخت کي، د خوشحال خان سیاسي افکار د یوه قومي مشرتابه پر ځای پر ملي مسایلو باندي راڅرخي. هغه نور خان یوازي د خټکو د قبیلې نماینده نه ګڼي، بلکي د هغه سیاسي افق اوس ملي او پراخ سوی وو، او اوس ئې په ملي سطح فکر کاوه. د خوشحال خان د بند په اخر وخت کي، یوسفزي یو وار بیا د مغولو پر ضد ښورښ کوي، او اورنګ زیب بالاخره خوشحال خان له بنده خوشي کوي، او وطن ته د تلو اجازه ئې ورکوي. 
پسله بنده دئ دا عزم
د خوشحال د خاطر جزم
یا نیولی مخ مکې ته
یا مغولو سره رزم
په ۱۷ پیړۍ کي، د مغولو پر ضد د خوشخال خان خټک نهضت له هر لحاظه ملي ګرا او نشنلسټ دئ. د خوشخال خان مبارزه اساسا قومي ده. داعیه ئې ملي او ازادي بخښونکې ده، او خپل کلام ئې پدې باره کي هیڅ شک او تردید نه پرېږدي. د خوشحال خان خټک په کلام کي د هغه ټرمینالوژي ملي ګرا ده. د هغه کلمات ملي احساسات راپاروي، نه مذهبي. د هغه په کلام کي د وطن مینه زیاته یاده سوې ده. 
د وطن مینه ای جانه
را پیدا ده له ایمانه
نه د خپل دیار ګُرګُري
نه د بل دیار شکري
د خوشحال خان په کلام کي د «ازادي» کلمه بار بار تکرایږي، او هغه د سیاسي ازادي مفهموم په داسي وخت کي تبلیغوي چي د ازادي مفهموم په ډیرو ځایونو کي یو نوی او ناشنا سیاسي مفهموم وو.‌ په تیره بیا د قومي نشنلیزم مفهوم خو بېخي نوي وو. 
ازادي تر پاچاهیه لا تیری کا
چي د بل تر حکم لاندي شي زندان شي
د خوشحال خان په کلام کي د افغان نشنلیزم ډیر پرمختللی سیاسي مفهوم پروت دئ. خوشحال خان غواړي چي د مغل سره د مبارزې له لاري په یوه فرا – قومي مشر باندي ځان بدل کړي، او د قومي محدودیت او چوکاټ څخه ځان را وباسي. او ملي مشرتوب ترلاسه کړي. د هغه نهايي آرمان د مغل له سیاسي او نظامي سلطې څخه د خپل قام ازادول ول. په هند کي د قید او بند پر وخت هغه په خپل ذهن کي د مغلي حاکمانو پر ضد د ملي مبارزې ضرورت ومنی، او د حبس پدې څلور کلنه دوره کي ئې د ازادۍ او مبارزې خیال په سر کي وپالی. 
د خوشحال خان خټک نهضت کاملا یو خاني بغاوت دئ. د خوشحال خان مخاطب خټک،‌ یوسفزي، پښتون،‌ افغان او مغل دي، نه مجاهدین. خوشحال خان په شخصي ژوند کي هم لیبرال او خوش طبع کس تېر سوی دئ. البته د اسلام دین ته معتقد او پابند وو، خو په فکر او شغل ملا نه وو. د هغه تاریخي هیروګان فرید خان او حمید خان دي. ایمل خان او دریا خان ئې ملګري دي.‌ د خوشحال خان یاران،‌ د مبارزې طریقه، او مخاطب کسان ګرده ملي ګرا، نشلسټ، او سیکولر دي. 
که مي چیري ننګیالي په لاسو کښېوزي
پري به لیري دا زما د زړه آرمان شي
و مغول و ته به هسي کار ښکاره کړم
چي راضي راڅخه روح د فرید خان شي
خوشحال خان د خپل وخت اکثره علوم لوستي ول. په تاریخ، ادبیاتو، نظامي مسایلو، او د ژوندانه په مختلفو برخو کي ئې ژوره مطالعه کړې وه. څرنګه چي د مغولو سره په جنګ کي ښکېل وو، نو خوشحال خان حتی د چریکي جنګونو په برخه کي هم مطالعه کړې وه، او دا راز جنګونو ته ئې «قزاقي جنګ» وایه (علي احمد جلالي، مخونه، ۳۴- ۴۵). 
خوشحال خان په عربي، فارسي، پښتو، او نورو هندي ژبو باندي پوهېدئ. په پښتو ژبه کي خپل مکتب،‌ سبک، او طرز لري. د پښتنو یو ستر فرهنګي څلي دئ. یو خارق العاده عالم، مبارز، شاعر، نظامي مشر، او په عین زمان کي د ګڼو علمي اثارو مولف هم دئ (ارمغان خوشحال. مخونه: ۶-۱۰۴).
څرنګه چي د خوشحال خان سیاسي مخالفان د وخت پاچاهان او حاکمان ول،‌ هغوی د خوشحال خان د خنثی کولو لپاره له پیسو،‌ منصب، رشوت، تطمیع، او بالاخره زور او زر څخه پوره کار واخیست. حتی په کور دننه کي ئې اختلافات ورته راپیدا کړل، او بهرام غوندي زوی ئې ترې را جلا کړ. د خوشحال خان مخالفانو غوښتل چي د خان په حرکت کي فساد خور کړي،‌ او متاسفانه هغوی په خپل دې مقصد کي تر ډیره حده کامیابه سول، او د خوشحال خان نهضت ئې له دننه کمزوری کړ. خو خوشحال خان تر پایه تسلیم نه سو، او یو داسي فکري،‌ ملي، او مبارزاتي مکتب ئې پرېښود چي د خپل وخت په تاریخ کي د تخلیق او ابتکار بې ساری نضهت دئ. عجبه دا ده چي خپله خان هم پخپل خارق العاده توب باندي پوره واقف دئ.
دا نادره عقیده لکه زما ده
لا عجب که بل پیدا هسي افغان شي 
خوشخال خان د خپل وخت فیلسوف هم دئ. د انسان د فطرت او ماهیت په باره کي ئې ژور فکر کړی دئ. او په خپل کلام کي ئې مغلق فلسفي او وجودي مسایل په خورا ساده مګر سحرګر شکل بیان کړي دي.
هیڅ ماهیت ئې مونده نه شي
چي څه څیز دئ دا بشر
هم ترکیب د نیک او بدو
هم معجون د خیر او شر
هم ملک دئ هم حیوان دئ
هم مومن دئ هم کافر
څه خو لږ تر خدای راټیټ دئ
که ئې نه وي برابر
بایزید انصاري پیر روښان (
۱۵۲۵-۱۵۸۱)
د افغانستان د چارو مشهور او دقیق محقق ښاغلی ورتن ګریګورین په خپل کتاب (د معاصر افغانستان ظهور) کي په صراحت کاږي چي د «افغان نشنلیزم» او ملت تر ټولو پخوانی اظهار د روښانیانو په نهضت کي د بایزید انصاري (پیر روښان) تر مشرۍ لاندي په ۱۶ پیرۍ کي راڅرګند سو. ګریکورین ادامه ورکوي او لیکي د پیر روښان نهضت د مختلفو طبقاتو افغانان د مغولو د حاکمیت پر ضد راپارول، او دا لومړی ځل وو چي «افغان ملت» یو سیاسي مفهوم پیدا کاوه. ګریکورین کاږي چي د روښانیانو د نهضت یو مهم هدف د افغان دولت بیا جوړول ول (مخ، ۴۳). 
د جنوبي اسیا د مسایلو بل دقیق محقق جوس ګومانس په خپل کتاب (د هندو- افغان امپراتوري عروج،۱۷۱۰-۱۷۸۰) کي کاږي په ۱۶ مه پیړۍ کي په هند کي د مغل د حاکمیت له تثبیتېدو سره سم ډیرو پښتنو د مغولو سره همکاري شروع کړه، خو ځینو د بغاوت او مقاومت لاره اختیاره کړه. په دې ډله کي یو پیر روښان وو. جوس ګومانس وايي پیر ورښان غوښتل چي په پښتنو کي فرا – قومي عمل وکړي، او زیاتره اقوام پر یوه واحد سیاسي مرکز باندي سره متحد کړي. د پیر روښان همدې سیاسي کوښښ د اقوامو د قدرت بلانس او سیاسي جوړښت ور خراب کړ. او په نتیجه کي، د پښتني اقوامو مالکان او خانان د پیر روښان مخالف سول، ځکه د پیر روښان تعلیماتو د مغولو سره د پښتنو د قومي مشرانو کاروبار ته تاوان رساوه. او د هغوی اقتصادي ګټي ئې په خطر کي اچولې. ګومانس باور لري چي د پیر روښان تحریک یو ازادي بخښونکی سیاسي غورځنګ وو چي پښتني جامې ئې اغوستي وې، او د پښتنو په غریبو طبقاتو کي ئې ډیر پلویان او مریدان درلودل. ګومانس لیکي چي پیر روښان په ځواني کي زیات سفرونه کول. هغه ډهلي، بدخشان، بلخ، بخارا، او کندهار ته تللی وو، عموما ئې د اسانو تجارت کاوه. د خپلو سفرونو په جریان کي پر محلي خانقاوو باندي ګرځېدی، او د وخت له صوفیانو سره اشنا سو (۱۱۰-۱۱۱).
مرحوم غبار پخپل کتاب (افغانستان در مسیر تاریخ) کي د پیر روښان مبارزې «طبقاتي» بولي، او د خارجي «سلطې» پر ضد ئې «ملي حرکت» ګڼي. غبار لیکي چي پیر روښان یو متقي او د کلک نظر خاوند شخص وو. کله چي کندهار ته ولاړ،‌ او هلته ئې د مغولو د حکومت ظلم او استبداد د یوې «افغاني ښځي» په مقابل کي ولید، د کندهار دا غمجنه خاطره ئې د عمر تر اخره پوري هېره نه سوه. پیر روښان ولیدل چي څرنګه د مغولو عسکرو یوه بې وزلې ښځه د ژرندي په ډبري پوري په وریښتانو تړلې وه، او هغه خواره مجبورا د ډبري له حرکت سره څرخېده. غبار لیکي کله چي د پیر روښان پیرویان زیات سول، هغه« د بې وزلو او غریبو خلګو د کومک په غرض یوه خزانه تاسیسه» کړه. غبار وايي د مغولو حکومت د پیر روښان د ځپلو او بدنامولو په منظور«ارتجاعي روحانیون» لکه اخوند درویزه کرایه کړل، او د پیسو، چل، او نفاق په ذریعه ئې د پیر روښان په مقابل کي تیوریک او مذهبي مخالفت پیل کړ (مخ، ۳۱۳).
استاد حبیبي پخپل کتاب (د افغانستان لنډ تاریخ) کي لیکي چي پدې وخت کي افغانانو په هند کي سلطنت له لاسه ورکړی وو، او دې ستري سیاسي او نظامي ماتي پښتانه خپل تېر برم او عظمت ته یو کرت بیا متوجه کړل. حبیبي وايي چي هغوی یو وخت په هند کي راج لاره، مګر اوس ئې د مغولو په اسارت کي ژوند کاوه. حبیبي کاږي څرنګه چي پیر روښان د پښتنو اسارت او بد حالت په خپلو اږدو سفرونو کي په خپلو سترګو لیدلی وو، نو بنا پیر روښان اراده وکړه چي دا قوم یو وار بیا پر یو متحد سیاسي مرکز باندي سره راټول کړي. یو ملي حکومت جوړ کړي، او د پښتنو د ازادۍ نغری بیا تود کړي. حبیبي لیکي څرنګه چي پدې زمانه کي د تصوف بازار ګرم وو، نو بایزید هم مجبوره سو چي د وخت د تقاضا سره سم خپل آزادي غوښتونکي سیاسي پيغام د تصوف په جامه کي عرضه کړي (مخ، ۳۳۱).
مرحوم حبیبي بل ځاي لیکي چي بایزید په خلګو کي د پښتني حکومت د جوړولو نظر او فکر بیا راپیدا کړ. د یو ملي نهضت بنسټ ئې کښېښود. او روښاني نهضت ئې قریب یوه پیړۍ دوام وکړ. بایزید د پښتو د ژبي د لومړیو لیکوالانو څخه دئ. په عربي، پښتو، فارسي، او هندي ژبو باندي پوهیدی، او لیک او لوست ئې په کولای سوای. په ۵۶ کلني کي په جنګ کي شهید سو، او هدیره ئې معلومه نه ده (مخ،۳۳۴). 
استاد حبیبي لیکي چي بایزید پیر روښان نافذ او جذاب شخصیت لاره (مخ، ۳۳۱).‌ الفنسټن وايي بایزید یو «نابغه» شخص وو، او زیات شخصي مهارتونه ئې لرل. د مغولو سره ئې څو مهم او ستر جنګونه وکړل، خو بالاخره «ناکامه» سو، او «جل» ووهه (اول جلد. مخ، ۲۷۵). د خیر البیان مقدمه وايي چي بایزید «کم خوب او کم خوراک» کاوه، او «چلې» ئې کولې. تل ئې کوښښ کاوه چي خپل «باطن پاک» کړي. «د دنیا کاروبار ئې خوشي» کړ (مخ ۴۵).‌ حبیبي په خپل بل کتاب (دپښتو ادبیاتو تاریخ) کي کاږي چي پیر روښان دونه پوه او هوښیار سړی وو چي آن د هغه ستر مخالف اخوند درویزه هم د بایزید انصاري پر «عقل او فراست» باندي اقرار کړی دئ. او پلار ئې عبدالله اصلا کندهاری اورمړ وو، او په شغل قاضي وو (مخ، ۶۵۷). 
افضل خان خټک د پیر روښان په باب عموما منفي خبري کوي، او وايي چي «مذهبي فساد ئې اغاز» کړ. مګر افضل خان خټک مجبورآ دا هم وايي چي د پیر روښان داعیه د مغل سره «بدي» وه، او تل به ئې ویل چي مغل «ظلم پېشه» دئ. او پر پښتنو باندي له حده زیات «ظلم» او ناروا کوي (مخ، ۲۳۹). 
ښاغلی بهادر شاه ظفر کاکا خیل په خپل مشهور کتاب (پښتانه د تاریخ په رڼا کي) لیکلي څرنګه چي اخوند درویزه یو «ترک» وو، نو بنا هغه غوښتل چي د پښتنو د ازادۍ تحریکات د ترک نژاده مغل پر ضد کمزوري کړي،‌ او کاکا خيل لوستونکي ته داسي انتباه ورکوي چي د مغل حکومت او اخوند درویزه په کولوژن کي سره وه،‌ او د پیر روښان پر خلاف ئې په ګډه کار سره کاوه. لیکوال عقیده لري چي د پیر روښان تحریک د «پښتون قام» د ازادۍ، ننګ، او ناموس د «تحفظ» لپاره وو. کاکا خيل وايي چي د پیر روښان نهضت د پښتنو په ملي تاریخ کي د ملي ازادي لپاره ستري کارنامې ثبتي کړې. کاکاخیل باور لري چي د پیر روښان په هکه د اخوند درویزه الزامات او تورونه کاملا بې اساسه دي، او خپله اخوند درویزه یو «افراطي مذهبي» شخص وو (مخونه، ۶۷۶ – ۶۷۷).
میر محمد صدیق فرهنګ په خپل اثر (افغانستان در پنج قرن اخیر) کي له څه اوږده بحثه راوروسته وايي چي پیر روښان ځیني «ابتکاري او بې سابقه» کارونه وکړل، او محافظه کارو روحانیونو سمدستي پر هغه باندي د «بدعت او انحراف» حکم وکړ. فرهنګ لیکي چي پیر روښان پخپلو مریدانو کي «ښخي» منلې، او «د سماع په مجلس کي ئې د مشراکت اجازه ورکوله.» (مخ، ۳۲).‌ محمد عبدالقدوس قاسمي د خیر البیان په مقدمه کي وايي چي بایزید خپل «خلافت نر او ښځي» ته سپاری (مخ، ۸۰). داسي ښکاري چي بایزید پیر روښان په پښتني جامعه کي د ښځو مسایلو ته خاصه توجه کوله، د هغه په مریدانو کي ښځي شاملي وې، او ښځو ئې په مجلسونو او جنګونو کي برخه اخیستله. ښاغلی قاسمي ادامه ورکوي او لیکي کله چي بایدیز پیر کامل سو، هغه خپله مېرمن خپلي طریقې ته راواړوله. په خلوت کي ئې کښېنوله، او د معرفت لاره ئې ور وښودله (مخ، ۴۷). د خیر البیان په مقدمه کي راځي کله چي د بایزید مېرمن بي بي شمسو له جنګه وروسته د خپلو زامنو پرې کړي سرونه ولیدل،‌ هغې وویل: زما زامن «په غلا او کاسیري» کښي نه دي وژل سوي چي «خفه» سم. «آفرین شه درباندي زامنو!» چي د خدای په لاره کي محکم واست‌ (مخ، ۷۰). 
اولاف کیرو په خپل کتاب (د پټهانز) کي لیکي چي په ۱۵۹۲ کي د پیر روښان د زوی جلاله ښځه او ماشومان مغولو په جنګ کي اسیر کړل،‌او اکبر پاچا ته یې یرغمل واستول‌ (مخ، ۲۱۹). کیرو بل ځای کاږي چي د پیر روښان بل زوی احداد هم په جنګ کي مړ سو. خو د احداد «ښکلې کونډي» د مغولو پر ضد مبارزې ته دوام ورکړ. د احداد ښخي شخصا په جنګونو کي ګډون وکړ،‌ او په څو جنګونو کي ئې مغل سخت مات کړل. د کلونو په جریان کي، د احداد همدې ښکلي کونډي د خپلو سیاسي مهارتونو په وجه خپل یتیم زوی ته د روښانیانو مشرتوب ور وګټی (مخ، ۲۲۷). 
نتیجه
د پیر روښان، خوشحال خان، میرویس خان، د کندهار او هرات ابدالیان، او احمد خان له نضهتونو څخه دا خبره روښانه سوه چي د انګریزانو سره تر مخامخ کېدو مخکي د افغانانو په سیاسي مشرتوب کي مذهبي اشخاصو او ایدیولوژي چندان مهم او بارز نقش نه درلود، بلکي ملي او قومي سیاسي ارزښتونو د افغانانو سیاسي احساسات راپارول. پدې ملي قیامونو کي د افغانانو ترمینالوري ملي ګرا او نشنلسټه وه. دخارجي اشغالګرانو پر ضد د افغانانو سياسي داعیې قومي او ملي رنګ او محتوا لرله. پدې دورو کي د افغانانو سیاسي مشرانو قومي ارستوکراتیکي رېښي لرلې، او یا د جنګونو په میدانونو کي بې ساري فردي قومندانانو ول. د بحراني حالاتو په سیاسي مشرتابه کي عموما د جرګو او قومي مشرانو د قدرت پله ډیره درنه وه. او سیاسي ریاست تل د هغوی په قبضه کي وو.

ماخذ:

میر غلام محمد غبار. افغانستان در مسیر تاریخ. ۱۳۵۹.

میر غلام محمد غبار. احمد شاه بابا افغان. ۱۳۸۷. اسد دانش مطبعه.

عبدالروف بېنوا. میرویس نیکه. ۲۰۰۵. د افغانستان د کلتوري ودي ټولنه – جرمني

علامه سید جمال الدین افغان. مترجم: محمد امین خوګیاني. تتمه البیان في التاریخ الافغان. ۱۳۷۳.پشاور

محمد حیات خان. مترجم. فرهاد ظریفي او یاد طالبي. حیات افغاني. ۲۰۰۷. دانش خپرندويي ټولني

ارمغان خوشحال. مقدمه سید رسول رسا. یونیورستي بک اینجنسي. پېښور.

عبدالحی حبیبي. مترجم. نېنوا. د افغانستان لنډ تاریخ. ۱۳۵۶. دولتي مطبعه.

افضل خان خټک. تاریخ مرصع. مقابله، تصحیح او نوټونه. دوست محمد خان کامل مومند. یونیورستي بک ایجنسي.

فرهنګیالی خوشحال. د سر محقق زلمي هیوادمل په زیار. علي احمد جلالي: خوشحال خان او قزاقي جنګ. مخونه: ۳۴- ۴۵.

کروسینسکي. مترجم. وجیه الله شپون. د مسیحي سیلاني تاریخ. ۲۰۰۵. دانش خپرندویې ټولني.

بایزید انصاري. خیرالبیان. مقدمه. عبدالقدوس قاسمي. ۱۹۸۸. پښتو اکیډمي/پېښور یونیورسټي.

عبدالحی حبیبي. د پښتو د ادبیاتو تاریخ. اول او دوهم جلد. ۲۰۰۵. دانش خپروندیې ټولني.

میر محمد صدیق فرهنګ. افغانستان در پنج قرن اخیر. ۱۹۸۸. امریکن سپیدي. امریکا.

عبدالباري جهاني. هرات، پښتانه او ستره لوبه. ۲۰۰۱. کوټه. صحاف نشراتي موسسه.

Senzil K. Nawid. Religious Response to social change in Afghanistan 1919-29. Mazda Publishers, Inc. 1999.

Moutstuart. Elphinstone. An Account of the Kingdom of Caubul. Indus Publications. 1992.

Sir Olaf Caroe. The Pathans. Oxford University Press. Karachi. 1990.

Louis Dupree. Afghanistan. Princeton University Press. 1980.

Christine Noelle. State and Tribe in Nineteenth-Century Afghanistan. Curzon Press. 1997.

Vartan Gregorian. The Emergence of Modern Afghanistan. Stanford University. 1969.

Jos J. L. Gommans. The Rise of Indo-Afghan Empire, c. 1710-1780. Oxford University. Delhi. 1999.

Ferdrik Barth. Political Leadership Among Swat Pathans. Berg. Oxford. New York. 2004.

  1. P. Ferrier. History of the Afghans. 2009.

Olivier Roy. Islam and Resistance in Afghanistan. Cambridge University Press.New York. 1990.

Ludwig W. Adamc. Historical Dictionary of Afghanistan.

 

 دافغانستان په سیاست کي د قومي او مذهبي مشرانو نقش ته یو نوی نظر

 

 

لیکونکی واحد فقیري

29.12.2017
لومړی برخه
مقدمه:
څه وخت پخوا، دا ذهني سودا راولوېده چي د افغانستان د کلیوالي ژوند، اقتصاد، او سیاسي جوړښت په باره کي څه منظمه او پراخه مطالعه وکړم. د موضوع د روښانه کولو لپاره مي پدې هکله څو مشهور کتابونه، البته څه پخواني او څه نوي، وکتل. د دغو کتابونو له جملې څخه یو د مېرمن سینځل نوید عالي او پر علمي میتودونو باندي برابر کتاب (په افغانستان کي ۱۹۱۹ – ۱۹۲۹: د اجتماعي بدلون په مقابل کي مذهبي عکس العمل) یو کرت بیا له سره څه په دقت ولوست.
پروفسور سینځل نوید له اصله افغانه ده. یو وخت د کابل په پوهنتون کي استاده وه. عالي تحصیلات ئې زیاتره په متحده ایالاتو کي کړي دي، او اوس د امریکا د اریزونا ایالت په پوهنتون کي د مرکزي اسیا تاریخ تدریسوي. لنډه دا چي مېرمن نوید د افغان – امریکن د ټولني له علمي او اکاډمیک کدرونو او افتخاراتو څخه ده.
د مېرمن نوید د کتاب اصلي موضوع د غازي امان الله په دوره کي د اجتماعي بدلونونو په وړاندي د دیني او مذهبي مشرانو عکس العمل دئ، او هم د مطرح مخالف مذهبي اشخاصو د ژوند او عقایدو د روښانه کولو یوه ارزښتناکه هڅه ده. پروفسور سینځل نوید واقعا ډیر زحمت ایستلی دئ، او د خپل کتاب لپاره ئې ډیر زیات اول لاس اسناد او کتابونه لوستي دي. ښه او ژور تحقیق ئې کړی دئ، او په مجموع کي ئې د تاریخي او سیاسي حوادثو په اړه قضاوت منصفانه دئ.
پدې کتاب کي، لیکواله هڅه کوي چي د افغان په سیاست کي د مذهبي خلګو او ملایانو د فعال او بارز نقش د اخیستلو تاریخي سلسله وڅېړي، مهم عوامل ئې راپیدا کړي، او سیاسي او تاریخي سوابق ئې راوسپړي. دغه راز کتاب نه یوازي د غازي امان الله خان اصلاحات او پالیسي راپېژني، بلکي د هغه د مذهبي مخالفانو د سیاسي قدرت د مخ پر زیاتېدو تاریخي پروسه هم راته تشریح کوي.
زما د همدې لیکني د اصلي ټکي د شرح لپاره د مېرمن نوید د کتاب یوه بله جالبه مفکوره دا ده چي لیکواله لیکي: په ۱۹ پېړۍ کي د کابل د سلطنت پر سر د سدوزو او محمدزو سردارانو داخلي جنګونو او په تېره بیا د انګریزانو دوو تجاوزونو (۱۸۳۹ او ۱۸۷۸) د افغانستان په سیاست کي د مذهبي جناح او ملایانو د قوي کېدو پروسه را شروع کړه، او د هغوی لپاره ئې په سیاسي امورو کي د دایمي حضور لپاره موجه مذهبي دلایل، شرایط، او اسباب برابر کړل (مخونه، ۱۶-۱۷).
د کتاب په اول او دوهم فصل کي، لیکواله څو ځایه په متواتره توګه دا وايي چي په ۱۹ قرن کي د افغانستان په سیاست کي د مذهبي جناح او ملایانو د بارز رول اخیستلو یو ستر سبب د «جهاد» هنګامه وه. او د دغه مهم بل اساسي علت دا وو چي د انګریزانو له لومړي اشغال څخه راوروسته د کابل سلطنت د انګریزانو په خوښه او تایید ترلاسه کېدی. البته د سلطنت د ترلاسه کولو لپاره هر مشر له خپل ذاتي مهارته کار اخیستی، خو په نهایت کي د کابل د سلطنت د مشرانو په انتخاب کي د انګریزانو تایید او حمایت ټاکونکی نقش لاره. د کابل د حاکمانو پر خلاف همدې پارونکي سیاسي او مذهبي الزام د کابل حاکمان د دوامداره مذهبي چنلج سره مخامخ کړي ول. پدې زمانه کي، د کابل د پاچاهانو سیاسي مخالفانو تل هغوی د «پرنګي» سره په کولوژن یا سازش تورنول. د کتاب پدې جالبو فصلونو کي لیکواله کاږي چي د امیر دوست محمد خان او امیر عبدالرحمن خان مخالفان هغوی سمدستي «د پرنګي ګوډاګیان» بلي، او د هغوی پر ضد «جهاد» اعلاموي‌.
د مثال په توګه، د کندهار اکثره خلګ او مذهبي مشران د امیر عبدالرحمن خان مخالف ول. د کندهار مشهورو مذهبي مشرانو د امیر عبدالرحمن خان پر ضد فتوا صادره کړه، او هغه ئې «د پرنګي نماینده او کافر» وباله (مخ، ۲۸). او کله چي عبدالرحمن خان کندهار ونیو، هغه شخصا پخپل لاس خپل مخالف مولوي عبدالرحیم کاکړ او نور ووژل. ځکه د افغان انګلیس د دوهم جنګ په جریان کي د کندهار په سیمه کي د میوند د فاتح محمد ایوب خان پلویان زیات ول، او څو ځله د هغه لپاره د انګریزانو او امیر عبدالرحمن خان پر خلاف وجنګېدل. دغه راز، د عبدالرحمن خان پر ضد د ملا مشک عالم او نورو افغاني شخیصتونو مخالفت هم سمدستي ملي او جهادي رنګ واخیست.
متن:
لکه څنګه چي پروفسور سینځل نوید وايي چي په ۱۹ قرن کي د انګریزانو دوو حملو د افغانستان د سیاسي برخلیک په ټاکلو کي د مذهبي مشرانو د تبارز لپاره زمینه برابره کړه، او د امان الله خان د سقوط یو عمده عامل سو، پدې مقاله کي زما مطلب دا دی چي دا ثابته کړم چي د انګریزيانو تر تجاوزونو مخکي د افغانستان په سیاست کي د مذهبي خلګو او ملایانو ونډه خورا کمرنګه وه. د خارجي اشغالګرانو پر ضد د افغان ولس د قیامونو جوړښت او مشرتوب په قومي ارستوکراسي پوري تعلق لاره، او عموما ئې ملي داعیه بارزه وه، او چندان دیني صبغه ئې نه لرله، او نه هم د پخوانیو ښورښونو انګیزه څرګنده دیني توجیه لرله. په مخکنیو سیاسي ښورښونو کي په عمومي توګه د خارجیانو پر ضد د قیامونو په ليډرشیپ کي ملایان او دیني شخیصتونه نه راپیدا کېدل، بلکي په همدې تاریخي پاڅونونو کي مذهبي مشرانو عموما فرعي او حایشه وي نقش لوباوه. او هله سمدستي د خارجیانو پر ضد مبارزه «جهاد» نه بلل کېږي.
پدې زمانو کي، په افغانانو کي سیاسي حاکمیت او لیډرشیپ عموما په قومي او نظامي ارستوکراسي پوري تعلق درلودی. په بل عبارت، په ۱۶، ۱۷، او ۱۸ قرنونو کي د افغانانو ټولو مهمو او تاریخي قیامونو ملي رنګ او جامې لرلې. پدې زمانه کي، سیاسي مشرانو عموما ملي او قومي ترمینالوژي کاروله. د پیر روښان، خوشحال خان، میرویس خان، د کندهار او هرات ابدالیان، او د احمد شاه بابا په حرکتونو کي همدې سیاسي مشرانو د خارجي اشغالګرانو پر ضد د ملي ازادۍ لپاره بېرغ پورته کړی وو. هغوی «د خارجي اسارت» څخه د خلاصون لپاره د خلګو «ملي احساسات» راپارول نه «دیني.» او عموما ئې خپلو مبارزاتو ته د یو ملي ازادي غوښتونکي تحریک رنګ ورکاوه، نه مذهبي رنګ.
دلته به هڅه وکړو چي د ۱۶، ۱۷، او ۱۷ پیړیو په ملي پاڅونونو کي د ملایانو او مذهبي مشرانو ونډه وګورو. او دا به وګورو چي ایا هله هم افغانانو د خارجي اشغالګرانو پر ضد له دیني احساساتو څخه د حربې په توګه استفاده کوله او کنه؟ ایا د خارجي قواوو په شړلو کي د قیامونو ليډرشيپ ملایان کاوه او که د وخت د قومي ارستوکراسي مشرانو او نظامي قومندانانو؟

 

د ورېښمو لارې په اړه څو خبرې

 

لیکوال : نورالحق ن. څلی

د آسیا سوداګریزې کرښې د دغې لوې وچې ټولې سیمې یې د ژوندي موجود د مراندې په شان سره نښلولې وې . دغه کرښې ډېر وروسته د الماني عالم فردیناند فون ریشتهوفن له خوا د « ورېښمو لارې » وبلل شوې ، او په شلمه پېړۍ کې سویدني جغرافیه لیکوونکي سوین هیدین یواځې د « ورېښمو لار » په نوم اکادمیکو بنسټونو ته وروپېږندله .
د ورېښمو لاره د لرغونو زمانو راهیسې د آسیایي ، افریقایي او اروپایي تمدنونو تر منځ د متقابلو اغېزو لېږدونکې پاتې شوې ده . دغې لارې د بېلا بېلو تمدونونو په ودې کې لوی لاس درلود . د دغې لارې له طریقه نه یواځې سوداګریز توکي بلکې مذهبونه ، پوه ، هنر ، دودونه ، فنکاري ، تکنالوژۍ او همدا شان ساري ناروغۍ لاس په لاس کېدلې .
یو حیرانوونکی واقعیت دا دی چې د آسیا او اروپا تر منځ د سوداګرۍ یوه ډېره مهمه کرښه د افریقا له وچې نه تېره شوې وه . د دغې خبرې د ثبوت لپاره تر ټولو مهم لاسوند د افریقا په شمال ختیځ کې د « اکسوم سوداګریزې امپراتورۍ » وه .
دغه سوداګریزه امپراتوري چې د اکسوم پاچاهي په نوم هم یاده شوې ده ، د ایریتېریا ، سومالیا او ایتوپیا هېوادونو په خاورو کې موقعیت درلود . د خپل ځواک د اوج په موده کې یې د مصر ، سودان ، یمن او سعودي عربستان پر ځينو برخو باندې یې هم واکمني کړې ده .
اصلأ د اکسوم پاچاهي څلور سوه کاله مخکې له میلاده رامنځ ته شوې ده خو له میلاده سل کاله وروسته د یوه سمندري او سوداګریز ځواک په توګه پېږندل شوې ده . دغې پاچاهۍ دوه ډېر مهم بندرونه لرل چې یو د هند سمندر او بل د سره سمندرګي پر غاړه پروت و .
د اکسوم سوداګریزې امپراتورۍ د افریقا له نورو بازارونو سره اړیکې لرلې . د دغې سوداګریزې امپراتورۍ د صادراتو توکي دا وو : مالګه ، اوسپنه ، سره زر ، زمروت ( زمرد ) ، د کیشپ تتۍ ، د پيلانو او ځینو نورو ژوو غاښونه او مریان .
اکسوم له هندوستان سره ټینګې سوداګاریزې اړیکې لرلې . همدا شان کله چې د روم امپراتورۍ د اوسني منځني ختیځ ځینې خاورې او د افریقا شمالي خاورې لاندې کړې ، نو اکسوم له روم امپراتورۍ سره مخامخ اړیکې پیدا کړې . له دې چې دغې پاچاهي تر نورو لمړی عیسوي مذهب ومانه نو ځکه یې په پیل کې د روم له امپراتورۍ او ورپسې یې د شرقي روم له امپراتورۍ سره ښې اړیکې لرلې .
کله چې د روم امپراتورۍ مصر لاندې کړ ، نو د سره سمندرګي له لارې یې له هندوستان سره مخامخ سودا ګریزې اړیکې پیدا شوې او د غټو رومي بېړیو تګ را تګ پیل شو . دغه سوداګري تر ډېره یو اړخیزه وه . هندوستان هر هغه څه لرل چې رومیانو ور ته اړتیا لرله خو رومیانو داسې څه نه لرل چې له هندوستان سره یې ونج کړي .
د اکسوم امپراتورۍ لوېدنه په اوومه میلادي پېړۍ کې هغه وخت پیل شوه چې په چم ګاونډ کې یې اسلامي امپراتوري را وټوکېده . د وخت په تېرېدو سره د اکسوم پاچاهۍ ډېر وګړي مسلمانان شول ، په جګړو کې یې ماته وخوړه ، د هند سمندر او سره سمندرګي ته نږدې خاورې یې له لاسه ورکړي . ورپسې د نیل سیند کنترول هم د مسلمانانو لاس ته ورغی . په پای کې د اکسوم سوداګریزې اړیکې هم له آسیا او هم له اروپا سره پرې کېږي او په لسمه میلادي پېړۍ د تل لپاره له منځه ځي .

په هر حال ، له دې چې د ورېښمو د لارې څېړنه ډېر اوږد بحث ته اړتیا لري نو اړ کېږو چې یواځې یو څوغټ ټکي یې را واخلو او نور ور څخه تېر شو . د ورېښمو د لارې دغه لاندینۍ نقشه ، سره له دې چې بشپړه نه ده خو بیا هم مونږ ته یو ښه انځور راکوی .
له دې چې زمونږ خبرې پر هندوستان باندې څرخېدلې نو غوره به وي چې له همغه هند څخه بحث وغځوو . د هند سوداګریز توکي له دوو لارو اروپا ته استول کېدل . لمړۍ لاره د وچې لار وه چې له افغانستان ، فارس او بغداد څخه تېرېدله او د اوسنۍ سوریې د رقه ، حلب او دمشق ښارونه یې وروستې منزلونه وو . د سوریې لاذقیه سمندري بندر د لرغونو زمانو راهیسې د سیمې مهم بندر پاتې شوی دی .
دوهمه لار د سمندر لار وه . سوداګرو به خپل توکي عدن ( یمن ) ته راوړل او هلته به یې خرڅول . همدغه توکي به د سره سمندر او نیل سیند له لارې قاهرې او ورپسې د « میاط » او اسکندریه ښارونو ته رسېدل . د میاط او اسکندریه ښارونه د مدیترانې سمندر پر غاړه پراته دي . اروپایي سوداګرو به بیا هندي سوداګریز توکي په پورته یادو ښارونو کې اخیستل .
د وروستۍ خبرې په توګه باید زیاته شي چې ډېرې لوېدیځې سرچینې داسې ښیې چې د عثمانیانو له خوا په ۱۴۵۳ کې د قسطنطنیې په نیولو سره د ورېښمو لاره بنده شوه ، او اروپایان مجبور شول چې ختيځ ته د رسېدو بله لار پیدا کړي . په پای کې اروپایان بریالې هم شول . دغه ادعا له ریښې نا سمه ده . عثماني ترکيې د سوداګرۍ د غوړېدو لپاره ډېر څه وکړل . اصلي خبره دا ده چې د ګمرکي تعرفو او جګړو له امله لګښتونه ډېر شول ، د توکو بیې لوړې شوې . د ورېښمو د لارې بندېدل نور علتونه لرل لکه : په اروپا کې د ډېرو او دوامداره جګړو شتوالی ؛ په ختیځ کې د اروپایي کمپنیو فعالیتونه ؛ په خپله استعمار او د روسیې له خوا د منځنۍ آسیا او قفقاز لاندې کونه .
د پانګې د دلۍ کولو د مسئلې د روښانه کولو لپاره اساسي ټکی دا دی چې په پام کې ساتل یې ډېر اړین دي ، او هغه دا چې مخکې له دې نه چې په اروپا کې صنعتي انقلاب او یا د استعمار کولو مفکوره را وټوکېږي ، سوداګریز انقلاب را منځ ته کېږي . د « سوداګریز انقلاب » اصطلاح لمړی ځل اقتصادي تاریخ پوه روبرتو ساباتینو لوپيز کارولې ده . له دې چې ډېر دوستان په دې اړه لږ او یا بېخي مالومات نلري نو هیله ده چې په تړاو به یې ډېر ژر یوه لیکنه ولرو .

‎نورالحق نبي زاده څلی‎s foto.

په آسیا کې د برتانوي استعمار شالید ته یوه کتنه

 

لمړۍ برخه

لیکوال : نورالحق ن. څلی

د ټولو اروپایي استعماري ځواکونو په پرتله برتانوي استعمار ، نه یواځې د آسیایي اولسونو بلکې د ټول بشریت برخلیک ډېر اغیزمن کړی او د تاریخ عمومي لوري ته یې بدلون ورکړی دی . کله چې په اولسمه پېړۍ کې استعماري ځواکونه د آسیا په لور رامات شول ، هغه مهال د آسیا وچه نه یواځې له اقتصادي پلوه بلکې له علمي ، تکنالوژیکي ، فرهنګي او سیاسي پلوه هم د اروپا په پرتله ډېره غوړېدلې او ځواکمنه وه .
سره له دې چې د اولسمې پېړۍ په پیل کې په آسیا کې ګڼ شمېر ستر او کوچني خپلواکه دولتونه موجود وو ، خو په چین کې د مینګ امپراتوري ، په هند کې د مغولو امپراتوري او په ترکیې کې د عثمانیانو امپراتوري ډېر مهمې وې . د دغو درېوو امپراتوریو ارزښت ځکه ډېر وو چې یو خو د آسیا د وچې تر ټولو ستر او ځواکمن هېوادونه وو ؛ بله دا چې هند او چین د هغې زمانې ډېر ستر اقتصادي او د ډېر لرغوني فرهنګ درلودونکي ځواکونه وو . چیني ټولنه د کنفوسیانیزم له برکته یو موټې وه او خپل امپراتور ته یې ډېر درناوی درلود . د هندي فرهنګ ټولنه بیا وېشلې وه . سره له دې چې په هند کې سترې امپراتورۍ رامنځ ته شوې دي خو بیا هم ځینو سیمه ییزو پاچاهیو خپل شتوالی ساتلی وو .
په درېوو لویو وچو ( آسیا ، افریقا او اروپا ) کې خپره ، عثماني امپراتوري نه یواځې د خپلې واکمنۍ د پراختیا او د اتباعو د ډېروالې له کبله ، بلکې د خپل نظامي او سیاسي ځواک ، ټولنیز نظم او دولتي شتمنیو له درکه ، یو وخت لمړنی اروپایي هېواد ګڼل کېده . دغه امپراتوري د اسلامي خلافت رسمي وارث او په ظاهره د اسلامي نړۍ لارښوده وه .
عثماني امپراتوري سره له دې چې له صفویانو او یو څه موده د مصر له مملوکانو سره په جګړو کې ښکېل وه ، خو سره له هغې یې په اروپا کې یې ډېر ستر فتوحات لرل . دغه امپراتوري په شپاړسمه پېړۍ کې د اروپا لپاره ستر ګواښ و . کله چې عثمانیانو په ۱۶۸۳ کې د اتریشي امپراتورۍ پلازمېینه ، د ویانا ( وین ) ښار کلابند کړ ، هابسبورګان وتوانېدل چې د عثمانیانو پر ضد د اروپایي ځواکونو یو ائتلاف جوړ کړي . دغه ائتلاف تاریخ « د ۱۶۸۴ مقدس اتحاد » په نوم ثبت کړ . دغه مقدس اتحاد د پاپ یولسم اینوسنت له خوا ، د روم امپراتورۍ ، د پولند – لیتواني د مشترک المنافع او د وینز جمهوریت په ګدون رامنځ ته شو . تزاري روسیه دوه کاله وروسته په ۱۶۸۶ کې د دغه اتحاد غړې شوه .
د « مقدس اتحاد » او عثماني امپراتورۍ تر منځ د جګړو لړۍ د « کارلویتز تړون » ( ۱۶۹۹ کال ) تر لاسلیک کېدو پورې دوام درلود . د دغو ټولو جګړو له ډلې نه د زنتا ( سنتا ) جګړه چې د ۱۶۹۷ کال د سپتمبر د میاشتې پر یوولسمه نېټه پېښه شوه ، ځکه مهمه ده چې عثماني امپراتورۍ بده تاریخي ماته وخوړه .
دلته دا پوښتنه را پیدا کېږي چې انګلیس څرنګه په دې وتوانېده چې لمړی هند لاندې کړي ، د هند بې پایه بشري او مادي امکانات د چین د ځپلو لپاره وکاروي او په پایله کې د چین او هند افسانوي شتمنۍ لوټ او فرهنګونه یې داسې زیانمن کړي چې هیڅکله به هم ور رسېدلی زیان جبران نشي ، وروسته ( انګلیس ) دومره غښتلی کېږي چې نه یواځې په یوه ټېله د عثماني امپراتوري تاریخ ته سپاري بلکې آسیایي اولسونه له داسې برخلیکونو سره مخامخ کوي چې د ابد لپاره باید په خپلو وینو لژند واوسي ؟
د دغې پوښتنې لنډ ځواب دا دی چې انګلیس دغه د نه منلو وړ کار د دوو وسیلو په مټ تر سره کړ : لمړی – د خپلو سوداګرو لپاره یې د « شرقي هند کمپنۍ » په نوم یو سوداګریز شرکت وپنځاوه . دویم – په ډېره ځيرکتیا سره یې د « بېل یې کړه ، اېل یې کړه » سیاست نه کار واخیست .
د شرقي هند کمپنۍ په حقیقت کې د نړۍ په تاریخ کې لمړنی ګڼ ملیتي شرکت و . دغې کمپنۍ بېلا بېلې څانګې لرلې چې په بېلا بېلو هېوادونو پورې مربوطې وې لکه : هالندي ، انګلیسي ، بلجیمي ، فرانسوي ، سویدني او داسې نورې .
هغه څه چې په دې تړاو ډېر په زړه پورې دي هغه دا دي چې د دغه ګڼ ملیتي شرکت ډېرې څانګې کابو د ۱۶۰۰ کال په شا و خوا کې جوړې شوې دي ؛ ټولو د خپلو اړوندو دولتونو نه یو شان امتیازات او واکونه تر لاسه کړي دي ؛ په پای کې ټولې څانګې دیوالي ( مفلس ) شوي او دولتونه اړ شوي چې د دغو شرکتونو مالي زیانونو ته اوږه ورکړي .
هند ورو ورو د برتانیې تر ولکې لاندې راغی . دغه نیواک د برتانوي حکومت د هڅو له امله نه ، بلکې د برتانوي شرقي هند کمپنۍ د هڅو له امله ثمر ته ورسېده . برتانوي شرقي هند کمپنۍ په کال ۱۵۹۹ کې د انګلیسي سوداګرو د یوې ډلې خوا وپنځول شوه . دغه کمپنۍ په پیل کې یواځې په سوداګریزو چارو کې ښکېل وه خو د وخت په تېرېدو سره یې حالات داسې د ځان په ګټه بدل کړل چې ۲۵۰ کاله یې د هند د فاتح او واکمن رول لوباوه .
د برتانوي شرقي هند کمپنۍ که له یوې خوا یې د هند د تاریخ لوری بدل کړ ، له بلې خوا یې د هند د بې پایه مادي او انساني شتمنیو په مټ ، د ځمکې د کرې تر ټولو شتمنې او ستراتیژیکې سیمې یې د برتانوي ښکېلاک په لمن کې راونغاړلې .
د برتانیې شرقي هند کمپنۍ په پیل کې د جنوب ختیځې آسیا د « ملوک » ( ملوکز یا ملوکن ) ټاپوګانو ته لاړه . دغه ټاپوګان چې اوس د اندونیزیا هېواد پورې اړه لري ، هغه مهال اروپایانو د درملو ( مساله جات ) ټاپوګانو په نوم پېږندل . له دې چې پورتګالیانو او هالندیانو لا دمخه دغه ټاپوګان خپل کړي وو ، نو ځکه برتانویان و نه توانېدل چې د خپلو اروپایي سیالانو په روان تجارت کې د برخې څښتن شي .
دلته د دې خبرې یادول اړین دي چې د هند د خاورې ډېره برخه ، د شپاړسمې پېړۍ د پیل راهیسې د مغلي ټولواکمنې کورنۍ تر ټینګې او سوله ییزې واکمنۍ لاندې وه .
د برتانیې شرقي هند کمپنۍ د مغلي او ځینو سیمه ییزو واکمنو په خوښه دا اجازه تر لاسه کړه چې د سمندر څنډو ته نږدې خپلې سوداګریزې نمایندګۍ پرانیزي . د وخت په تېرېدو سره دغه په اصطلاح سوداګریزې نمایندګۍ په سترو ښارونو بدل شول چې مدراس ، بمبئي او کلکته یې د یادولو وړ دي .
د اورنګزیب د پاچاهۍ ( ۱۶۵۸ – ۱۷۰۲ ) په دوره کې د مغلي شاهانو په دودیز سیاست کې منفي بدلون راغی ، هغه داسې چې له یوې خوا حکومت کمزوری او په فساد کې ډوب شو ، له بلې خوا د هندو مذهبه اتباعو زورېدنې هم پیل شوې . دغه لېونتوب نه دا چې د مسلمانانو او هندوانو تر منځ یې د پېړیو په ترڅ کې رامنځ ته شوی زغم او متقابل درناوی زیانمن کړ ، مذهبي شخړې یې وهڅولې ، آن د دې لامل شو چې د مغلي امپراتورۍ لوېدنه هم پیل شي .
پر هندوستان باندې د شرقي هند انګلیسي کمپنۍ ، د مخامخې ولکې د ټینګښت له بهیر سره دوو فکتورونو ډېره مرسته وکړه . لمړی دا چې د اورنګ زیب پاچا له مړینې سره ( ۱۷۰۷ کال ) بل هیڅ داسې ټولواک د واک ګدۍ ته و نه رسېده چې د هندوستان مغلي امپراتورۍ ته نظم ورکړي . له ۱۷۰۷ نه تر ۱۸۵۷ کاله پورې کابو ۱۷ پاچایان یو په بل پسې د دهلي پر تخت کښېناستل خو هر یو له کورنیو بغاوتونو سره لاس او ګریوان و او هیڅ یو یې و نه توانېده چې د خپلې واکمنۍ پولې وساتي . د هند په جنوب او مرکزي سیمو کې ماراتان ( مرهټان ) او جاټان او په پنجاب کې سِکان د خپلو واکمنیو د جوړولو لپاره راپورته شول ، نوابان چې په پیل کې د مغلي دربار له خوا د ولایتونو د والیانو په توګه ټاکل کېدل ، د وخت په تېرېدو سره دومره سپین سترګي شول چې تش په نوم یې ځانونه نوابان او د مغلي دربار تابع ګڼل ، په حقیقت کې هر نواب د خپلې سیمې پاچا و . هر یوه یې ځان ته دربار ، خزانه او پوځ درلود .
دوهم فکتور په ۳۸ – ۱۷۳۹ کې پر هند باندې د فارس د پاچا نادر افشار یرغل و . په حقیقت کې د نادر آفشار یرغل ، په هند کې مغلي امپراتوري ته مرګونی ګوزار ورګړ او انګلیسانو ته یې وښودله چې هندوستان څښتن نه لري ، مغلي دربار مازې لولو دی . ځینې تاریخ پوهان په دې باور دي او وایي چې که چېرې پر هند باندې د نادر آفشار یرغل نه وای تر سره شوی ، دا تمه وه چې مغلي امپرتورۍ به ډېر عمر کړی و آن هند به د انګلیسانو تر ولکې لاندې نه وو راغلی . په دې اړه لیکوال ، څېړونکی او تاریخ پوه میکایل آکسورتي لیکي : « دا هم شونې ده چې که پر هند باندې د نادر شاه [ افشار ] تباه کوونکو یرغل نه وای شوی ، د اروپایي استعمار له خوا به د هند د نیمې وچې لاندې کونه په بله بڼه رامنځ ته شوې وه ، یا ښایي هیڅکله هم دغه کار نه وای شوی » .
مونږ په خپل تاریخ کې لوستي دي چې نادر آفشار د هوتکیانو د واکمنۍ د ورستي مرکز د ځپلو لپاره د افغانستان لوېدیځو ولایتونو ته لښکر کشي وکړه او په ۱۷۳۷ کې یې قندهار نه یواځې ونیوه بلکې هغه یې ړنګ هم کړ او د هوتکیانو وروستی پاچا شاه حسین یې له نیولو وروسته د کورنۍ د ټولو غړو سره یو ځای مازندران ته ولېږداوه او هملته یې ټولو ته زهر ورکړل .
نادر افشار د قندهار له نیولو وروسته ، د شمال په لور وخوځېده ، غزنی ، کابل ، جلال آباد ، پېښور او لاهور چې د هند د مغلي امپراتورۍ اړوند مهم ښارونه وو ، یو په بل پسې ونیول شول . نادر افشار له غزني څخه تر لاهوره پورې یواځې لمړی د خیبر په دره کې د پېښور د والي له ځواک ، او دوهم ځل د لاهور د ښار په څنډو کې د لاهور د والي د خواکونو له عادي مقاومتونو سره مخامخ شو . په دواړو نښتو کې بری د نادر افشار د ځواکونو په برخه شو . د لاهور له نيول کېدو سره د دغه ښار په دولتي خزانې کې موجودې دوه سوه زره روپۍ هم د نادر افشار لاس ته ورغلې .
د نادر افشار د لښکر او د مغلي پاچا محمد شاه د اردو تر منځ برخلیک ټاکونکې جګړه ، د دهلي ښار په شمال کې د ۱۱۰ کیلو متره په واټن کې پرته ، د کرنال ( کارنال ) په سیمه کې ، د ۱۷۳۹ کال د فبرورۍ د میاشتې پر څلروېشتمه نېټه رامنځ ته شوه . سره له دې چې د مغلي پاچا محمد شاه اردو ، د سرتېرو د شمېر او وسلو له پلوه د نادر افشار د لښکر په پرتله شپږ ځله ډېر و خو یواځې یې درې ساعته جګړه وکړه او نور تسلیم شو .
محمد شاه بې قید و شرطه نادر افشار ته تسلیم شو او د دهلي ښار کلۍ یې ور وسپارلې . ورپسې دواړه پاچایان د دهلي ښار ته ننوتل . نادر افشار د مغلي ارګ ( لعل قلعه ) دننه ، په هغو خونو کې مېشت شو چې یو وخت هلته شاه زمان امپراتور ژوند کاوه .
د دهلې په ښار کې نوې سِکه ووهل شوه او په جوماتونو کې د نادر افشار په نوم خطبې وویل شوې . د مغلي دربار خزانه هم نادر افشار ته وسپارل شوه . « کوه نور » ، « دریای نور » او د « طاووس تخت » د یادې خزانې تر ټولو مشهور توکي دي .
د نادر افشار جګړه مارو د دهلي ښار اوسېدونکي ډېر وزورول . په پای کې د دهلي ښاریانو پاڅون وکړ او د نادر افشار ځینې سرتېري ووژل شول . نادر افشار د ۱۷۳۹ کال د مارچ د میاشتې پر ۲۲ – مه نېټه د خپلو وژل شوو سر تېرو د غچ اخیستنې په بدل کې په عام قتل لاس پورې کړ او د دهلي ښار یې چور کړ . د همدغې ورځې د شپږو ساعتونو په ترځ کې شاو خوا دېرش زره تنه عام خلک ووژل شول . پر دې بر سېره نادر افشار د دهلي ښار پر اوسېدونکي باندې شل ملیونه روپۍ جرمانه هم کېښوده .
نادر افشار د همدغه عام قتل ، چور او تالان نه وروسته د خپلو ولجو سره دهلی پرېږدي او مخ په فارس خوځېږي خو مغلي تخت بېرته محمد شاه ته ورکوي .
نادر افشار پر هند باندې د یرغل په پایله کې د خپل بې پروا لوټ او تالان له امله بې حسابه شتمنۍ تر لاسه کړه . کله چې بېرته فارس ته ستون شو ، داسې یو فرمان یې ورکړ چې فارسیان یې د درې کلونو لپاره له مالیې ورکولو څخه معاف کړل . برتانوی لیکوال ،څېړونکی او تاریخ پوه میکایل آکسورتي په دې اړه لیکي : « فارسیانو د ۷۰۰ ملیونو هندي روپیو په ارزښت سره زر او نور قیمتي توکي لوټ کړل . د هغه وخت اووه سوه ملیونه روپۍ ، د سترلینګ پونډ په حساب د هغې زمانې له ۹۰ ( نوي ) ملیونه پونډو سره او د نن ورځې په حساب له ۸،۲ ملیاردو پونډو سره برابر دي » .
دلته دا هم باید زیاته کړو چې یواځې د نادر افشار قیمتي ولجې پر اویا ( ۷۰ ) اوښانو باندې بار شوې وې ، حال دا چې زرګونه بار وړونکي څاروي لکه اوښان ، آسان او فیلان له هندوستانیانو څخه په زوره اخیستل شوې وو او ټول بار له دهلي څخه ووتل . همدا شان فارسیانو زرګونه انسانان – نارینه او ښځې ، مسلمانان او هندوان د مریانو په توګه ونیول او له ځان سره یې بوتلل .
دلته مونږ له دې واقعیت سره مخامخ کېږو چې د اورنګ زېب له مړینې وروسته مغلي امپراتوري ډېره کمزوره شوې وه او د نادر افشار یرغل دغه امپراتوري د نابودۍ کندې ته ورټېل وهله . د نادر افشار له یرغل نه پوره اتلس کاله وروسته د شرقي هند انګلیسي کمپنۍ په هند کې د خپلې مخامخ وکمنۍ د ټینګښت لپاره د ۱۷۵۷ کال د پلاسي جګړه کوي . هندي لیکوال نابن چندرا سن دغه جګړه « د هند لپاره د ابدي ظلمت شپه » بللې ده .
په هر حال ، خپلې اصلي موضوع برتانوي استعمار ته ورګرځو . په هند کې رامنځ ته شوې سیاسي او ټولنیزې ناکرارۍ د شرقي هند کمپنۍ ګانې دې ته اړ ایستلې تر څو خپلې تجارتي نمایندګۍ د سیمه ییزو نوابانو ( والیانو ) ، داړه مارانو او د سیالو اروپایي سوداګریزو ډلو له تېریو نه خوندي وساتي .
له دې چې دغه اروپایي کمپنۍ ګانې له خپلو هېوادونو نه ډېر لېرې پرتې وې او اروپایي ځواکونه یې د دې جوګه نه وو چې خپل ځانونه او خپلې ګټې وساتي ، نو ځکه یي د ځایي اوسېدونکو له منځه ، ځان ته اجیر جنګیالي وګمارل . هغوی ته یې نظامي روزنه ورکړه او په اروپایي وسلو یې سمبال کړل . دغه نوي ځواکونه د هندي سپاهیانو په نوم یادېدل او دومره اغېزناک وو چې سیمه ییزو نوابانو د ځان د خوندي توب لپاره پراخې سیمې او نور امکانات په اختیار کې ورکړل .
په هند کې د هندي سپاهیانو د ګمارنې او روزنې نوښت د فرانسویانو له خوا وشو . د فرانسویانو دغه سیمه ییز ځواک د انګلیسانو لپاره په یوه جدي ګواښ بدل شو . دلته انګلیسانو ورته ګام واخیست او خپل سپاهیان یې وروزل .
د ۱۷۵۶ – ۱۷۶۳ کلونو تر منځ په نړۍ کې یوه جګړه روانه وه چې تاریخ د « اووه کلنې جګړې » په نوم ثبت کړې ده . په دغې جګړې کې پرته له عثماني امپراتورۍ نه ، نور د هغې زمانې ټول اروپایي ځواکونه ښکېل وو . په حقیقت کې دغه جګړه د دوو ائتلافونو تر منځ جګړه وه . له دې چې انګلیس د یوه ائتلاف او فرانسې د بل ائتلاف مشري کوله نو ځکه دغه جګړه تر ډېره د دغو دوو هېوادونو تر منځ روانه وه . چرچل دغه اووه کلنه جګړه ، لمړۍ نړیواله جګړه بللې ده . دغه جګړه په شمالي امریکا کې پیل شوه ، اروپا ، د افریقا لوېدیځ ساحل ، هند او فلیپین ته وغځېده .
انګلیسانو د خپلو هندي اجیرو سپاهیانو د وینې په بیه د فرانسوي شرقي هند کمپنۍ تولې نمایندګۍ لاندې او فرانسویان یې له هند څخه وشړل .
کله چې د برتانیې شرقي هند کمپنۍ ، خپل فرانسوي سیالان تارو مار کړل نو بې له ځنډه یې دې ته ملا وتړله ، تر څو خپله مخامخ واکمني رامنځ ته کړي .

لويهجرګه او د هغې تاریخي سابق

پرینت

4.11.2017Jahani 1
په افغانستان کي د شوروي اتحاد پرضد د جهاد د اعلانېدلو سره سم، د ظاهرشاه طرفدارو تنظیمونو او مشرانو د لويي جرګې د غونډېدلو غوښتنه کوله. د ۱۹۸۱ کال د اکټوبر په میاشت کي، د کوټي په ښار کي، دا طرح د عملې کېدلو پولي ته نيژدې سوې وه چي د پاکستان پولیسو مداخله وکړه او د هغي ستري قومي غونډي برخه وال یې په لرګیو ووهل. البته د هغي جرګې په وخت کي هم دا سوالونه موجود ول چي لومړی خو د جرګې د غړو د ټاکلو لپاره مشخص معیارونه موجود نه دي او دوهم که چېري دا جرګه راغونډه سي او مهمي قومي فیصلې وکړي نو د کابل د حکومت د انکار په صورت کي له جرګې سره، د خپلو فیصلو د عملي کولو لپاره، کوم پوځي او سیاسي زور موجود دی؟
دا هغه سوالونه دي چي ما د طالبانو د حکومت په وخت کي، د امریکا ږغ راډیو د خبریال په حیث، له حضرت صاحب څخه وکړل. ما هغه ته وویل چي که چېري ستاسي سره درې زره افغانان په یوه جرګه کي برخه واخلي او د رایو په اتفاق یوه فیصله وکړي او طالبان یې ونه مني نو بیا به تاسي څه کوی. حضرت صاحب ویل چي هغوی مجبور دي چي د ملت فیصلې ته غاړه کښېږدی. ما بیا ورته وویل چي که یې د ملت فیصلې ته غاړه نه ایښودله نو بیا؟ حضرت صاحب ویل زه ښراوي کوم او زما ښراوي بې تاثیره نه دي. زه ریشتیا هم د حضرت صاحب د ښراوو په اغېزه هغه وخت پوه سوم چي د امریکا بمبارډ الوتکو د طالبانو نظام نسکور کړ.
نن سبا په افغانستان کي، او له هیواده بهر، بیا د لویي جرګې د غونډېدلو خبري تودې دي. بېل بېل تنظیمونه، جبهې او اشخاص د لويي جرګې د رابللو غوښتنه کوي. البته هغه جرګه چي اوس باید را وبلله سي له مخکنیو جرګو سره توپیر لري. د افغانستان د اسلامي جمهوریت د اساسي قانون یوسلو لسمه ماده د لويي جرګې د غړو او ناظرینو لپاره حدود او چوکاټ تعین کړی دی. د دې مادې په اساس په لویه جرګه کي د ملي شوراغړي( چي مطلب به یې د پارلمان دواړي جرګې وي جهاني) د ولایاتو او اولسوالیو د جرګو رییسان برخه لري.
و زیران، د ستري محکمې رییس او غړي او لوی څارنوال د لويي جرګې په غونډو کي بې له دي چي د رايي ورکولو حق ولري ګډون کولای سي. که د جرګې غوښتونکي د اوسني حکومت اساسي قانون مني ( چي باید حتما یې ومني) نو د دې فاسد پارلمان او فاسدو ولایتي شوراګانو له رییسانو څخه به، چي د څه باندي یوه کال راهیسي یې د کار موده پوره سوې او ټول په غیر قانوني توګه کارته دوام ورکوي، د څه خیر تمه وکړای سي. هغه آش هغه به کاسه وي او را بلل سوې لویه جرګه به، د رایو په مطلق اکثریت، د اوسني حکومت کارونه او کارنامې تاييد کړي. او که سیاسیون او تنظیمونه د خپلي خوښي سره سمه جرګه راغواړي نو د هغې فیصلې به څوک مني. خوندوره خو لا داده چي جمهورییس حامد کرزي د ۲۰۱۳ کال د نومبر پر اووه لسمه، د امریکا سره د امنیتي تړون د لاسلیک کولو او نه لاسلیک کولو په باب، یوه لویه جرګه، چي تقریبا دوو زرو کسانو برخه پکښی درلوده، را وبلله. جرګې، د رایو په مطلق اکثریت، له امریکا سره د امنیتي تړون د لاسلیک کولو په ګټه رایه ورکړه. خو اولسمشر کرزي د خپلي رابللي جرګې فیصله ونه منله او جرګه په خپله مخه ولاړه.
په هغه جرګه کي لا یوه بله ډرامه هم وسوه او هغه دا چي حضرت صاحب صبغت الله مجددي ، د جرګې د رییس په حیث، ګواښ وکړ چي که له امریکا سره امنیتي تړون، چي د امریکا د قواوو د حضور دوام تضمینوی، لاسلیک نه سي دی به هجرت وکړي. لوستونکي باید دې خبري ته متوجه وي چي مسلمانان له دارالحرب یعني د کفارو له ملک څخه دارالاسلام ته هجرت کوي. په دې صورت کي نو ګواکي د حضرت صاحب مبارک لپاره د امریکا تر اشغال لاندي افغانستان دارالاسلام او د امریکا د قواوو د وتلو په صورت کي افغانستان دارالحرب وو!!
لویه جرګه، چي نوم یې، په شلمه پېړۍ کي، د اعلیحضرت امان الله خان له پاچهی سره تړلی دی، په اصل کي د واکمنانو د ارادې مظهر دی؛ ځکه چي غړي یې زیاتره د واکمنانو په خوښه انتخاب او ټاکل کېږي. پاچاهانو او مشرانو خپلو فیصلو ته د قانوني رنګ ورکولو لپاره، وخت په وخت لويي جرګې رابللي او بیرته رخصت کړي دي. سره له هغه چي د لويي جرګې نوم او یا په دغه کیفیت موسسې ذکر، د افغانستان په باب، په هیڅ پخواني تاریخي متن کي نسته، زموږ ځیني مورخین او لیکوالان د هغې لپاره د څه باندي زرو کلونو تاریخي سابقې ادعا کوي. په دې کي شک نسته چي جرګه د پښتنو یوه ډېره زړه عنعنه ده او ښايي زرونه کلونه سابقه ولري؛ خو هغه جرګې د لویي جرګې له مفهوم سره توپیر لري. پښتنو په خپلو قومي جرګو کي هیڅ وخت د پاچا د ټاکلو، لیري کولو او یا قانون جوړولو په باب بحث او رایه ګیري نه ده کړې. د افغان جرمن په پورتال کي مي د محترم ف هیرمند په مضمون کي د محمدعلم فیض زاد پر کتاب باندي حواله ولیده چي وايي د ناصرالدین سبکتګین د ټاکلو لپاره لویه جرګه راغونډه سوه او هغه یې پاچا کړ. لیکوال د تاریخ یمیني په حواله لیکي چي څرنګه چي د الپتګین په کورنۍ کي د پاچاهي لایق څوک نه وو نو اعوان و انصار او آزاد او بنده سره راجمع سول او سبکتګین ته یې قدرت وسپاره. لومړی خو د تاریخ یمیني دا لیکنه د تأمل وړ ده؛ ځکه چي د الپتګین له وفات څخه وروسته د هغه زوی اسحق د تقریبا پنځو کالو لپاره پاچا وو. له هغه څخه وروسته د الپتګین غلام بلکاتګین یا بایه تګین، چي یو لایق جنرال وو، په بشپړ عدالت، لس کاله پاچهي کړې ده.سبکتګین له هغه سره په ټولو پوځي او اجتماعي چارو کي ملګری وو.له بلکاتګین څخه وروسته یوبل غلام پیري تګین تقریبا پنځه کاله پاچا وو. پیري تګین یو ظالم سړی وو. ځکه نو د غزني خلکو ابوعلی لاویک ته پر غزني باندي د حملې کولو او نیولو بلنه ورکړه. سبتګین د ابوعلي لاویک قواوو ته ماته ورکړه او د غزني خلکو سبکتګین پاچا کړ. طبقات ناصري د راورټي انګلیسي ترجمه ص ۷۳
په دې برخه کي تاریخي متون دونه مغشوش دي چي سړی یې په لوستلو کي ستونزه پیدا کوي. په داسي حال کي چي سامانیان، بلخ، غزني، نیشاپور اوبادغیس له بخارا څخه اداره کوي. په دغه وخت کي ابوعلي لاویک چي طبقات ناصري یې ابوعلي انوک لیکي، څرنګه د غزني پر حکمران اسحق باندي حمله کوي او هغه د ساماني پاچا نوح بن نصر څخه د مرستي اخیستلو ته مجبوروي. او کله چي غزني ته ستنېږي بیا هم معلومه نه ده چي یو کال وروسته څرنګه وفات کېږي. بیا هم دغه لاویک یا انوک د بلکاتګین له لس کلني پاچهی څخه وروسته د کابل د شاه په مرسته پر غزني باندي حمله کوي او د چرخ په سیمه کي د سبکتګین له لاسه ماته خوري. څرنګه چي ټول د پریتګین د فساد له لاسه تر پزي رسېدلي ول نو سبکتګین یې پاچا کړ. طبقات ناصري دري متن ص ۲۲۷
کابل شاه په دې وخت کي څوک دی چي ، په سیمه کي د سامانیانو د دونه لويي او قوي امپراطوری سره سره، پیلان او دونه منظم پوځ لري چي پر غزني باندي حملې کوي، انوک یا لاویک څوک دی، له کومه ځایه پر غزني باندي حملې کوي او له دغو پېښو څخه وروسته چېري ځي، تاریخي متون په دې باره کي چوپ دي.
په هر صورت، سبکتګین په غزني کي قدرت ته ورسېدی. شل کاله یې په بشپړ عدالت حکومت وکړ. خو د هغه د پاچا کولو لپاره نه جرګه او نه لویه جرګه سوې ده بلکه هغه د یوې پوځي کودتا له لاري، چي په هغه زمانه کي بېخي معمول وه، قدرت ته رسېدلی دی.
بله لویه جرګه چي زموږ زیاتره لیکوالان اشاره ورته کوي هغه د میرویس نیکه د پاڅون څخه مخکي قومي جرګه یا لويي جرګې دي. ځیني مورخین خو د میرویس نیکه د پاڅون څخه مخکي د دریو لویو جرګو یادونه کوي او مرحوم عبدالروف بینوا خو د میرویس نیکه په نوم کتاب کي لیکي چي کله میرویس نیکه له اصفهان څخه راستون سو نو د کندهار په لاره کي په کاروانسرایونو کي هغه ته هرکلی ویل کېدی او په عسکري مراسمو او تشریفاتو به موزیک ته ورته ږغول کېدی.
مرحوم غبار هم له اصفهان څخه د میرویس خان د ستنېدلو وروسته د کندهار د شمال ختیځ په دېرش میلي کي د مانجې په علاقه کي د یوې پټي جرګې یادونه کوي او وايی چي په هغه تاریخي جرګه کي د ابدالیانو، غلجیو، تاجیکو، هزاره، اوزبیکو او بلوڅو د قبایلو مشرانو برخه درلوده. په دې جرګه کي میرویس خان، یحیی خان د میرویس خان ورور، محمدخان چي په حاجي انکو مشهور وو او د میرویس خان وراره وو، یونس خان کاکړ، نورخان بړیڅ، ګلخان بابر، عزیزخان نورزی، سیدال خان ناصری، بابوجان بابی، بهادرخان، یوسف خان او ملاپیرمحمد چي په میاجي مشهور وو او نورو برخه درلوده. افغانستان درمسیر تاریخ لومړی چاپ ص ۳۱۹
داچي مرحوم غبار به د میرویس نیکه د جرګې په باب دا مفصل معلومات له کومه کړي وي سړی څه نه سي ویلای؛ ځکه چي په افغانستان کي هیچا دا پېښي ثبت کړي نه دي. له بلي خوا مرحوم غبار موږ ته وايی چي په هغه جرګه کي نه یوازي ابدالیانو او غلجیانو دواړو برخه درلوده بلکه هزاره، تاجیک، اوزبیک او بلوڅ مشران هم موجود ول خو کله چي په جرګه کي د برخه والو مشرانو نومونه یادوي نو یوازي د غلجي مشرانو له نومونو سره مخامخ کېږو، چي هغه لا هم یوه تاریخي استناد ته اړتیا لري.
د اېران د فاسد او غاصب حکومت په مقابل کي، د میرویس خان د قیام په باب یوازینی نسبتا مستنده لیکنه د مسیحي پادري کروزینسکي یاداښتونه دي چي په اصفهان کي د اوسېدلو په وخت کي یې په نسبتا ښه امانت ترتیب کړي دي. د کروزینسکي له یاداښتونو څخه د میرویس د فوق العاده هوښیاری او ډیپلوماسی اټکل کولای سو. په دې کي شک نسته چي میرویس خان به د ګرګین په څېر یوه فاسد او ظالم حاکم د له منځه وړلو لپاره له خپلو نورو د باور وړ قومي مشرانو او خانانو سره کتلي او هغه به یې له منځه وړی وي. مګر دا پټي لیدني کتني لویه جرګه نه سي افاده کولای. له بلي خوا، په هغه وخت کي د هرات د ابدالیانو، چي وروسته احمدشاه بابا دراني وبلل، او کندهار د غلجیو، په تېره بیا د هوتکو د قبیلې ترمنځ ډېره سخته دښمني موجوده وه، حتی هډونه یې سره مات کړي ول. ګواکي د حاجي میرویس خان په هغو پټو مرکو او پاڅون کي نه یوازي هزاره، بلوڅو، تاجیکو او اوزبیکو برخه نه درلوده بلکه د پښتنو ابدالي قبایل هم ورسره ملګري نه ول. میجرراورټي د افغانستان او بلوچستان په باب یاداښتونو په کتاب کي لیکي چي که پر افغانستان باندي د نادرافشار د حملو په وخت کي د غلجیو او درانیو ترمنځ اتحاد موجود وای نو د دې هیواد تاریخ به بل رنګ درلودلای. راورټي ص ۶۱۰
په دې کي شک نسته چي نه یوازي پښتانه بلکه د افغانستان ټول اوسېدونکي قومونه په یو ډول نه یو ډول د جرګو او مرکو تاریخي او زاړه عنعنات لري؛ خو د جرګو یا لویو جرګو له لاري یې هیڅ وخت پاچاهان نه ټاکلي او نه یې پرزولي دي. لکه مخکي چي مي وویل یو ځل بیا وایم چي لویه جرګه د شلمي پېړی ایجاد دی او تر اوسه چي په دغه نامه هر څه لويي جرګې سوي دي، واکمنانو د خپلو پلانونو او نیتونو د عملي کولو لپاره رابللي دي. د افغانستان له سیاسیونو، سیاسي تاجرانو او منورینو څخه لاره ورکه ده. دوی ټول غواړي په قدرت کي برخه ولري او یا قدرت په لاس کي ولري خو د قدرت د اخیستلو چل نه ورځي؛ ځکه یې نو دې یوې نسخې ته پام سوی دی چي هغه لویه جرګه ده. که له دوی څخه پوښتنه وسي چي د داوود خان له زمانې څخه تر اوسه پوري، په دې څه کم څلوېښتو کلونو کي کومي لويي جرګې د ملت غوښتنو ته انعکاس ورکړی او د ملت له غوښتنو سره سمه نتیجه یې ورکړې ده، دوی به هیڅ جواب ونه لري او یا به ټولي خرابی پر پردیو تاوان کړي.
موږ اوس دونه بېچاره سوي یو چي د بُن جرګې ته هم، چي د جورج بوش او د هغه د امریکايي او افغاني نوکرانو او چاکرانو په امر او فرمایش جوړه سوې وه، لویه جرګه وایو. موږ د افغانستان هغه اضطراري لویه جرګه چي زه یې د امریکا ږغ د خبریال په حیث شاهد یم او یوازي خندونکې تراژیدي یې بللای سوی، هم لویه جرګه وایو.
دا پوښتنه هیڅوک نه کوي چي لویه جرګه به څوک جوړوي. که یې له حکومته څخه غواړی نو هغه خو د لويي جرګې د رابللو لپاره خپل مقررات لري او دا به هم درته ووايي چي هر څه پر لار دي نو لویه جرګه د څه لپاره. که یې تاسي پخپله جوړوی نو تخنیک به یې څرنګه وي؟ دا جرګه به چېري، د چا په اجازه، د چا په تضمین او د چا په لګښت جوړوی؟ داسي به یې فرض کړو چي دا ټول سوالونه حل سول. جرګه مو جوړه کړه. فیصلې به یې څوک درسره ومني. ځکه چي دا جرګه به په هر صورت د اوسني اساسي قانون په خلاف وي. اوسنی حکومت چي د خپل اساسي قانون په خلاف چلېږي نو ستاسي د لويي جرګې فیصلو ته به څرنګه اعتنا وکړي. زه وایم حکومت ته دي خدای انصاف ورکړي چي د لويي جرګې د جوړېدو ضرورت له منځه ولاړ سي او د لويي جرګې طرفدارانو ته دي خدای یوه بله معقوله لاره وښيي، چي هم د دوی چاره وسي او هم د مظلومو اولسونو دردونه دوا سي.