دنړۍ ژاوښتون؛ له لوی انفجار نه تر نن ورځې پورې

9.10.2017verden skabt
ژباړه. ml zwak
نړۍ څنګه او کله مینځ ته راغله؟ دغه هاغه پوښتنه وه چې له ډېرې مودې راهیسې پوهان پرې بوخت ول. بلاخره د څیړونکو په زیار او د نوي ټکنالوجي نه په ګټې اخیستنې لکه راډیويي او هابل ټلسکوپونه، د نړۍ د جوړونې راز پیدا شو. ددې څیړنې پر بنسټ، ۱۳،۷ میلیارده کاله وړاندې نړۍ له هر ډول مادې نه خالې وه او یوازې په یوه کوچنی ځای یا ټکې کې فوق العاده زیاته انرژي راټوله شوې وه. نا څاپه دغه راټوله شوې د انرژي تمځای انفجار کوي او ډېره لویه انرژي په ډول د الکترون دغه بې پایې تشیال ته وغورځول. دغه لوی انفجار ته پوهان (Big Bang) وايي. د یادونې وړ ده چې پوهانو تر اوسه پورې په دې نه پوهیږي چې دغه انرژي څنګه او له کومه شوې ده.
په هر حال څو دقیقې وروسته له بیګ بنګ نه، لمړی د سپکو اټمونو لمړنۍ هسته لکه د هایدروجن او هلیم جوړ شول، خو له دې په پار چې د هغه چاپيریال د تودوخي درجه ډېره لوړه وه ( میلیونونو سانتیګرېډ درجې پورې وه)، الکترونونه نه شوای کولای چې د هستې په مدارونو کې پاتې شي او مجبوراْ باید ترې لرې شوې وای.
دغه ډول حالات تر ۳۰۰ زره کاله پورې دوام وکړ تر هغه چې د تودوخې کچه را ټیټه شوه او څو زرو سانتیګراد ته ورسید. په دې ډول باندې لمړني غازي اټومونه جوړ شول. د میلیونونو کالونو په تیریدو سره، د غازي اټومونو وریځې جوړې شوې ځکه چې ستوري شتون نه درلود، ټوله نړۍ د وریځو په ډول وه چې ساړه او تور تم په تشیال کې را ځوړند ول.
۴۰۰ میلیونه کاله وروسته،ځیني ددغه غازاتو برخې د جاذبې قوې د تاثیر لاندې را ټولې شوې اویوه ستره ټوله شوې( متراکمه) برخه جوړه کړه. د وخت په تیریدو سره ددغې برخې مرکز سره راټول او دروند شو او د ترموډینامیک د قانون پر بنا، د هغه تودوخه تر هغه کچې پورته ولاړه. کله چې ددغه ټوټې مرکزې تودوخه یو میلیون سانتيګرېډ ته ورسیده، او د اټومونو هستوي ویلې کیدل د هایدروجنو په اټومو کې دغه عملیه پیل شوه.د هایدروجن اټومونه سره جوړ شول او دهیلیم درانه اټومونه مینځ ته راغلل. دهستوي تعاملاتو په لړ کې، ډېره انرژي رامینځ ته شوه چې بلاخره د هماغه لویې برخې د هستې د لا تودوخي سبب شو. میلیونونه کاله وروسته دغه ګازي لویه ټوټه، دومره ډېره انرژي او تودوخه درلوده چې ځینې یې په نوري فوټونونه باندې تبدیل شول او په همدې ترتیب باندې لمړنې ستوري د نړۍ وزیږیدل.
میلیاردونه کاله وروسته د ستورو له زیږیدو، ځینې له دغو د جاذبې قوې له اثره، سره راټول شول او پیل یې وکړ چې په نورو مرکزي ستورو باندې راوڅرخیږي او پدې ډول باندې کهکشانونه وزیږیدل. د هابل ټلسکوپ ( لکه سپوږمکۍ چې د ځمکې نه بهر په ځمکه باندې راګرځي)، تر اوسه پورې یې ۲۰۰میلیارده کهکشانه پيژندل شوې دي. هر کهکشان په میلیاردونه ستوري لري. د مثال په توګه د Milky way په کهکشان کې ۲۰۰ میلیارده ستوري شتون لري چې زمونږ لمر له خپل نظام سره، یوازې یو وړوکی ټکی په کهکشان کې حسابیږي.
د اکثره کهکشانو په مرکز کې،ډېرې متراکمې کوټه شوي د موادو او انرژي نه ډک چې په یو ځای کې راټول شوې دي دغه راټول شوې انرژي او موادو ته مرکزي بلک هول وايي. ستورې د بلک هول د زیاتې جاذبې له کبله د کهکشان په مرکز راګرځي. پوهان د بلک هول د جوړښت په اړه باندې ډېر مالومات نلري، یوازې دومره پوهیږي چې کله یو ډېر غټ ستوری مري مطلب له مینځه ځي، د هغه هسته په خپل ځان کې له مینځه ځي او په یوه راز داره ټکې باندې بدلیږي چې بي حده زیاته جاذبه لري چې کولای شي هر څه ( آن نور) په خپل ځان کې جذب کړي.
په هر صورت، میلیاردونه کاله وړاندې یو ستوری انفجار وکړ او غازات یې چې د دغې انفجار نه تولید شوې دي په تشیال کې خپریږي. میلیونونه کاله له هغه انفجار نه تیر شول تر څو ۴،۵ میلیارده کاله مخکې دغه غازي عنصرونه بیرته سره راټول شول چې زمونږ لمرېز ستوری یا لمر او لمرېز سیارې یې جوړ کړل. زمونږ لمر یو له هغه منځنۍ ستورو څخه دی چې په نړۍ کې یا کایناتو کې شتون لري، په دې حال باندې هم د لمر اندازه یو میلیون چنده له ځمکې زیاته ده او په یوازې ځان ۹۹،۸٪ د ټول لمریز نظام برخه جوړوي.
د پوهانو د محاسبې پر بنسټ،۴ میلیارده کاله وروسته او د سون توکو د ختمیدو سره، لمر به مرګ ته تیار شي او د مرګ نه مخکې شېبو کې، په یوې لوې سره برخې باندې بدلیږي چې ځمکه او نور ټول هغه سیارې چې زمونږ په لمرېر نظام کې دي په لمر کې به سقوط وکړي او په ایرو به بدل شي.

پنځلس بچیان به راوړم اوکه ستاسو پوځيان راغلل نو ښه ډېر به زيږوم

 Kastro og Chigwara7.10.2017
د نن څخه پوره شپاړلس کاله مخکې داکتوبر په اومه امریکایي – انګریزي ځواکونو پرافغانستان خونړۍ يرغل ترسره کړ چې پایله یې دطالبانو داسلامي امارت نسکوریدل اوپه افغانستان د نیواکګرو بشپړ واکمنیدل شول. که څه هم د شوروي اتحاد وروستي مشر میخائیل ګرباچف په افغانستان کې دشوروي سره پوځ ترخو تجربو اوماتې ته به کتوسره امریکایانو ته خبرداری ورکړچې پرافغانستان د یرغل څخه ډډه وکړي خو دواشنګتن – لندن مغرورو واکدارانو فکرکاوه چې افغانان د شوروي خلاف مقاومت، د تنظیمونو خپلمنځي جهاد او د شمال ټلوالې اوطالبانو تر منځ جګړو خورا ځپلي دي نور د مقاومت وس نلري ،د دوی غلامۍ ته به غاړه کیږدي اوپدې ډول به د فاتحانو د دې مورچل په خپلولوسره خپلې راتلونکې نخښې او ستراتیژۍ پلې کړي. خو نیواکګرو د افغان ولس وطنپالنې او د نفوس ګړندۍ ودې ته پام راونه ګرزاوه او پرافغانستان یې یرغل وکړ.میرمن ایوان ریډلي بریتانیایي خبریاله د طالبانو د واکمنۍ په وروستیو شپو ورځو کې په پټه افغانستان ته تللې وه، د طالبانوله لورې ونیول شوه خو د څو ورځو وروسته یې هغې ته د افغانستان څخه د وتلو شرایط برابر کړل. نوموړې خبریاله د ۲۰۰۳ کال په دوبي کې مسلمانه شوله او د خپلو خاطراتو په کتاب کې راوړي : «افغانې ميرمنې هلته زما خوا ته تاوېدې را تاوېدې يوې مېرمنې ما ته ډېر کتل لاسونه يې په تشو کېښودل او راغبرګه يې کړه واده دې کړى؟ ما ويل هو. ويل څو بچيان لرې؟
ما ويل يوه لور! په لاس يې محکمه ټيله را کړه زر مې ځان برابر کړ لږ پاتې وم چې غورځېدلې وم او را ته يې ويل تاسوانګريزان ايله يو بچى راوړى شئ ما ته وګوره پنځلس بچيان به راوړم پنځلس او که ستاسو پوځيان راغلل نو ښه ډېر به زيږوم ،نو دا يې د ښځو خبرې وې د سړيو يې خو پرېږده! » د ملالۍ د ټاټوبې د دې غیرتې مور په خبروکې د پام وړټکی دا دی چې هغه هم پدې پوهیدله چې انګریزان یې بیا پرهیواد د یرغل هوډ لري او نوموړې د یرغلګرو سره د مقابلې لپاره چاره دا لیدله چې زیات شمیر بچیان وزیږوي ، هغوی ته د وطنپالنې درس ورکړې ،د جګړې ډګرته یې واستوي اونیواکګرله هیواده وشړي..
ګانرهاینستون په روم کې دناټود دفا عي پوهنتون د جګړې د جمعیت پیژندنې استاد په افغانستان کې د شوروي له شرمه ډک شکست او د ناټواحتمالي ماتې د نفوس د ګړندۍ ودې پایله ګڼي. نوموړی په (ویکلی ستاندارد) کې د شوروي لښکرو د وتلو لس کاله وروسته د افغان نارینه جنګیالیو( 15 نه تر 29 کلونو) زیاتوالی د65 .1 څخه 37 .2 میلیونو تنو ته ګڼي.د نوموړي په وینا کله چې ناټو یي پوځیان په 2001 کې په افغانستان کې څرګند شول د افغانستان جنګي قوت د هر وخت په پرتله خورا لوړ و او هر څومره چې ناټویي لښکرو پر افغان جنګیالیو زیات بمونه غورزول مخالفان لا پیاوړي کیدل. د دې پیاوړتیا ریښې دافغان ولس په رواني ځانګړتیاوو کې باید ولټول شي چې زور او ظالمانو ته یې هیڅکله هم سرندی ټیټ کړی. په افغانستان کې د جنګي قوت ګړندۍ وده ښيي چې په 2001 کال کې داشمیره ۷،۲ میلیونه وه اوهمدامهال 3 .7 میلیونوتنو ته اوچته شوې ده چې جګړه ئیزقوت یې ۰،۶ دی. کله چې په یوه ځانګړي هیواد کې جنګي قوت د 3 څخه واوړي دا د دې معنی لري چې د هر 1000 تنو د پاخه عمرپه مقابل کې 3000 ځوانان چې د جګړې د پرمخ وړلو د وړتیا څخه برخمن دي شتون لري. همداعلت دی چې د عمرله پلوه زموږ هیواد خورا ځوان هیواد ګڼل کیږي. کله چې په یوه ټولنه کې کاري فرصتونه شتون ونلري او د افغانستان په شان خوار هیواد کې وزګاره وګړوته د سوسیال مرستو څرک ونه لګیږي کاري ځواک ( ځوانان) د خپل پایښت لپاره اړکیږي چې یا وطن پریږدي، یا د هیواد په دننه کې په لوټمارۍ، غلا، جرمونو ، وژنو، اختطاف لاس پورې کړي او یا د وسلوالو مخالفینو په لیکو کې ودریږي. همدارنګه د بلواوو، اړودوړو او کودتاګانو شونتیاوې هم لوړیږي اود پردیوڅارګروله لوري د ځوانانو د جلبولواواستخدام کچه هم اوچتیږي.ننی حکومت چې د بیساره فساد له امله ندی توانیدلی د وزګاره سترلښکریوې کوچنۍ برخې ته کاري فرصتونه برابرکړي او له بله پلوه په جګړه اوجګړه ئیزو شرایطو کې د بنسټیزو اقتصادي پروژو جوړول او پرمختګ ناشونی دی ، لیدل کیږي چې د هیواد څخه د تیښتې بهیر قوت موندلی ، د غلا، وژنو او لوټمارۍ کچه لوړیږي او وسلوال مخالفان په آسانۍ سره کولی شي د دې وزګاره لښکر د ځوانې برخې څخه په جګړه کې د خپلوتلفاتو تشه ډکه کړي. په لویدیځ کې د افغاني ټولنې خلاف یوه کورنۍ یو یا دوه ماشومان لري او که خپل یوازینۍ بچې په جګړه کې اوهغه هم د هیواد بهرله لاسه ورکړي د هغه په وړاندې په ټولنه کې حساسیت او منفي غبرګون خورا لوړ دی.
د افغانستان څخه د نورولاملونو تر څنګ د شوروي لښکرو د وتلو یولامل د جګړې د قربانیانود کورنیونا رضایتي اوفشار هم و. ښايي همدا لامل و چې دسپینې ماڼۍ نني واکمن دونالدټرمپ د افغانستان لپاره په نوې ستراتیژۍ کې چې د وینې توئیدنې اوجنګ جګړې ستراتیژي ده هوایي بمباریو ته لومړیتوب ورکړی دی چې د خپلو پوځیانو د مرګ او ژوبلې کچه راټیټه کړي او پدې ډول د خپل ولس د لازیاتې نارضایتۍ مخه ونیسي. دا چې پدې بمباریو کې د افغانانومرګ اوژوبله زیاتیږي د دموکراسۍ او د بشردحقوقو د مدعیانو لپاره ارزښت نلري. ګانرهاینستون سیاستوالو ته وړاندیز لري ، مخکې لدې چې په یوه هیواد د پوځي یرغل پریکړه وکړي دغلیم جنګي ځواک ته پام راوګرزوي اوکه دا ځواک ۰،۳ او د هغه نه اوچت و د پوځي لاسوهنې څخه باید ډډه وشي او که دا کارکوي پدې دې وپوهیږي چې الوتکې ، ټانکونه ، توغندي او ځواکونه لږ اغیز لري اواړینې پایلې نلري
د پاسنیوڅرګندونوڅخه دا پایله راوزي چې د افغانستان په اړه د امریکې نوې ستراتیژي چې افغانستان ته د نوروځواکونو په استولو او د هوايي بمباریو په زیاتوالي ډډه لګوي منطقي اوبریالۍ ستراتیژي نده اوغوره دا ده چې د جګړې پرځای د کشالې سوله ئیز حل ته مخه شي چې په روانه جګړه کې د ښکیلواړخونو، په سیمه اونړۍ کې د سولې او ټیکاوپه ګټه دی. پای

فا ټا : FATA

له ډېوې راډيو او پاکستانې راسنيو څخه اورو ،اوس نو ولولئ د FATA څه وايې؟دا په اصل کې د ډیورنډ دتش په نامه کرښې هغه قبا یلي سیمې دي چې له افغانستانه سره نښتې دي او په مستقیمه توګه دپاکستان دفډرال ګورنمنټ يا ياحکومت له خوا اداره کیږي او په هغو کې د انګریزانو دوخت (FCR) قانون جاري دی.
فاټا په اتو ایجنسیو ویشل شوی دی چې دالاندینۍ ایجنسۍ پکې شاملې دي:
۱- دباجوړ ایجنسي .
۲- دمومندو ایجنسي
۳- دخیبر ایجنسي
۴- دکورمې ایجنسي
۵- داورکزیو ایجنسي
۶- دشمالي وزیرستان ایجنسي
۷- دجنوبي وزیر ستان ایجنسي
۸- دملکنډ ایجنسي
که څه هم دپاکستان تر خپلواکۍ دمخه ۱۹۴۷ زیږیز انګریزانو دخپل راج او حکومت په وخت کې ډیرې هلې ځلې وکړې چې دغه سیمې په تیره بیا شمالي او جنوبي وزیرستان تر خپل بشپړ کنټرول او ولکې لاندې راولي ، خو په خپل دې کار کې بریالیتوب ورپه پرخه نه شو.
په ۲۰۰۱ زیږدیز کال کې چې امریکايي ځواکونو پر افغانستان برید وکړ نو پاکستاني طالبانوپه دې سیمه کې نفوذ وکړ او له دې لارې یې دافغاني طالبانو دملاتړ لپاره پر افغانستان بریدونه پیل کړل.
په ۲۰۰۴ زیږدیز کال کې دپاکستان دپوځ اتیازره سرتیري دې سیمې ته لاړل څو دالقاعده پر خلاف وجنګیږي ، خو دشمالي او جنوبي وزیرستان دخلکو له مقاومت او کلک غبرګون سره مخامخ شول.
په ۲۰۱۴ زیږدیز کال کې دپاکستان پو ځیانو یو ځل بیا ددیرشو زرو سر تیرو سره په شمالي وزیرستان کې دضرب عضب په نامه پوځی عملیات ترسره کړل چې دتر هګرو پر ځای یې بې ګناه عام ولسي وکړي وزیر ، مسید،داوړ ا و بیټني شهیدان کړل . ډیریې بې کوره شول او ډیر شمیر یې دپښتونخوا نورو سیمو ته ولیږدیدل. پا کستاني پوځیانو دمیرانشاه ، میر علی او دته خیلو سیمې بمبار کړې .
دفاټا خلک چې شمیر یې درې نیم ملیونو وګړو ته رسیږي په مجموعي توګه غریب خلک دي . پاکستان ددغو خلکو دژوند دښه والي لپاره هیڅ هم نه دي کړي . دوی ته دکار زمینې نه دي برابرې . کارخانې پکې نشته ، تعلیمي سویه یې ښکته ده او دروډونو او روغتونونو سهولتونه او اسان تياوي پکې نشته.
داکتر لطېف ياد،

Hewad Khans foto.

دفعال سياست برې او ځواکمن گوند:

 

دافغانستان داوسني کړکيچن حالت  د بري لاره يوازې ديوه رښتني ولسي ملي دموکرات گوند موجوديت پورې تړلی ده.په خواشني چي اوس په افغانستان کې تر ۶۳زيات شمېر ډول ډول سياسي گوندونه کارفعاليت کوي.

خو زيات شمېر گودونه د مذهب ژبې قوم پوریې تړلي پاته شوي هر څه د ملت پر ځای د خپل قوم لپاره غواړي. يوشمېر نور ملي دموکرات گوندونه  شته  چې د ټول هېواد د ولسونو د ښېرازی او اتل پاته سولی اود يو گډ ملت د جوړونې لپاره مبارزه کوي . دا ډول گوندونه چی د ټول هېواد په کچه سراسري گوندونه دي د ټول ملت استازي پکې شتون لري ،دی ډول گوند ته د ملي دموکرات گوند وايي، دوی په تگلاره کې د هېواد موجوده ستونزی اود ستونزو د حل لاری چاری د جنگ لاملونه اود تل پاته سولې موخې ته درسيدو اساسي لاری، د هيواد پرمختگ، د بيکاری له منځه وړل  شته  خو ددې ډول ملي دموکراتو گوندونو د پر مختگ په لارو کې خنډونه جوړوي .دا خنډونه دوه لاملونه لري اول کورني لاملونه دا ډول گودونه په تاسف چی په پخوانيو روابطو او ضوابطو پللو اوپخوانيو تيروتنو او مخکنيو مشرانو د لارو پيروي او تعبدي درناوی کول غواړي.خود نن دوخت او زمان غوښتنې چی د هېواد او خلکو موجودې ستونزی دومره بې باوره کړی دي چې دراتلونکی لپاره یی ټول امیدونه له لاسه ورکړیدي.

دنورو کورنیو او باندېنیو عواملوترڅنګ داوسنی وضعیت د رامنځته کېدو دوه  اساسی عامل جګړه او  په هېواد کې دپراخ سراسری سیاسی ګوند نشتوالی دی.

په اوسنی حاکمیت کې ددموکراسی دپلویانو کمزور تیا او په هیواد کې  دداسې پراخ سیاسی ګوند نشتوالی ددې سبب ګرځېدلی دي چې دافغانستان لپاره سیاستونه د هېواد دننه دخلکو دملی ارادې له مخې نه ، بلکه دهېواد نه بهر جوړاوبیا عملی کیږي.

همدا اوس په هیواد کې  سياسي ګوندونه شتون لري چې متاسفانه زیاتره یی قومی، ژبنی ،سیمه ییزاو تنظیمی رنګ لري.

خوددې ترڅنګ  خوشبختانه ملي ، دموکرات اوترقي غوښتونکي سیاسی  ګوندونه هم شته، چې په پشپړه توګه ددوی موخې، مبارزه ، کړنې او تلاشونه دهېواد دننه او دهېواد نه بهر د تایید او ملاتړ وړ دي.

خو دې واقیعت ته هم باید ګوته ونیول شی چې دوی ټول د صادقانه مبارزې سره سره په دې نه دی توانېدلي چې دهېواد په سیاست کې رغنده تاثیر او تعینونکی رول ولوبوي ، دخلکو اراده تمثیل کړي او په عملي ډګرکې  دافغانستان په سیاسی معادلو کې ځان ته ځای پیدا کړي اود بالقوې نه  په بل الفعل ځواک او قوت بدل شي.

په خواښینۍ سره باید ووایو چې په سیاسی ډګر کې زموږ دګډ نه حضور یوبل دلیل دادی چې موږ په تېرو کلونو کې دتېر وخت د ملامت او سلامت په مدیریت لګیاه وو ،نو ځکه ونتوانېدو چې په لوی ځواک بدل شو، په اوسنی حالت کې خپل موثریت تامین کړو او هم د راتلونکي  لپاره د هېواد په سیاست کې غوڅ تاثیر ولرو.

اوس زموږ په هیواد کې دجګړې پای، ددایمی ،عادلانه او تل پاتې سولې تامین او ټینګښت،د هیواد بیا رغونه او اقتصادی پر مختګ،ملی یووالی ،ټولنیز عدالت او ورسره ددمو کراسی د انستیتونو د ټینګښت او په دې توګه د افغانی ټولنې دځانګړتیاوو په پام کې نیولو سره دملی او دموکراتیکې ټولنې را منځ ته کېدل ، هغه ارزښتونه دی چې افغانی منورینو، روڼ اندو او ترقی غوښتونکو په دې لاره کې زیا تې قربانۍ ورکړي دي او ورکوی یی.

دپورتنی وضعیت د بدلون ،اوسنی  بحران نه دهېواد درا ایستلو ،اوپه دې توګه د هیواد او خلکو دژغورنې لپاره ، او همدا شان زموږ دټولو ملی مسولیت او  تاریخی رسالت ته په پام کې نیولو سره ، دملی،دموکراتو اوتر قی گوند، ځواکمن گوند چې په ملي وطنپالنې اودملي ژمنتېا لرونکي گوند لپاره له هر ډول تيرو کړنو او تيروتنو سره دابد لپاره مخه ښه وکړو، داسی يو سراسري گوند چې د ټول ملت استازي پکې گډون ولري را منځه ته شي، دا کار قرباني، رښتنې مبارزه او تيردنه غواړي، ددایمی ،عادلانه او تل پاتې سولې درامنځ ته کېدو او ټینګښت په خاطرکلکه  مبارزه. د افغانستان دملی ګټو، ملی حاکمیت ،استقلال ،او ځمکنۍ بشپړتیا  نه دفاع اودافغانانو دملی یووالی دلا ټینګښت په خاطرنه سټری کیدونکی  مبارزه.

دهیواد د بیا رغونې او اقتصاد ی پر مختګ او په خاصه توګه د هغو اقتصادی سکتورونود چټکې پراختیا لپاره کاراو مبارزه ،چې دخلکو لپاره ژر دکار موندلو زمینه برابره وی.په هیواد کې ددموکراسی دانستیتونو د پراختیا ، دقانون حاکمیت، دآزادو ،سری ،مخامخ او دموکراتیکو انتخاباتو دتر سره کولو  لپاره مبارزه  او په ټولوانتخاباتو کې فعال ګډون.دهرډول جنسی تبعیض او دښځو او ماشومانو پروړاندې خشونت او تاوتریخوالی سره کلکه مبارزه او همدا شان د ټولنې د مدنی ژوند په ټولو برخو کې د ښځو او ځوانانو د فعال ګډون او هغوی ته دټولوحقونو د ورکړې لپاره نه ستړی کیدونکی مبارزه .په هېواد کې دښوونې او روزنې او لوړو زده کړو د متوازن پر مختګ او همداشان دخلکو دروغتیا لپاره دصحی کلینیکونو،روغتیایی مرکزونو او روغتونونو د جوړولو او پراختیا لپاره مبارزه. دموثرو تدبیرونو او اقداماتو په سرته رسولو سره ،افغانستان سره  دنړیوالې ټولنې دموثرو کومکونو او بې غرضه مرستو  دتر سره کولو او همداشان د هېواد داقتصادې ودې  لپاره د موثرې پانګې اچونې  دنوی ملي ستراتیژی را منځ ته کول.  دنورو ملی ،دموکراتو او ترقی غوښتونکو ګوندنو او سازمانونو، موثرو ملی ټولنو اوشخصیتونو،ملی دینی عالملنو او قومی مشرانو سره دهېواد دملي ګټو د ساتلو ، لویو ملي دندود ترسره کولو اود انتخاباتو له لارې د قوی مرکزی دولت درامنځ ته کولو لپاره دایتلافونو او جبهو جوړول.

د راتلونکی سیاسی ګوند کنګرې  ته د ورتلو میکانیزم:په يوه دموکرات گوند کې ټول هغه اصول يانې اساسنامی مواد چی پخوا پری پرېکړه شوي عملي شي، د گوند اصول تر پښو لاندې کول او نوي وړانديزونه گوند له ستونزو سره مخ کولای شي بايد ټول گوندي کادرونه د گوند اصول يانې اساس نامه عملي کړي او په را تلونکې کنگره کې داسې کسان وټاکل شي چې وړتېا لياقت او پوهه ولري، دا ډول گوند کولای شي چې د خلکو باور او ملاتړ تر لاسه کړي.

محمداقا کوچی شيرزاد

 

 

هند و پاكستان

بصیرهمت

(بمناسبت 70 مین سالروز  استقلال هند و ایجاد پاکستان )
راپور ویژه از  :

مجله اکونومیست چاپ لندن

در این راپور مطالب ذ یل گنجانیده شده است:

یک مقدمه کوتاه

مقا یسه ظرفیت نظامی هند و پاکستان

تاریخ مناقشه و دشمنی میان هردو کشور

وضعیت اقتصادی – اجتماعی هند و پاکستان

 

                      بعد از ختم جنگ جهاني اول ،بريتانيا در برابر دو ادعا  در نيم قاره هند تحت امپراطوري اش روبرو گرديد.گروپ هاي گوناگون اتنيكي و مذهبي در اين نيم قاره بي ثبات زنده گی مینمودند  كه نيم از قلمرو أن با اداره مستقيم رهبري و كنترول ميگرديد و نيمي هم در حالیکه در قلمرو استعماری بریتانیا  شامل بودند،

مگر توسط شهزاده های محلی اداره میشدند که بنام مناطق شهزاده نشین ویا  پرینسلی ستیت یاد میگردید ند.

حزب كانگرس مهاتما گاندي،خواهان يك كشور مستقل با سيستم فدرالي در اين نيم قاره بود ،در حاليكه حزب مسلم ليگ،برهبري محمد علي جناح، خواهان ايجاد يك كشور مستقل مسلمان كه در حدود 30فيصد از نفوس اين قاره  را تشكيل ميداد ، گرديد.

در نتيجه أزادي نيم قاره هند از بريتانيا ، دو كشور هند و پاكستان  ايجاد گرديد،كه بعدا با جدائي پاكستان شرقي ،بنگلاديش ،اين قاره عملا به سه بخش تقسيم و سرحد كنوني هند با پاكستان را با طول 2000كيلومتر بوجود اورد. زمانيكه اين دو كشور با دودولت جداگانه در أگست 1947عرض وجود نمود،چنين ارزيابي ميگرديد كه ايجاد اين دودولت مستقل و همسايه با نظم و ثبات همراه خواهد بود. نوار مرزي ميان اين دوكشور روي نقشه تثبيت و تعداد نفوس و دارائي هاي دو كشور  بشمول تجهيزات نظامي نيز مشخص گرديد.

مگر با اعلام ايجاد اين دو كشور مستقل ،هند و پاكستان،وضع انطوريكه انتظار ميرفت ادامه نيافت و به تشنج گراييد و با تبادله نفوس ميان اين دو كشور وضع به خشونت و خونريزي كامل منجر شد كه در نتيجه اين خشونت ها كم از كم يك مليون تن از بين رفت و در حدود 15 مليون ديگر بي خانمان گرديدند.واين جنك به انقسام كشمير بدو بخش منجر و سرحد با طول 750كيلومتري اين منطقه، کشمیر، به سرحد دشمني و خونريزي دائمي ميان هند و پاكستان مبدل گرديد.
با ادامه خشونت ها ،كشتار ها و زدو خورد های دوامدار در امتداد اين سرحد،اين منازعه دوباره باعث جنگ كاملا عيارميان هند و پاكستان طي سالهاي 1945 و 1971گرديد كه البته در جنگ دومي، 1971،كه هند جانب مليشا هاي أزاديخواه پاكستان شرقي را گرفت ،باعث شكست  افتضاح أميز پاكستان و ايجاد كشور جديدي بنام بنگله د يش گرديد.در جنگ كه پاكستان بر عليه بنگا لی ها براه انداخت ،نظاميان پاكستان از نهايت وحشت و خشونت انساني كار گرفتند كه در نتيجه باعث مرگ در حدود نيم مليون مردم پاكستان شرقي گرديد.
در سالهاي دهه 90،فشار هاي گوريلا ها و مليشاهاي تحت حمايت پاكستان در كشمير تحت كنترول هند منجر به مرگ كم از كم 40هزار تن گرديد . در سال 1999،ارتش پاكستان طي حمله اي بر منطقه كارگيل ، ،در قله هاي اين منطقه برخي نقاط را اشغال نمود،مگر دوباره نيروهاي هندي اين منطقه را  از كنترول ارتش پاكستان أزاد نمودند  و اتش بس بر قرار گردید ، مگر أتش بس برقرار شده در 2003،نتوانست مانع عملیات تخریبی  گروپ هاي تروريستي تحت حمايت پاكستان بداخل هند گردد.

در گذشته ،قبل از نخست وزيري نا رندرامودي،هند با حوصله مندي بيشتر در برابر اعمال تروريستي و تخريبي گروپ هاي تحت حمايه پاكستان برخورد مي نمود،مگر حالا تحت رهبري دولت مودي ،هند در تلاش بيشتر منزوي ساختن پاكستان در سطح جهاني و دفع حملات گروپ هاي مسلح تحت حمايت پاكستان برامده است.البته عدم حوصله مندي هند قابل درك است.هند كشوري است كه
نفوذش شش برابر نفوس پاكستان است و اقتصادش هم هشت برابر بزرگتر است ،مگر خودش را بار ها  است در برابر تجاوز سرحدي مليشاهاي تحت حمايت پاكستان و گروپ هاي تروريستي تربيه شده در خاك پاكستان مي بيند.
زمانيكه حزب نشنليست هند ،بهاراتيا جنتا پارتي، در 2014،تحت رهبري مودي بقدرت رسيد ،وعده داد تا در پاليسي خارجي اش سياست سنتي أرام هند را تعقيب نمايد،مگر بر عكس ،هند براي بار اول با اعمال پيشگيرانه به خشونت هاي  جانب پاكستان جواب میدهد.
مسيله قابل نگراني اينست كه هند و پاكستان،هردو كشور ،داراي سلاح اتومي اند و هريك داراي بيشتر از 100كلاهك هستوي و راكت هاي كه ميتوانند اين كلاهك ها را بخوبي فير نمايند مي باشند.با اعلام داشتن سلاح هستوي در دهه 90،از جانب هردو كشور،اكنون درك خطر اين سلاح هستوي ،هردو كشور را انعطاف پذير ساخته است .گرچه پاكستان اين دكتورين را كه استعمال كننده نخست سلاح هستوي نخواهد بود نپذيرفته است ،مگر تاهنوز داراي كلاهك هاي هستوي باقوت   كه بتواند  با اطمنان عمل نمايد،نيست .بر عكس،هند در حاليكه  كشور شامل دكتورين عدم استعمال نخست سلاح هستوی است ، مگر چنانچه پلان نظامي هند نشان ميدهد ،اين كشور داراي سلاح نيرومند براي حملات تهاجمي و برق أسا است كه ميتواند با ظرفيت نيرومند وتهاجمي ساحات پاكستان را تحت كنترول در أورد.
دستگاه نظامي هند ،داراي راكت هاي كروز سريع بنام ” برهماس – 3 ” است كه سريع ترين راكت هاي كروز در جهان بشمار ميرود و قادر به حمل 300كيلوگرام مواد تخريبي است كه هر ساحه پاكستان را ميتواند مورد حمله قرار دهد و در يك حمله هوايي اين راكت ها در فاصله زماني 12 دقيقه ميتواند به إسلام  آباد برسند و طي كمتر از يك دقيقه ميتوانند لاهور را مورد هدف قرار دهند.ودر يك محاسبه  ترسناك ميتوان گفت كه با مساحت چهار برابر كه هند نسبت به پاكستان دارد ،هند خود را در موقعيت بهتر در رابطه با حمله هستوي ميداند .در چنين حالتي هردو كشور بايد بدانند كه أغاز يك جنگ كاملا عيار ميان دو كشور ،خيلي ها خطرناك براي هردو كشور ،بخصوص پاكستان، و منطقه است.


ظرفيت هاي نظامي هند و پاكستان بر اساس ارقام ارائه شده سال 2016

 

هند پاکستان ظرفیت نظامی
1.4ملیون 0.7ملیون پرسونل فعال رزمی
1.2ملیون na پرسونل ریزرف
1.4ملیون 0.3ملیون شبح نظامیان – ملیشه
100- 120 110-130 کلاهک هستوی
51.1ملیارد دالر امریکایی 7.7 ملیارد دالرامریکایی بودجه نظامی
     

 

دشمني ميان اين دوكشور ،سياست را نيز به بيراهه و انحراف سوق داده است. در پاكستان ،جنرالان نا اميد پاكستاني دموكراسي را بطور دوامدار تحت نام منافع ملي سبوتاج  نموده اند. پاكستان ،از لحاظ فرهنگي نيز أسيب ديده است و در عمل از فرهنگ سرزمين اصلي اش كه  به ارزش هاي فرهنگي و تاريخي شبه قاره هند مربوط است ،بريده است و بيشتر به ارزش هاي دنياي عرب وابسته است و تحت تاثير انحصار گرائي ديني و مذهبي قرار گرفته و كمتر به كثرت گرائي ديني و مذهبي تمايل دارد.
در هند،اين كشور درعوض اينكه روز تا روز به ارزش هاي  سيكولاريزم عميقتر باورمند گردد، جانب  يك سياست نه نرمش بلکه پرخاشگرانه را باهویت نشنلزم هندی در پيش گرفته است و در جهت تامین بیشتر اعتماد میان اقلیت های ملی و مذهبی بخصوص میان هندوان و مسلمانان  کمتر کار صورت میگیرد .

نگراني از نفوذ هند در افغانستان ،جنرالان پاكستاني را بسوي يك پاليسي “عمق ستراتژيك”در افغانستان كشانيده تا بر طبق اين پاليسي در افغانستان مداخله نمايند. پاکستان ،همچنان بازوانش را بسوي چين باز نموده است تا از حمايت مالي ،تجاري و نظامي چین بهره گيرد.


تاريخ مناقشه و خشونت

هندو پاكستان ،بعداز  ايجاد  شان بحيث دوكشور مستقل ،قوانين مشابه ،موسسات و نهاد هاي مشابه را از شبه قاره هند به ميراث بردند.هردو كشور داراي زبان هاي گوناگون و هسته هاي اتنيكي مختلف اند.نخبگان سياسي هردو كشور اهداف و ارزو هاي مشابه داشتند و بزبانهاي مشابه انگليسي اردو ،پنجابي سخن ميزدند.
مؤسس لأغر اندام پاكستان،محمد علي جناح،كه بندرت سگرت از لبانش  بدور بود ،پافشاري نمود تا مسلمانان شبه قاره هند كشور مستقلي را مجزأ از هند تشكيل دهند .

مگر جناح، معتقد به يك كشور اسلامي سيكولار بود.فاميل جناح از جمله مسلمانان سني كه اكثريت نفوس پاكستان را تشكيل ميدهند ،نبود.فاميل جناح إسماعيليه  بود ،بخش كوچك از اهل تشيع ،وزير خارجه دولت جناح از بخش أحمد ية بود كه شاخه كوچك ديگر از اسلام را تشكيل ميدهد.وزير عدليه اش هندو بود ،خانم دوم و پزشک مخصوصش زردشتي بودند.
محمد علي جناح ،يك منزل عصري در بمبیی داشت كه بخش عمده زنده گي ووظيفه اش را در اين منزل سپري نموده بود.

هند و پاکستان ،در سال 1960،موافقتنامه دوستانه اي را در رابطه به تقسيم أبهاي دريائي رود أندوس كه خصوصا براي پاكستان اهميت حياتي داشت به امضاء رسانيدند.تيم ملي كركت پاكستان،در سال 1952و سالهاي1960و1961،به هند سفر نمود .تا سال 1965شهروندان هردو كشو ر بدون داشتن ويزه قبلي سفر مینمودند  ،بعد از  رسيدن به كشور هاي يكديگر ويزه برايشان داده ميشد.
مگر چرا اين باصطلاح “دوگانه اي ها” دوستي شان بخصومت گراييد.

تقسیم شبه قاره هند، موجب تغیر ماهیت ژیوپولیتیک در جنوب اسیا گردیده و وضع این منطقه را پیچیده تر کرده است.

از همان أغاز انقسام شبه قاره هند بدو كشور ،هند دارائي هاي بيشتر ي را بخود اختصاص داد.همچنان هند مناطقي را كه پاكستان ادعاي مالكيت داشت و ميخواست مربوط اين كشور گردد،بخود اختصاص داد.هند منطقه بزرگ و ثروتمند حيدر أباد و ساحه باريكي ازجوناگاد را که را كه عمدتا توسط مسلمانان كنترول ميگرديد ،مگر ارزش هاي هندي داشت بخود ملحق نمود.

جمو و كشمير ،برعكس حيدر أباد و جوناگاد ،مشكل عمده ديگري را ايجاد نمود.

زمانیکه در 1846 امپراطوری بریتانیا بر شبه قاره هند مسلط گردید ، یک بخش وسیع از این مناطق را در شمال هند به قیمت 7.5 ملیون روپیه به فامیل دوگرا فروخت و این منطقه، جمو و کشمیر،  تحت نام “پرنسلی ستیت “، یا ایالت شاهزاده نشین، بوجود امد که حاکمان این منطقه سرسبز و شاداب هندو و اکثریت مطلق باشنده گان ان مسلمان و با ارزش های اسلامی میزیستند.

 یک قرن بعد تر، با تقسیم شبه قاره هند به دو کشور هند و پاکستان هرو کشور هند و پاکستان ادعای مالکیت بر این منطقه نمودند. مگر مهاراجا، حاکم این منطقه ،در ظاهر خواهان حفظ استقلالیت این منطقه گردید . پاکستان با اعزام ملیشاهای داوطلب مسلمان خواست تا حرکتی را در این منطقه بوجود اورد و مطمین بود که مردم مسلمان کشمیر پیوستن به کشور مسلمان پاکستان را ترجیح میدهند . در نتیجه این نا ارامی ها منطقه ای  از جمو که اکثریت شان مسلمان بودند به پاکستان ملحق گردیدند و ده ها هزارتن از مسلمانان دیگر نیز به این منطقه رفتند. مگر در چنین حالتی پر اشوب، منطقه اساسی  دره کشمیربه هیچگونه اقدام شورشی دست نزد. و حتی زمانیکه مهاراجا ،حاکم کشمیر، از دولت هند تقاضا نمود تا ملیشا های پاکستانی را از منطقه کشمیر خارج نماید، مردم کشمیر به اشوب دست نزدند و در نتیجه ء جنگ مختصر که بوقوع پیوست، بخش کوچک از جمو و کشمیر در امتداد گلگت بلوچستان ، به پاکستان پیوست و هند بخش بزرگی از جمو و کشمیر را حفظ نمود .بعدا سازمان ملل متحد پیشنهاد نمود تا هردو کشور هند و پاکستان ،قوتهای شانرا از منطقه بیرن سازند  و در این منطقه همه پرسی یا ریفراندم صورت گیرد. مگر زمانیکه پاکستان از بیرون کشیدن قوتهایش ابا ورزید ، هند به بهانه اینکه پاکستان قوتهایش را خارج نمیسازد، از اجرای ریفراندم خود داری نمود. و بخش بزرگ از جمو و کشمیر تا هنوز جزء قلمرو هند باقی مانده است .

 این خصومت تا کنون میان هردو کشور با فراز و نشیب های زیادی ادامه دارد. تنها در نیمه دهه 80، در نتیجه خصومت ها میان این دو کشور در حدود 44000 تن از اهالی در وادی کشمیر جانهای خود را از دست دادند و در حدود 150 هزار هندی ساکن  این مناطق، منازل مسکونی شانرا ترک نمودند. نظامیان پاکستان موجی از ملیشاها های خرابکار و تروریست را به این منطقه میفرستند و هند بمنظور دفع این خرابکاران گارنیزون ها و قرار گاه های  دایمی را ایجاد نموده است. تعداد زیادی از کشمیری ها خواهان ایجاد یک کشمیر مستقل اند و تعدادی از نخبگان و فعالین کشمیری زیستن در تحت حاکمیت دولت سیکولار را با یک سیستم دموکراتیک ترجیح میدهند و در این منطقه وضعیت پیچیده ای بوجود امده است.
بعد از تشكيل دو كشور مستقل هند و پاكستان ،سيستم سياسي هردو كشور به نحو و شكل ديگري تبارز نمود .هند حالا كشوريست با دموكراسي پر جنجال و أشفته و سيستم سياسي پاكستان سالهاست در زير سلطه نظاميان خويش دست و پنجه نرم ميكندو يا باصطلاح “هندوها بيروكراتها دارندو پاكستانيها جنرال ها”.
پاكستان كه در أغاز جدائي اش از هند ،1/5نفوس هند را داشت ،مگر اکنون نفوس این کشور ،نزدیک به 200 ملیون نفر است.در حالیکه جمعیت کنونی هند بالغ بر یک ملیاردو سه صد ملیون تن میرسد که از هر هفت نفر  نفوس این کشور یکتن مسلمان میباشد. به این ترتیب تعداد مسلمانان هند به اندازه کل جمعیت پاکستان است.بنا بر پیشبینی مرکز تحقیقاتی ،پیو،تا سال ،2050،هند از لحاظ شهروندان مسلمان ،از کشور اندونزی که پرجمعیت ترین کشور مسلمان جهان است، پیشی خواهد گرفت.

پاکستان همچنان ، در آغاز جدایی اش ، 30فيصد ارتش هند ،40فيصد نيروي دريائي و 20فيصد قوت هاي هوايي شبه قاره هند را بميراث برد و حالا پاكستان داراي ارتش با رقم بزرگ و مرموزي است.
با تقسيم نيم قاره هند به دو كشور هندو پاكستان ،جغرافياي جديد در منطقه طوري شكل گرفت كه بخش بزرگي از خاك هند ميان پاكستان شرقي و غربي چون حایلی قرار گرفت و پاكستان واحد و يكپارچه را أسيب پذير ساخت و تعجب أور نبود كه پاكستان در جريان جنگ سرد خود را به اغوش امريكا انداخت و سلاح و تجهيزات باقيمانده از جنگ كوريا را امريكا سخاوتمندانه بدامان  پاكستان ريخت .و همين سخاوت امريكا بود كه جنرالان پاكستاني بيش از حد خود سر و از خود راضی  گرديدند.
جنرالان پاكستاني ،در 1958 دولت ملكي پاكستان را سقوط دادند و أرزوي بًرابري با همسايه بزرگ پاکستان ،هند ،را در سطوح مختلف بخصوص در سطح نظامي مي پرورانيدند.جنرالان پاكستاني در 1965،براي بار دوم گوريلاهای جنگي را به كشمير فرستادند ،مگر ارتش هند أنها را در امتداد سرحد و حتي جلوتر ، در جنوب، بعقب راند.بعد از جنگ چند هفته اي ،هردو كشور أتش بسي را بامضا رسانيدند و پاكستان در اين جنگ چيزي بدست نياورد و در مقابل ارتش پاكستان اين را درک نمود كه همسايه اش ،هند ،كشور خطرناكی برايش است.
پنج سال بعد تر ،نا أمني و بي ثباتي در شرق پاكستان أغاز گرديد و گروپ كوچك از گوريلا هاي  بنگالي كه از جانب هند طور مخفي حمايت ميشدند ،بفعاليت أغاز نمودند .جنرالان پاكستاني جهت سركوب اين گوريلاها عمليات ضد شورش را در پاكستان شرقي أغاز نمودند كه عمليات خيلي ها وحشيانه و بي تناسب بودو باعث خشونت ها و مقاومت هاي بزرگتر گرديدو هند بطور رسمي در دسيمبر 1971داخل اين مناقشه گرديد.در طي 13روز، ارتش هند يكجا با شورشيان بنگالي ارتش پاكستان را شكست داد و پاكستان شرقي تحت نام بنگله ديش بحيث كشور مستقل اعلام موجوديت نمود.البته اين شكست يك افتضاح تاريخي براي نظاميان پاكستاني بود و تحت تاثير همين شكست ،نظاميان پاكستاني مؤقتا حكومت نظامی را در پاكستان به رهبران ملكي سپردند.مگر اين حكومت ملكي ديري دوام ننمود و كودتاي ديگري در 1977،دوباره نظاميان را حاكم سرنوشت مردم  پاكستان ساخت و جنرال ضياءالحق حاكم نظامي اين كشور گرديد.
با حمله اتحاد شوروي بر افغانستان در 1979،پاكستان به مركز ارسال كمك هاي امريكا و متحدين ستراتژيكش از جمله عربستان سعودي مبدل گرديدوتسلط جنرالان پاكستاني ،پاكستان را از مسير ايدياي سيكولار محمد علي جناح بسوي يك پاكستان محافظه كار مذهبي با ايدياي ارتودوكس  اسلام سني كشانيد.پاكستان در زمان ضياء با اجراي قوانين شرعي سني از جمله جزا هاي متكي بر قوانين سختگيرانه  شرعي ،ضديت با بخش هاي كوچك  مسلمانان، مانند بخش “أحمدية”كه در سال 1974اين گروپ را غير مسلمان معرفي نمودند،ممنوعيت استفاده از مواد الكولي  در سال 1977،  کشور با هويت اسلامي معرفي گرديد.
جنرال ضياء ،ضمن يك حادثه مرموز هوايي در سال 1988،همان سالي كه ارتش سرخً خاك افغانستان را ترك نمود،از بين رفت .بعد از مرگ ضياء در پاكستان يك دولت ملكي ظاهرا جاي حكومت نظاميان را گرفت ،مگر در عمل نفوذ ارتش پاكستان و دستگاه كنترول أي اس أي در همه ساحات ملكي چون رسانه ها ووسائل ارتباط جمعي ،دانشگاه ها ،ادارات دولتي ،محاكم عدلي و قضائي و بزنس هاي خصوصي با قي ماند.
با ادامه كمك هاي نظامي و تسليحاتي امريكا به ارتش پاكستان و استفاده همه جانبه از كمك هاي امريكا ،غرب و عربستان سعودي طي يكدهه جهاد افغانستان به مجاهدين افغان در پاكستان ،ارتش پاكستان به يك ارتش نيرومند داراي سلاح هستوي مبدل گرديد.

هندوستان

كشور هند ،طي  چند د هه است كه راه رشد اقتصادي خويشرا مي پيمايد.هند اكنون در چنان وضعيتي است كه از لحاظ نظامي و اقتصادي خود را با پاكستان مقايسه نمي نمايد ،بلكه هند در منطقه أزمندانه با چين در حال مسابقه است.
هند ،بعد از احراز استقلال، با پيروي از مدل “اتكا بخود “تا حدي توانسته است مسير رشد اقتصادي -اجتماعي را موفقانه بپيمايد.در حاليكه انتخاب مدل “پلان دولتي “و “اقتصاد وابسته”،درسالهاي اخير هند را در دهه 80به بحران روبرو ساخت مگر اكنون هند با ديناميزم نيرومند و ظرفيت هاي رو برشد بجلو ميرود.در هند در اغاز احراز استقلال حد متوسط طول عمر 32 بود مگر حالا اوسط طول عمر 68 است .عاید ناخالص کنونی هند سالانه به 7.4 ترلیون پوند میرسد که بعد از ایلات متحده و چین در ردیف سوم قرار دارد. در پهلوی همه این جوانب مثبت فقر هنوز هم دامنگیر مردم هند است و به تعداد 250 ملیون نفوس این کشور روزانه کمتر از 4 دالر عاید دارند.

تفاوت میان ثروتمندان و فقیران در این کشور روز تا روز بیشتر میگرددو این تفاوت بسرعت رو به افزایش است. در سال 2016 ،صرف 1% از هندی ها بیشتر از 58% سرمایه ملی هند را مالک بودند. تفاوت زنده گی و ثروت در ایالات مختلف بیشتر میگردد. بعنوان نمونه ، مردمان ایالات ثروتمند در امد شان چهار برابر بیشتر از افراد ایالات فقیر نشین چون ایالت بیهار است.

هند،در أوائل دهه 90،موفق گرديد تا سالانه بيشتر از 2مليون موتور بايك توليد نمايدو حالا يكي از بزرگترين توليد كننده دو چرخه در جهان است كه سالانه بالغ بر 20 مليون از اين دو چرخه ها را توليد مي نمايد كه 18مليون از اين موتور بايك ها براي استفاده داخلي و 2مليون انهار به خارج صادر مي نمايد.
پرواز هاي داخلي اين كشور طي يكدهه گذشته دو چند گرديد و در سال 2016 تعداد مسافرين 23فيصد افزايش يافت كه اين افزايش رشد خطوط هوايي هند را نشان ميدهد كه باعث گرديد تا به تعداد 1000هواپيماي ديگر را فرمایش دهد.

صدور تولیدات نرم افزا و سرویس های خدماتی انها ،در طی ده سال گذشته در حدود چهار برابر گردیده است. كه بالغ به 117مليارد دالر در سال ميگردد.

صنعت ملي فضائي هند توانسته است به تعداد 104ستلايت را كه ساخت صنعت فضائي هند است در مدار هاي مختلف با مقاصد مختلف صنعتي بفضاپرتاب نمايد.ظرفيت هاو تنوع كه در هند موجود است ،نيروي انساني كه هند دارد ،همه و همه بيانگر اينست كه هند با نيرومندي بسوي رشد اقتصادي ،با حالت ميانه،در حركت است.

أنچه كه قابل نگراني براي أقليت ها در هند است ،نگراني از تمايل بيشتر حزب نارندرا مودي بسوي نشنليزم هندي است .با تسلط بيشتر بخش محافظه كار حزب نشنليست حاکم،تمايلات سكتاريستي و قبيله اي روبه رشد است. مسلمانان هند كه  بيشتر از14فيصد نفوس هند را تشكيل ميدهند ، مگر در پارالمان هند تعداد نماینده گان مسلمان متناسب به جمعیت مسلمان این کشور نیست واز لحاظ وضع اقتصادی و اجتماعی به انها توجه لازم صورت نمیگیرد و  در بسا از نيازمندي هاي زنده گي كمي بهتر از 17فيصد افرادي اند كه رسما بنام “طبقه غیر قابل لمس” مسمی اند.

پاکستان

پاكستان ،خيلي ها كمتر از هند سرمايه داران ملياردر دارد .مگر شيوه و عملكرد فيودالي در اين كشور ريشه عميق دارد.پاكستان با 65مليون نيروي كار كه دارد ،صرف 10مليون كارمند ملكي دارد،بنا بگفته أتش تسير،نويسنده اي در شهر نيويارك ،”در اين كشور ،پاكستان،مردم بيشتر در مورداسلام حرف ميزنند، مگر در مورد رشد و بهبود زنده گي مردم كمتر صحبت ميشود”.

طبقه اي كه در پاكستان نيرومند ،مرفه و پر در أمد است،ارتش پاكستان و وابستگان اين نيروي نظامي است.مصرف سالانه ارتش پاكستان در حدود 8مليارد دالر يا 2.6فيصد عايد ناخالص ملي پاكستان محاسبه شده است كه البته اين مصرف شامل معاشات و مصارف متقاعدين نظامي نمیگردد كه در صورت محاسبه مصارف متقاعدين ،مصرف عمومي ارتش سالانه 4فيصد عايد ناخالص ملي پاكستان را احتوا مي نمايد.علاوه بر اين مصارف گزاف  ارتش ،مصارف غير أشكار و غير رسمي نيز از بودجه دولت تخصيص داده ميشود.تاسيسات و نهاد هاي صنعتي و توليدي را كه ارتش پاكستان تحت كنترول دارد،شامل بودجه رسمي دولت نميباشد .ارتش پاكستان ،همچنان  مالك بزگترين بخش تجارت مسكن نيز مي باشد.مسيولين صنعت مسكن در ارتش در شهر هاي مختلف پاكستان ، أراضي بوسعت 35 كيلومتر مربع زمين را در كراچي و در حدود 1/4ام شهر لاهور را كه شامل كلپ هاي سپورتي ،مراكز تجارتي شهري و پارك هاي تجارتي است، بخود اختصاص داده است.
افسران و جنرالان بالا رتبه ارتش پاكستان بشمول متقاعدين ،با رفاه زنده گي مي نمايند.بگفته يكتن از جنرالان متقاعد ارتش “انها،ارتش پاكستان،ما را به نحو خوبي سرپرستي مي نمايند .”و از اين جهت وي ترجيح ميدهد كه ايام تقاعدش را نسبت به  اینکه در بريتانيا با تعدادي از اعضا فاميلش بگذراند ، بهتر است در لاهور سپري نمايد.
چنين امتيازات و حقوق ويژه توانسته است  موقعيت ارتش پاكستان را بمثابه تهديدي بر دولت ملكي پاكستان و بنيادي شدن دموكراسي در اين كشور حفظ نمايد و سياستمداران پاكستان را به شيوه هاي گوناگون در كنترول داشته باشد.پوليس و محاكم عدلي پاكستان كوشش مي نمايند با برخورد محافظه كارانه و احترام اميز، خود را با ارتش مقابل نسازد.رسانه ووسائل ارتباط جمعي مربوط ارتش اثر بخشي و نفوذ نيرومندي در سيستم اطلاعات پاكستان دارند .و ارتش هنوز هم نسبت به نخبگان و سياستمداران ملكي در پاكستان،دست با لا دارد.
ارتش پاكستان همواره برخورد متفاوت در برابر گروپ هاي تروريستي و راديكال اسلامي داشته است .با أنهائي كه در برابر دولت اعمال خرابكارانه را انجام ميدهد گاه گاهي با عمليات هاي نظامي برعليه انها اقدام مي نمايد ،مگر در برابر أنعده گروپ هاي راديكال اسلامي كه بر عليه مخالفين پاكستان در خارج عمليات تروريستي و أشوِّب افگني انجام ميدهند ،خاموشی اختيار مي نمايد.زيرا با حمايت دوامدار ارتش ،أي اس آي  و احزاب اسلامي پاكستان بود كه طي چند دهه گذشته گروپ هاي گوناگون راديكال اسلامي پرورش يافتند و تا هنوز هم چنين ستراتژي ادامه دارد.
بلوچستان ،ایالت با دشت های ناهموارش که بیشتر از 43% خاک پاکستان را احتوا می نماید ،از اغاز اعلام پاکستان تا اکنون شاهد شورش ها و نا ارامی های دوامدار و پراگنده بوده است . بر اساس تخمین یکی از ارگانهای غیر دولتی ، تعداد افرادی که تحت نام شورشی و جدایی طلب توسط نیروهای امنیتی پاکستان گرفتار و یا ربوده شده اند تا کنون به 18000 تن میرسد .تنها در سال 2016،به تعداد 728 تن در سراسر پاکستان ناپدید شده اند .برخی از انها بعد از مدتی دوباره بزنده گی عادی بر گشته اند و تعدادی هم اجساد شان در کنار جاده ها یافت شده است. مگر دولت پاکستان در حالیکه  هرگونه  دست داشتن در این حوادث را رد می نماید ، در جلسه ماه دسیمبر سال 2016 ، وزیر داخله اسبق پاکستان باصطلاح مجرمین فعال در بلوچستان را اجنت های هند خواند که در لباس پاکستانی فعالیت می نمایند.

در شهر های کوچک بلوچستان پاکستان ،بیشتر از 90 فیصد مردم در فقر زنده گی می نمایند، در حالیکه این فیصدی در لاهور به 10 فیصد میرسد.

فساد در بخش هاي مختلف نظامي و ملكي پاكستان ،بشمول نخبگان سطح بالاي اين كشور ، به اشكال گوناگون ادامه دارد.نواز شريف ،نخست وزير، بعد از افشاشدن اسنادي بنام “اسناد پانامه”،كه اسنادي را مبني بر خريداري
منازل گرانقیمت از جانب  اعضا فاميليش در لندن ، افشا نمود،از  جانب محكمه عالي پاكستان از وظيفه سبكدوش گرديد .

با گذشت 70سال از ايجاد پاكستان،اين كشور تا هنوز داراي احزاب واقعا سر تأسري  ملي و پاكستان شمول نيست.برعكس تعلقات ايالتي و اتنيكي در این احزاب  نيرومند تر است.

بعنوان مثال ،حزب نواز شريف در انتخابات سال أينده پاكستان دست با لايي خواهد داشت، زيرا در پنجاب پرنفوذ ترين ايالت پاكستان كه در حدود نيمي از نفوس پاكستان را دارد، اين حزب ريشه عميق دارد.در حاليكه ،حزب مردم پاكستان در ايالت سند كه از لحاظ كثرت نفوس دومين إيا لت پاكستان است از حمايت وسيع بر خوردار است. حزب تازه ايجاد شده “تحريك انصاف” پاكستان برهبري ستاره كركت پاكستان ،عمران خان،كه شعار مبارزه وسيع بر عليه فساد را به پيش گرفته است ،تاكنون صرف  در منطقه خَيْبَر پشتونخواه ،كه محل سكونت پشتون هاي پاكستان است ، محبوبیت دارد و تا هنوز نتوانسته است به يك حزب سرتاسري  مبدل گردد.تعدادي ديگري از احزاب و ساز ما ن های كوچك پاكستا ن،  احزاب و سازمانهاي اتنيكي و يا مذهبي اند.
تسلط و نفوذ چندين دهه ارتش در سياست پاكستان ،بخصوص سه بار تغير رژيم توسط نظاميان ،سد رشد پاكستان بسوي دموكراسي و ايجاد يك دولت انتخابي ملكي در اين كشور گرديد ه وبنا بر نبود نهاد هاي بنيادي براي رشد دموكراسي ، این کشور نتوانست بسوي يك سيستم با اعتبار سياسي و دموكراتيك گام بردارد.

پاكستان در واقعيت كشوريست كه مردم در ايالات مختلف و با ويژه گي هاي زباني مختلف تقسيم شده و با ارزش هاي اسلامي با هم زنده گي مي نمايند و توسط آرتش، إيالات مختلف با هم يكجا نگاه داشته شده اند.از همين لحاظ تغيرات بسوي تعميق دموكراسي و يك دولت انتخابي ملكي خارج از فوكس دوامدار ارتش و آي اس آي خيلي ها بطي و أرماني است.اقتصاد پاكستان همچنان ضعيف و جامعه بصورت كل يك جامعه محافظه كار ديني باقي مانده است.ثروتمندان در عقب ديوار ها پنهان اند و اكثريت جامعه با فقرو عقب مانده گي و بيكاري دست و پنجه نرم مي نمايند.

پاكستان با نزديكي اش با چين اميدوار است تا مرحله جديدي از دوستي را با اين كشور أغاز نمايد و از موقعيت نيرومند اقتصادي و نظامي چين و اثربخشي كنوني اش در أسياي جنوبي  نفع برد.  وعده 60ملیارد دالري چين در سرمايه گذاري اش با پاكستان ،كه بيشتر از نيم اين سرمايه گذاري در بخش نيازمندي هاي اساسي پاكستان شامل نيروي انرژي گاز ،برق ميگردد(دو رياكتور اتمي با ظرفيت 1100ميگا وأت در غرب كراچي در حال اعمار است)و بخش ديگر جهت ساختمان زير ساخت ها چون جاده ها ،تأسيسات بندري ،ميدان هاي هوايي ،اعمار فابريكه هاي سمنت و بهبود بخش جهانگردي ميگردد ،بر ای پاكستان اميد تازه بخشيده است . براي پاكستان كشوري كه سرمايه گذاري  در إن صرف 15فيصد عايد ناخالص اين كشور را تشكيل ميدهد( در حاليكه اين رقم در هند به 30 فيصد و در بنگله ديش به 28فيصد ميرسد)، سرمايه گذاري  چین تحفه خدايي محسوب ميگردد.

چين سالهاست تامين كننده سلاح نظامي براي پاكستان است و حامي توليد سلاح اتمي پاكستان از لحاظ دپلوماتيك و هم از لحاظ تخنيكي بود.گر چه امريكا از زمان ايجاد پاكستان تا كنون در حدود 78مليارد دالر به پاكستان كمك اقتصادي و نظامي نموده است ،مگر بگفته برخي چينائي ها “چين دوست زمان خوب و بد پاكستان بوده است،”.در حاليكه هند اين نزديكي تجاري ، نظامي پاكستان با چين را با نگراني دنبال مي نمايد.

پا چنين وضعيتي حل مسايل مورد اختلاف ميان هند و پاكستان در أينده نزديك مشكل بنظر ميرسد .ميگويند صلح از خانه أغاز ميگردد.براي پاكستان و هند لازم است تا در قدم نخست گام هاي اساسي در داخل كشور شان در جهت نهادينه سازی بيشتر دموكراسي ،سيستم مطمئن انتخاباتي ،رشد نهاد هاي سيكولار و جلب بيشتر اعتماد مردم به دولت هاي انتخاباتي بردارند.
در پاكستان ،رهبران انتخابي ملكي بايد كنترول عام و تام قدرت را در همه عرصه ها تامين نمايند و فرهنگ معافيت گروپ هاي راديكال و افراطي كه  در داخل و خارج به خشونت و ترور دست ميزنند ،خاتمه داده شود.
در هند ،بايد دولت تحت رهبري حزب نشنليست مودي در عوض تمايل بيشتر بسوي نشنلزم راديكال هندي ،بسوي سيكولاريزم بيشتر و اعتماد سازي ميان مسلمانان و هندوان و ساير أقليت هاي مذهبي گام بردارد.
تعدادي از نخبگان و فعالين سياسي كشمير تحت كنترول هند ،ترجيح ميدهند تا در كشور داراي رژيم سيكولار و دموكراتيك با اختيارات محلي بيشتر و عاري از تعصب زنده گي نمايند. از اين لحاظ لازمست تا دولتمردان هند زمينه را فراهم أورند تا به صداي مردم جمو و كشمير گوش داده شود.  پایان

بصیر همت

سپتامبر –  2017

طنز نړیوال تاریخ کتاب له څلورم ټوک څخه

 

 

لیکونکی محمودنظری

11.9.2017
 استاد سعدالدين شپون
۱۹۳۳ م-
استاد سعدالدين شپون د ارواښاد قاضي برهان الدين زوى په کال ( ۱۳۱۱ ه ل ) د كندز په خان آباد كې زېږېدلى دى. د ادبياتو له پوهنځی څخه تر فراغت وروسته یې په پښتو ټولنه كې رسمي دنده پيل كړه. په  کال (۱۳۴۴  ه ل ) كې امريكې ته لاړ او هلته يې د نقد او ښكلو هنرونو په برخه كې ماستري واخيسته. يو كال وروسته، چې بېرته هيواد ته راستون سو، په كابل پوهنتون كې استاد وټاكل سو او دغې دندې ته يې د داوود خان تر جمهوريته پورې دوام وركړ.
دکال ( ۱۳۵۷ ه ل ) په وروستيو كې له هيواده ووت او امريكې ته  ولاړ، په امريكا غږ راډيو كې  یې دنده واخيسته او تر( ۱۳۸۲ ه ل ) پورې يې دا دنده تر سره كړه.
د پرخه په ترخه په نامه يوه شعري ټولگه لري، شين ټاغى، گټيالى او د څمڅې ياران يې ناولونه او د بنگي غاړه يې د لنډو كيسو ټولگه ده.
همدارنگه استاد شپون د نامتو فرانسوي ليكوال همينگوې د سيند او بوډا په نامه داستاني اثر په پښتو ژباړلى او چاپ كړى دى ښايستو د استاد سعد الدين شپون څلورم ناول دى
كيسې د ژوند ارزښت په گوته كوي:(( كيسه يوازې اوږدوالى او سور نه لري، يو درېيم بعد دى. همدغه بعد يې، چې دى د ژوند ارزښت يې دى.))
د شپون نثر په عين ساده كې تصويري دی ، ویونکی خوند ترې اخلي.د هغه دنثر ژبه ساده او عامیانه ده او مثالونه یې هم په  عامیانه  ژبه دي او دا مثالونه دهغه لیکنه طنزي کوي ځکه ددواړو تر منځ یو تناسب ویني چې  دلته  دهغه قرباني د کیسې د مثال د اتل سره پرتله کیږي که دامثالونه ټینگ وي مقاله یا لیکنه هجو اوان کله تر هزله غځوي
طنزی  مثالونه او دخلکو کلیواله ژبه دهغه مقالي خوندوری کوي،  هغه  په سياسي، اجتماعي او ملي مسايلو کې  راوي خپله وي او ځان ملامتوي په ځان نیوکه دا دطنز لیکلو یو اواز دي
يوه دلنډو كيسو ټولگه یې ( د بنگي غاړه) د ه .
د استاد سعدالدين شپون ټولې لیکنې د طنزي توکو ډکي دي
هغه لیکي :
شاه ولي استاد په یوه مرکه کې راته ویلي وو، چې زه چې د شپې له مجلس نه کور ته راشم نو تر سهاره ریاضت کوم. ما فکر وکړ چې شاه ولي استاد عجب تهجد والا صوفي دی. ما سره د مرکې په وخت نسیم ستانکزی هم و. هغه وروسته راته وویل چې د شاه ولي ریاضت دا دی چې د سندرو تمرین کوي
هغه بل ځای  لیکي :
عامر لکه زنځه داسې میده میده لگیا وي، ته وا مېږی یې تر پښو لاندې نه آزارېږي، خو زه خپله یو وخت د رادیو نطاق وم، باید پوه شوی وای چې ژورنالست په مارانو کې منگری دی یا گوسڼه.، آخون موسا صیب ته یې په دې دومره بزرگۍ سره، په مبارکه کڼاوه کې ټک ورکړ، د سترگو په رپ کې یې جامه وربدله کړه.
هغه بل ځای  لیکي :
یو وخت مې د کلي له ملا نه د عبوسا قنطریرا توری اورېدلی و چې د یوه تاوجن چرسي له پاره یې په روژه کې استعمالاوه. ویل به یې چې نیمه ورځ په نورو، نیمه په ځان په غوسه وي.
هغه بل ځای  لیکي :
اوس د رسنیو سترگې نه له کرزي سوزی نه له پیر او حضرته، په همدې تاند کې داسې انتقادونه لولم چې غونی مې ورته زیږ شي. د مشرانو له نومونو سره خان هم نه وايي. یو ځلی زه په شپږم ټولگي کې وم، چې مشر ورور ته مې خط لیکه. شروع مې کړ
برادر ارجمند و به جان برابرم. نو بیا حیران وم چې له نامه سره یې خان ولیکم که جان. له موره مې پوښتنه وکړه. مور مې پنج کتاب لوستی و. راباندې په غوسه شوه چې بې ادبه، مه خان لیکه مه جان، نه یې نوم. ولیکه چې محترم و عالیجناب

هغه بل ځای  لیکي :

پېښوریانو د لاریو او بسونو مثال راووړ چې موټروانانو قسم قسم تاویزونه او آیتونه ورکې ځړولي وو او ویل یې چې تر لایسنه دا برکتي دي، چې د ډایور د سیټ په سر ځړېدلي وي نو ټکر نه کوي. زما یار، مولوی صیب خالص یو ځلي د خپل موټر کلي له رسمي موټروانه واخیسته، خپله په جلو کښېناست، مجري او مرسی یې یاده کړه، خو چې روان یې کړ، گړز د ونې سره وجنگېد. خالص صیب به په خندا ویل چې ما (اعقل و توکل ) حدیٍث رعایت کړی نه و، مانا د اوښ زنگون وتړه او توکل وکړه
هغه بل ځای  لیکي :
خیرخیریت وي، ټول پښتانه وي،ټوکې ټکالې،غیبتونه، کنځلې ښېرا، او ټوټکې، هر څه پښتني وي، خو چې د پاړسي یو وړوکې تبی ورکې وشي، نو لکه چې شودو ته خمه زوره (یو قسم بوټی دی چې کوچیان یې شودوته اچوي) ورښکاره قدرې شی، ورانې شي .
شپون صاحب (شاعر ته خطاب) کې وايي :

ته د دنيا د کاروانونو جرس
د تمدن د قافلې زنځير
ستا له تېزبينو سترگو ډډه کوي
د هندوکښ د اسمانونو کجير
هو ته شاعر يې قلم سم چلوه
بل ځای وايي :
. دړانده فلک قانون دی اې بیباکه ماتوه یي
ساقی څه د خلکو غم کړی یوه شپه ده تیروه یي

يادونه : د محترم نظږي صاحب ليکنې تر څنگ يو  څو جملې ورزياتوم  مرحوم شپون د ننگرهار ولايت د خوگېاڼو د شيرزادو ولسوالی د کديخلو د قريي اود ملايانو د کلي اوسيدونکې وو . دده پلار او نوره کورنې د کندوز خان اباد ته کډوال شوي وو. ددوی کلی او ځمکې شته دده يو څو خاطرې ليکم شپون صاحب په ۲۰۰۵ ز کال سويډن ته د خپلې کورنې سره را غلی او زما ميلمه وو لامل داوو ،چی ده خپل ځوی ميرويس ته دسويډن په مالمو کې يوه نجلی چی ملاله نومېږي کوژدن کړه په واده کې د اروپا څخه زيات ليکوالان ژور نالستان شاعران  لکه نجيب الله منلی، داکتر وردگ، انځور،طارق بزگر،،بيکسيار،اونور راغلي وو، دواده په څنډه کې مو دده سره بنډارونه وکړل ده دخپل کلي اود مشرانو او په خو گېاڼو کې د خلکو د پخوانيو رواجو کلتور اود ولسونو ترمينځ د اړيکو اود ځوان نسل د زده کړو په اړوند زما څخه  پوښتنې کولی شپون تل ټوکې کولې خوگېاڼواله ژبه کاروله متلونه به ويل دده سره ناسته په زړه پوری وه ،بيا زه امريکا متحدو ايالاتو ته څو کاله وړاندی ولاړلم کله چی دی خبر شو دی د خپلی ميرمنې خپلې نگور ملالی سره زما ليدو ته را غلو پوره درناوی وکړ ډير ميلمه پاله انسان وو تل يي خوله له خند ا ډکه وه دی د پښتو ژبی ادب او د ولس لپاره يوه لويه ضايعه ده الله دی جنت ور کړي، قالو انا لله وانا اليه راجعون

محمداقا شيرزاد آ

د شهيدانو يادونه:

 

هر ليکونکې او د نظر خاوند شهيد ته جلا تعريف لري ، وايي چي احمد، قلبي  شهيد دی نور شهدان نه دي.

زه وايم شهيد هغه دی چی د وطن ولس دخاوری د تمايت او خپلواکې عدالت او خپلې عقېدی لپاره ځان قربان کړې وي. شهيدانو لست او نمونه تر شمير وتلي دا په دی ما نا چی د هيواد ۵ زره کلن تاريخ اود ددی خاوری فاع اود زبرځواکنو ير غلونه مخنوي په زرگونو افغانو ځلمو ( نارينه او ښځېنو» د شهادت جامونه څښلي اود خپل هيواد لپاريي ځانونه سنگر نيولي خوددی هيواد ولسواکي، خپلواکي ساتلي ، خو نن زموږ په هيواد کې د ښه او بد توپير نه کيږي. اصلي اتلانونوم  اخستل   گناه شمېرل کيږي . دلته هغه چاته اتل ويل کيږي يا لمانځغونډې ورته نيول کيږي چی همداوس د واک پر لوړې څوکې ناست دي، د اتل ولې معيار اود درناوي لپاره بايد اوسنی واکمنه اداره سمه او پر ځای قانوني پرېکړه ونيسي ،بد بختانه زموږ په هېواد کې هغه څوک چی واکمن وي د هغوي کسان بيا اتلان او شهيدان او ښاغلي دي هغه نورو واکمنو چی ماته خوړلی د هغو پلويانو اتلولي او شهيدان بيا تر خاورو لاندی شي، زه تر لږ تبصېری نه مخکې يو څو بېلگې وړاندی کوم.

ايا د ميوند ملاله شهيده نه ده؟

ايا قاسم د کوزکنړ اوسيدونکې چی په گوشته کې شهيد شو هغه شهيد نه دی؟ ايا ناهيد چی د خپل پت لپاره له لوړ منزله ځان را گزار کړ شهيده نه ده؟ ايا د ۱۳۶۷ ل کال جنگ چی د جلال اباد پر ښار د پرديو لخوا وتپل شو په زرگونو نارينه، ښځېنه، اود وطن سرتيرو افسرانو سياسيونو پکې سرونه نظرانه کړل شهيدان نه دي؟ ايا په ځانوژونکو حملو کې وژل شوي عام وگړي شهيدان نه دي ؟ ايا همدا اوس د وطن سربازان او افسران چی د وطن په دفاع کې شهيدان نيږي شهيدان نه د؟ بيله شکه چی همدا کټگوری ټول شهيدان دي . خو افسوس چی دلته يوازی هغه څوک دشهيد تر نامه لاندی امتياز اخلي چی څوک لري.

محمد اقا کوچی

20170909

 

قومي چاڼ

 

Alimiدوهـــمـــه بـــرخــــه:
دعظم الدین علیمي څیړنه، ژباړنه او لنډیز ۲۰۰۹ (ز) کال
د معاصر تاریخ په پیل کې:

۱– په ۱۶۵۲ (ز) کال کې د آیرلنډي کاتولیکانو زیاتې ځمکې غصب او هغوي په ښارونو کې له استوګنې محروم کړاي شول. سل زره آیرلنډيان (نارینه، ښځې او ماشومان) د زور له لارې شمالي امریکا او دهغې لویې وچې شاوخوا مستعمرو ته وشړل شول. د پرینډرګاسټ په نامه د یو معاصر شنونکي د وینا له مخې د آ یرلنډ د وګړو له پنځو برخو څخه څلور برخې یا شړل شوي او یا وژل شوي دي. څو زره آیرلنډي عسکر د هسپانیې او هالنډ پر پاچهانو وپلورل شول.
۲– د فارس صفویانو په ۱۵۳۰ (ز) لسیزه کې د لومړي طهماسب په واکمنۍ کې د سلګونو زرو په شمیر ارمنیان وشړل. وروسته شاه عباس په ۱۶۰۴- ۱۶۰۵ کې د شړل شوو ارمنیانو (۱۵۰۰۰۰) کسان د اصفهان په جولفا نومي ځاي کې بیرته ځاي پرځاي کړل.
په اتلسمه او نولسمه پیړۍ کې:
۱– په اتلسمه پیړۍ کې روسیې تر یومیلیون زیات کریمیایی تاتار او نور قومونه عثماني امپراتورۍ ته وشړل او په ۱۷۸۳ (ز) کې یې دهغوي ځمکې خپلې کړې.
۲ ـ د چین امپراتور، چیان لونګ، په څو پرلپسۍ جنګونو کې د زونګار قوم محوه کړ. دچینایانو د بریا په دوران کې (۱۷۵۵ – ۱۷۵۷) او ترهغې وروسته نږدې اتیا په سلو کې زونګاریان چې شمیر یې له پنځه سوه زرو څخه تراته سوه زروپورې رسیده ووژل شول.

د چینګ واکمنې کورنۍ له وګړو څخه تشه شوې ساحه د خپلې امپراتورۍ د نورو ځایونو پر خلکو ډکه کړه، خو یوه پیړۍ وروسته همدغه ساحه دمسلمانانود بغاوت په ترڅ کې ګډه وډه شوه. مسلمانانو د نولسمې پیړۍ په نیمايي کې د چینګ کورنۍ د واکمنۍ پرخلاف پر پراخو بغاوتونولاس پورې کړ. له دغو شورشونو څخه د یادونې وړ دوه شورشونه، یو د دونګان شورش(۱۸۵۶- ۱۸۷۳) اوبل د یونان په ایالت کې د پانتاي شورش (۱۸۶۲- ۱۸۷۷) دی. د لومړي شورش په ځپنه کې څو میلیونه او د دوهم شورش په ټکونه کې یو میلیون خلک ووژل شول.
۳– په نولسمه پیړۍ او په تیره بیا په ۱۸۳۰ لسیزه کې، دامریکا د متحده ایالتونو حکومت د امریکا بومي قبیلې، د خپلې استوګنې له عـنعـنـوي ساحو څخه، له زور څخه د کار اخیستنې له لارې، لویدیځو او یا نورو لیرې پرتو کمپونو ته ولیږدولې . دا بهیر د هندیانو د لیږد بهیر ونومول شو چې نږدې اته زره خلک پکې ناروغیو ووژل.
په شلمه پیړۍ کې:
۱ – د امریکا د متحده ایالتونو نژادپالو سپین پوستکو د خپل هیواد پر تورپوستانو له تشدده ډک بریدونه کول، دهغوي کورونه یې سیزل او وژل یې. تورپوستان د زده کړې لپاره جلا ښوونځیو، د تفریح لپاره جلا تفریحځایونو اودعبادت لپاره خپلو ځانګړو کلیساګانو ته تلل. هغوي له سپین پوستانو سره په ښوونځیو، تفریحځایونو او کلیساګانو کې د یوځاي کیناستلو اجازه نه درلودله. تر۱۹۶۴ (ز) کاله پورې، تورپوستانو په بسونو او اورګاړو کې، په هغه صورت کې پر چوکيو د کیناستي حق نه درلود چې په بس یا اورګاړي کې به کوم سپین پوستکی ولاړپاتې وو. په زرګونو وسلوالو سپین پوستانو د ۱۹۲۱ (ز) کال د مئ د میاشتې پر۳۱ او د جون د میاشتې پر لومړۍ نیټه، په اوکلاهوما ایالت کې د تورپوستانو یوه محله چې تولسا نومیده وسوزوله. په دغه محله کې د سپین پوستانو د توکمي تشدد له لامله اته سوه تورپوستان ټپیان اوپه روغتونونو کې بسترشول. لس زره کسان بیکوره شول، پنځه دېرش ښاري بلاکونه چې۱۲۵۶ کورونه یې درلودل، د اور په لمبو کې وسوزیدل او نږدې درې سوه کسان چې له هغو څخه شپاړس تنه سپین پوستان وو، ووژل شول.
۲– په ۱۹۳۰ (ز) لسیزه کې دامریکا د متحده ایالتونو، له سوېل لویدیزو ایالتونو څخه چې په تیر وخت کې د مکسیکو له هیواد څخه پر زورغصب او نیول شوی دي، څه ناڅه پنځه سوه زره (۵۰۰۰۰۰) مکسیکي امریکایان مکسیکو ته وشړل شول. دا کار یې ددې ویرې له مخې ترسره کړی وو چې په هغو ځمکو کې مکسیکیان د دیموکراتیکو انتخاباتو له لارې واک ترلاسه نکړي.
۳ – په دوهم نړیوال جنګ کې دالمان نازیانو د هټلر پر مشرۍ نږدې شپږمیلیونه یهودان ووژل.
۴– په ۱۹۴۳- ۱۹۴۴کې شوروي اتحاد کریمیایي تاتار، کالمیکیان، چیچنیان، انګوشیان، بالکانیان او کاراچیان منځنۍ اسیا او سایبیریا ته وشړل.
۵ – تر دوهم نړیوال جنګ وروسته، له ۱۹۴۵- ۱۹۴۸ پورې، له منځنۍ او ختیزې اروپا څخه تر شپاړس میلیونو پورې جرمنیان وشړل شول او یا تیښتې ته اړکړاي شول. تاریخپوهان د شړنې او تیښتې په دغه بهیرکې د وژل شوو شمیر درې میلیونه ګڼي او دا پیښه د نړۍ په ثبت شوي تاریخ کې د قومي چاڼ تر ټولو لویه بیلګه ګڼي.
۶– په ۱۹۴۷ کې چې په هند کې د برتانیا ښکیلاکي دوران پاي ته رسیده او دهند تجزیه مطرح وه، نو دهندوانو، سیکهانو او مسلمانانو ترمنځ له تشدد نه ډکې نښتې وشوې. په دې نښتو کې تر لس میلیونو زیات خلک له خپلو سیمو څخه بیځایه شول او تر پنځه سوه زره زیات کسان ووژل شول. د هندوانو او مسلمانانو نښتې د انګریزي ښکیلاک د پټو شیطاني دسیسو پایله وه چې دهند په نیمه وچه کې یې د خپل شتون په ټوله موده کې ورڅخه کاراخیست. د انګریزي ښکیلاکګرو په نوښت، د « تفرقه واچوه او حکومت وکړه» رامنځته شوي فورمول څخه، په وروسته پاتې هیوادونو کې، تر ننه پورې په ډیر مهارت سره کار اخیستل کیږي. په ۱۸۵۷ – ۵۸ (ز) کې انګریزانو د هند د خلکو پاڅون په ډیره بیرحمۍ سره ځپلی وو او ټولوژنې یې ترسره کړې وې. ازادي غوښتونکي پاڅونوال يې په توپونو کې الوزولي وو چې د بدن غوښې یې د ونو په ښاخونو کې نښتې وې. دغه پاڅون له بنګاله تر پنجابه په شمالي هند او همدارنګه په مرکزي هند کې دعسکرو لخوا پیل او بزګران ورسره یوځاي شوي وو. ازادي غوښتونکو ډیلی نیولی وو چې په شدت سره وځپل شول. انګریزانو ددې پاڅون پړه پرافغانانواچوله چې ګوندې په کابل کې دانګریزانو پر ضد په ۱۸۴۱ – ۴۲ (ز) کال کې افغاني پاڅون دهندي ازادي پالو روحیه لوړه کړې او دهغوي د پاڅون لامل ګرځیدلي و.
۷– د ۱۹۴۷ کال په پاي او ورپسې د ۱۹۴۸ کال دمئ په میاشت کې چې د فلسطین له ځمکو څخه د برتانیې ښکیلاکګر پوځ ووت د فلسطینیانو قامي چاڼ پیل شو. برتانیې د فلسطینیانو ځمکې د اسرائیلو په واک کې ورکړې. اسرائیل له امریکا او اروپایي هیوادونو څخه فلسطین ته راوبهیدل اود ډیویډ بین ګوریون په مشرۍ یې چې د امریکا، فرانسې او برتانیې ملاتړ ورسره وو، اته سوه زره (۸۰۰۰۰۰) فلسطینیان دهغوي له خپلې فلسطیني خاورې څخه پر زور وشړل. پنځه سوه یو دېرش (۵۳۱) فلسطیني کلي او ۱۱ ښاري ناحیې یې له وګړو تشې کړې. یهودانو د نور وحشت او تشدد تر څنګ د ولسي خلکو پر کورونو لاسي بمونه اود اورلمبې ورغورځولې. په هایفا کې یې اوبه زهرجنې کړې چې د ګڼ شمیر ملکي وګړو وژنه یې رامنځته کړه.
د صهیونیستانو لخوا د فلسطینیانو د قومي چاڼ بڼه ټولوژنه (جینوسایډ) وه. دمنځني ختیز د لانجې په اړه، عیسویان د خپلو عقایدو پر بنسټ، پر یو ټکي چې د اسرائیلو پر ګټه دی ټینګارکوي. هغه دا چې دوي عقیده لري چې که څه هم بیت المقدس(جوروشلم) د یهودیت، عیسویت اواسلام لپاره سپیڅلی او مقدس ځاي دی، خو پر دغه ځاي باندې د واک او مالکیت حق اسرائيل لري. هغوي وایي چې دا پریکړه په انجیل کې شوې ده او په انجیل کې راغلي دي چې کله چې حضرت عیسی(ع) د ځمکې پر سر د انسانانو د ژوندانه په وروستیو ورځو کې د دوهم ځل لپاره راشي، نو نړۍ به د جوروشلم (بیت المقدس) له ښار څخه چې په اسرائیلو کې به یې موقعیت وي، اداره کوي. دعیسویانو دغه شان ټولیز ذهنیت له اسرائیلو څخه د امریکا د متحده ایالتونو د ناروا ملاتړ له سیاست سره مرسته کوي. ښاغلي اوباماهم د جمهور رئیس په توګه تر انتخابیدنې سملاسي وروسته وویل چې جورشلم په اسرائیلو پورې اړه لري.

د سنبلې ۹ مه د پښتنو او بلوڅو د پیوستون ورځ

 

د روان فرهادي سره د عبدالولی خان مرکه:

دغه مرکه پخوا هم خپره شوې وه. نن يي د سنبلې په نهمه د پښتنو او بلوڅو سره د پيوستون د ورځې په لمانځ، د خپلې لنډې تبصرې سره بیا خپروم:

اصلې ستونزه دا ده چې د ډیورڼډ کرښې د تاریخي اوحقوقي شالید، د کوزو افغانانو د راتلونکي  برخلیک او د افغانستان د ختیځ سرحد په تړاو، په تیرو ۱۲۴ کلونو کې، بېلا بېل تاویلونه راغلي او د یوه واحد دریځ پرځای مختلفې طرحې او تګلارې وړاندې شوي دي. په تېرمهال کې افغان دولت او بلخوا د افغاني ټولنې مختازو او مخورو کسانو لکه څنګه چې پکار وه، خپل نظریاتي اوعملي فعالیتونه، د دې ملي داعيي په ریښتیني حل کې نه دي همغږي کړي او غوڅ دریځ او واحده ستراتیژي نه ده رامنځته شوې اوپلې شوي!

له بده مرغه نن هم موږ د دې ملي داعيي د مونډیز حل لپاره د دولت په کچه، واحده ستراتیژي نه وینو چې د هغې تدوین او پلیتوب ته ریښتیني اړتیا لیدل کیږي. دا راز یو شمیرافغان مختازي هم دې ملي مسلې ته د یوې څانګیزې ستونزې په سترګه ګوري، په دې برخه کې هغه څه چې خپله يي ترسره کړي او هم د هغې پلیتابه ته افغان دولت وهڅوي او تر فشار لاندې يي ونیسي، پاملرنه نه کیږي. بل پلو یو شمیر افغانان د دې او حتی د نورو ملي ستونزه ډېره برخه د بهرنیو پر اوږو وراچوي اوهڅه کوي د خپلې برخې مسولیت څخه په دې او هغه پلمه، ځان ته تیر کړي. بهرنیان، سیمه یز او نړیوال مخالفین او دوښمنان به هر څه غواړي خو دا موږ خپله افغانان یوو چې په بیخبره او یا باخبره توګه، ځان ته د ستونزو په رامنځته کیدو کې د هغوی د لاس اله ګرځوو.

د ډیورنډ کرښې یادو ستونزو ته په پام ښه به داوي چې د کوزو افغانانو د نظر جاج هم واخلو. په دې برخه کې غواړم د درنو لوستونکو پام د کوزو افغانانو د ملي مشرارواښاد عبدالولي خان، هغه مرکې ته راواړم چې کابل کې يي له عبدالغفور روان فرهادې سره، کړې وه. البته دې مرکه کې چې څه مهم دي هغه د ډیورنډ کرښې پر محور د پرتو ستونزو په اړه، د ولي خان د نظر او دریځ څخه خبرتیا ده چې ښايي ډیری افغانان ترې تر اوسه خبر نه وي.

دغه مرکه کټ مټ  د ولي خان په سبک  د هغه له کتابه راکاپي شویده.

د روان فرهادي صاحب سره مرکه:

«په دې سلسله کښې یوه واقعه بیانول زه ضروري ګڼم- باچا خان چې افغانستان کې ؤ- نوزهٔ او زمونږ واړهٔ اوبچي به داسې وخت په وخت د بابا د لیدو دپاره کابل او جلال اباد ته تللوــ زما په دنیا کې یو شوق دی- او هغه ملکونه کتل- په دې سلسله کښې ما د لندن او کابل ترمنځه دا سفر د وچې په لاره څلورپنځه ځله کړی دی- زما ټبرنسیم به راسره وه- یوځل همداسې د لندن نه پیښورته راتلو په لاره موږ په کابل کې د بابا سره اټال شو- دوه ورځې پس د کابل په ښارکې د پښتونستان د ورځې دستوره – جشن ؤ- خوشحالۍ وې- اتڼونه وو- موږ هم د دغه ټنګ ټکوراو اتڼونوتماشې له تللي وو، ناست وو- لاسونه موپړقول- چې دې کښې هلته روان فرهادي صاحب راغی- او د وزات خارجه یو بل غړی کرزی هم ورسره ؤ- زه بیا دومره دافغانستان په اندروني سیاست او د مختلفو افرادو په حیثیت رسوخ او پورته رسیدو په ذریعو وارد ؤم- روان فرهادی صاحب دهغه حیثیت- چې باچا خان خو په خپل ځایٔ ؤ- ولې دهغې نه لاندې دی کښینولو پاڅولو او اقتدار ورکولواو اخیستلو کښې یې لوی لاس لرلو ماته ئې وې ولیخانه !ٔ ښه ده چې کابل ته راغلې – زما خو تاسره یو څو ډیرې ضروری خبرې دي- ما وې زه لا دلته یو څو ورځې اټال یم – چې کله وائی اوکوم ځای وائی – نو هغه وخت به هغه ځای کښینو- وی نا- زه خو نن بیخی فارغ یم ما ورته وی فرهادی صاحب! تاته معلومه ده چې زه دوه درې ورځې کیږي – چې د لندن نه د وچې په لاره راغلی یم- او قابو یوه میاشت می هره ورځ موټر چلولی دی- ستړی او ستومانه یم او د ستومانۍ د لری کولو له پاره دې سندرواو اتڼونو ته ناست یم – نو چېرته بل وخت به وټاکو ــ ولې فرهادي صاحب په دې کلک ؤ- چې نن څه چې اوس خبرې کوه- موږ یوطرفته شو- نو روان فرهادي صاحب ګویانه شو- ماته وايي ولیخانه ! موږ کتل چې د بابا ( باچاخان ) عمر زیاتیږي او هغه ضعیفه کیږي – نو د پښتونستان د مستقبل فکر به واخیستوچې خدای ج د بابا له ډیرعمر ورکړی – خو که سباله نه وی نو بیا به څهٔ شي- نو بیا مو چې ته ولیدې او ستا سیاسي جد وجهد مو ولید – نو مونږ ایله سا واخیستله – چې ځه که خیر وی د بابا یو سیاسي وارث شته – چې دا مقصد به سرته ورسوي – ولې تاخو موږ ډیر مأیوسه کړلو- تا خو اوس پښتونستان پریښود او د ټول پاکستان سیاست ته دې مخه کړله (د روان فرهادي صاحب اشاره دې ته وه – چې زه دغه وخت د ټول پاکستان د نشنل عوامی پارټۍ صدر منتخب شوی وم ) نو اوس خو ته د پنجاب ، سند، بلوچ او آن چې د بنګالی د حق دپاره هم جنګیږې- نو د دې خوار پښتون به څهٔ شي؟ او پښتون څه چې د دې پښتونستان به څه شی؟ ما ورته وخندل – ماوې روان فرهادي صاحب ډیر خوشحاله په دې شوم – چې دپښتونستان ذکر دې وکړو- ولې چې زه دهرچانه دلته تپوس کوم – چې تاسو دا پښتونستان څهٔ ته وائی- تر دې حده چې چا پوره تسلي بخش جواب را نهٔ کړو- نو دا سوال ما په باچا صاحب وکړو- چې ستاسو مفهوم د پښتونستان نه څهٔ دی- او دابه څنګه حاصلیږي- نو هغه هم جواب را نهٔ کړو- وې ته لاړ شه او صدراعظم صاحب سره خبره وکړه- نو ماوې هغه وخت هاشم خان میوند وال صدر اعظم ؤ- نو زه هغه ته لاړم – هغه هم څه پوره خبره ونکړله – دومره خو زه هم ناپوهه نه وم چې د کوم سوال جواب باچا د ملک نهٔ ورکوی – نو صدر اعظم دهغې څهٔ جواب وکړی- نو زهٔ نن ځکه خوشحاله شوم – چې ستا غوندې په حقیقت کې زمه وار او با اختیاره افسربه ماله ددغه سوال ځواب راکړي – فرهادي صاحب خو زما نه په دې ځان خلاص کړو – چې دا نعره خو د کښته نه ستاسو د اړخه راغلي ده- نو ددې خپل سوال ځواب خو به تهٔ کوې ماوې ښه ده- ځه دهمدې نه به ېې شرو کړو- ماوې دا نعره خو موږ هغه وخت پورته کړیوه- چې کله دهندوستان د تقسیم فیصله وشوله – او پیرنګي حیران شو – چې دې نورو صوبو کې خو مسلم لیک ایلیکشن ګټلی دی – ولې دلته په صوبه سرحد کې خو ایلیکشن خدائی خدمتګارو ګټلی دی- او د روس برخلاف د پیرنګي په بین الاقوامي پالیسی کښې دا صوبه ډیر لوی اهمیت څه چې کلیدی حیثیت لري – خو چې دې صوبې سره څهٔ وکړومشکله ورته هم وه –  دلته ددې نه هم ویریدل ولې چې صوبايي اسامبلۍ کې زمونږ قطعي اکثریت څهٔ چې ۲پر۳ اکثریت ؤ نو وې ریفرینډم وکړۍ – موږ ورته وې چې دهندوستان فیصله خو د کانګرس او مسلم لیک ترمنځه شویده او موږ دکانګرس سره تعاون کولو- نو دغه فیصله مونږقبوله کړیده- چې پاکستان جوړیږي – نو دا صوبه پکښې شاملیږی – نو بیا دریفرینډم (استصواب رائی) څه ضرورت دی؟ ولې پیرنګی خو خپل غرض موټي کې نیولی ؤ- او هغه خو د خدايي خدمتګارو دا ذهن ختمول- غوښتل-او شروئی د وزارت نه کوله- مونږ چې پوه شؤ چې پیرنګی په ریفرینډم ټینګ دی نو بیا ورته موږ دا تجویز پیش کړو- چې که پیرنګی په حقیقت کې په پاکستان او هندوستان مطمئن نه وي – او قام له د حق ارادیت ورکولوته غاړه ږدي- نوبیا دې پکښې دا دریم اختیار هم قام ته کیږدي- چې که هندوستان کې شاملیږۍ که پاکستان کې او کهٔ خپله آزاد او خود مختاره مملکت پښتونستان غواړي نو چونکې دغه مطالبه پیرنګي ونهٔ منله – نوموږ دریفرینډم نه په دې وجه بایکاټ (پریکړه) وکړو- چې د هندوستان او پاکستان  مسله خو حل ده ــ هسې نورې دا مسلې چیړل نه دي پکار ــ چې پاکستان جوړ شواو باچا خان بیا ائین سازې اسمبلې له لاړ- نو چې هلته ترینه چا تپوس وکړو- چې ستا د پښتونستان نه څهٔ مطلب دی؟ نو باچا خان ورته په ځواب کې ووې – چې اوس پاکستان جوړ دی – پیرنګی مو ځغلولی دی ــ نو داصوبه خو دهغه د سلطنت او راج سرحدي صوبه وه- او د سرحد نوم يي پي ځکه ایښی و ــ چې دا هر پیرنګي بچي ته پته وه ــ چې دا زما د سلطنت د ټولو نه اهم سرحد دی ــ ولی چې ددې نه اخوا روس پروت دی چې هغه زما مونډیزی دشمن دی ــ نو نن خو دا سرحدي صوبه نهٔ ده- نن خود پاکستان ټولې صوبې سرحدي دي- او بین الاقوامي سرحدونه لري- نو مونږ دا غواړو- چې د حاکم کاپر پیرنګي د لاسه چې زموږ په صوبه يې کوم نوم ایښدلی شوی دی نو د هغې افادیت او حیثیت نور ختم دی ــ او پیرنګی چې کوم سازش د پښتون د قومیت د ختمولو دپاره کړی وــ او دايی کوشش وــ چې دغه قومي تشخص ختم کړي ــ نو اوس خو پیرنګی تللی دی ــ نو اوس هم د هغه نه دغه پاتې نوم ولې راپوري دی ــ پکار دي څنګه چې د بنګالیانوصوبې ته بنګال وائي – دپنجابیانو صوبې ته پنجاب، د سندیانو صو بې ته سند هه ــ او اګر چې د بلوچستان صوبه د پښتنو او او بلوڅو شریکه ده ــ خو هغې ته بلوچستان وايي او دا ټولې د پاکستان صوبې دي ــ نوکه د پښتنودې صوبې ته پښتونستان وویلی شي- نو په دې به پاکستان یا اسلام ته څهٔ خطره پیښه شی؟.نو چې څنګه د پاکستان دننه د نورو صوبو خپل نومونه شته ــ نو داسې دې زموږ نه هم د پیرنګي دا ایښی نوم هسې هم په موږ بد ځکه لګي ــ چې موږ من حیث القوم د پیرنګي د غلامۍ نه ځان پخپل همت او توره خلاص کړی دی ــ نو ددغه ظالم او جابر حاکم ایښی نوم راباندې نورهم ډيربد لګي ــ بیا چا سوال وکړو چې دافغانستان سره د تعلقاتو پحقله دې څهٔ خیال دی- نو باچا خان ورته ووې- چې که ستا دا اسلام ما ددې ځای نه زرمیله لرې بنګالی سره په ورورولۍ تړی- چې نه مې ورسره ژبه شریکه ده، نهٔ جامه- نهٔ خوراک څښاک- نه تمدن ــ او صرف یو د مذهب په رشته تړلي یوــ نو چې ته ما د زرمیله لري مسلمان سره ورورکوي ــ نو دا را پورې مسلمان افغانستان سره په ورور ولۍ تاته څه اعتراض کیدلی شی؟ چې ستا په ګز په اسلام راسره شریک دی خو د اسلام نه علاوه په شریک سرحد راسره پروت ، ژبه ، خوراک څښاک ، تاریخ ، تمدن ، ثقافت هرڅه مو شریک دي ــ نو بیا د هغه سره په ورورولۍ تاسو ته څه اعتراض کیدلی شي ؟

نو ما روان فرهادي صاحب ته مخ کړو- چې فرهادی صاحب د کښته نه خو دوه قسمه پښتونستان راغلی دی یو د ریفرینډم د وخت ازاد او خود مختاره مملکت پښتونستان او بل صرف د نوم بدلولو مطالبه ــ چې لکه د پاکستان د نورو صوبو د نومونو نه دا ظاهریږي ــ چې په دغو صوبو کې کوم قام اباد دی ــ نو داسې باید چې زموږ د صوبې نوم هم بدل شي چې د نوم نه پته لګي چې دلته پښتانه اباد دی ــ نو ماوې روان صاحب تپوس کووــ  دا تاسو چې دا څوکاله په مخه دپښتونستان اواز پورته کړیدی – او په هغه وخت کښې مو پورته کړیدی دی چې مونږ ټول په جیلونو کې پراتهٔ وو- اودادی نن هم دپښتونستان جشن په ټول افغانستان کې نمانځلی شي – نو دا تاسو د کوم پښتونستان خبره کوۍ – د ازاد او خود مختاره پښتونستان که د پاکستان دننه دپښتنو د صوبې دنامې پښتونستان؟

ولې روان فرهادی صاحب ډیر لوبیدلی او ویښ بنیادم ؤ- هغه داسې په اسانه چرته خپله خبره په ډاګه کوله؟ او حقیقت هم دا و- چې د کومې خبرې جواب پخپله د ملک باچا نهٔ کوی – او وزیر اعظم ئی وضاحت نشي کولی– نو بل به داسې کوم سړی پیدا شي– چې ددغه- بنیادي سوال جواب لا وضاحت وکړی شي- ماتهٔ يي وې ولي خانه هم داسوال خو ماهم راوړی ؤ – چې ته ما په دې پوه کړې- ما وې چې داخو قابو د شلو کالو نه زیات وشو- چې تاسو د پښتونستان دا سوال پورته کړی دی – او دومره مشهوری مو ورله ورکړې – نو تاسو لا تر اوسه پورې دا فیصله نهٔ ده کړې– او نه مو داخبره سپینه کړی- چې تاسو څه غواړۍ ؟ او د څه په وجه مو خپل تعلقات د پاکستان سره خراب کړیدي- او د کوم مقصد دپاره تاسوپه بین الاقوامی سطح نن په دې مسأله کښې ملګري لرۍ- او ملګری هم بیا لکه هندوستان او په تیره بیا روس چې هغوی هم ستاسو ددې موقف تایید کوي او تر څنګه در سره ولاړ دی ــ نو هغوی ته هم تاسو یا ستاسو وزارت خارجه ددې خبرې وضاحت نه دی کړی ـ خو ماوي خیردی تا زما د رائی معلومولو سوال کړیدی- نو زه جواب درکوم.

ماورته وې چې زمونږ سیاسي او تاریخي تجزیه داده- چې پښتون قام خپل یو مقام لرلو په تفصیل کې يي تلل نه غواړم خو دومره به ضرور ووایم ـ- چې یا دا هغه قـام وــ چې په هندوستان او ایران يي باچايي کړيده او یا نن غلام دی ـ- ددې په وجه چې فکر وشي ــ نو خبره څرګنده ده چې دښمنانو ټول عمري د پښتون د کور د ورانولو او د دوی ترمنځته د اندروني نفاق پیداکولو کوشش کړی دی ــ او ددې مقصد دپاره د مغل باچا اکبر نه راواخله ، سکهانو ، درانیانو دا پالیسي چلولې ده ــ او ددې مقصد د حاصلولو دپاره د پښتون دنیاوي مشر خان او ملک ــ او دیني مشر او ملا او پير يي استعمال کړیدی ـ- او په دې کې تر ډېره حده کامیاب هم شوــ ولې کله چې د موجوده زمانې ترقي یافته او تجربه کار قوت پیرنګی دې خاورې ته راننوت ــ نو هغه چې کلکتې نه راخلاص شو ــ نو دا ټول هندوستان يي فتح کړو ـ- خو چې د پښتنو خاورې له راغی ــ دلته يي په اول ځل ماتې وخوړله ــ پیرنګي ته د مغلو د نسخې د کامیابۍ یقین وــ خو هغه لږ ډیرهوښیار او تجربه کار وــ هغه اندروني اختلافات او بې اتفاقۍ پخپل ځای ــ خو هغه عملآ او په میدان پښتون قام ټوټې ټوټې کړو- او هغه د امیر عبدالرحمن خان خبره چې دپښتون په سینه ئی د بیلتون چاړه راښکله- او د سیاسي ذهني بیلتون سره ئي عملاً دده خاوره قابوشل توټې کړله- اوبیلتون ئی تر دې را ټینګ کړو- چې زه دپیښور نه کابل ته راځم – نو بې پاسپورټه او بې ویزې نشم را تللی- نو لنډه داچې زمونږ دا تجزیه ده – چې تر څو پورې دا شل واړه ټوټې بیا را ټول نشي- نو تر هغې به پښتون هغه خپل مقام ته ونهٔ رسي – دغه مو هدف دی او دغه مو مرام- زه ځانته قطعاً پښتونستانی نه وایم- ولې چې داخوبه زه بیا دپیرنګي هغه نسخه خپله کړم – چې افغان جدا دی او پښتون جدا- زه دغه شی نه تسلیموم- او همدا وجه ده – چې مونږد پیرنګي د غلامۍ نه ځان ازادو‍- نوپه دې اراده- چې په دې طریقه به دپیرنګي دا پلیت اثر د افغانستان نه هم بیرته شي- او افغانستان به په حقیقت کې ازاد شي- او دپښتون دا لوی کور به بیا را ټول شي- او په یو نغري او یو ټغر به د خپلو بچو سره شریک کښیني هغه د مخفي صاحب زړه ترانه مې هم ورته رایاده کړه ــ چې

کشمیر نه تر هرات هوري

بلوچستان تر دورې

داټول پښتون دی هر چیري

څه رنګې پروت دی ذرې ذرې

د یو وجود پشان يي کړي

یا خدایه ! دا ذره ذره

ما وی ــ  زه خو چې په ښه بد پوه شوی یم ــ نو ددغې ترانې اوازې مې په غوږونو کې کړنګیږي ــ او ددغه مقصد دپاره مو خپلې ځوانۍ خاورې ایرې کړي دي ــ او نن په اوچتو سترګو دا دعوه کولای شو ــ چې د باچاخان په مشرۍ کښې ــ نن هغه غلام پښتون د پيرنګي د غلامۍ جغ وغورځوو ــ ازاد شو ــ او یو ګونه يي افغانستان ته هم ازادي وګټله ــ دغه مرام  دغه مفکوره او دغه مقصد لرو ــ ولې اول که موږه په هندوستان کې غلامان وو ــ او په پیرنګي مو وس نه رسیده ــ نو د ازادۍ نه پس اوس رانه د پاکستان مشرانو دغه حق اخیستی دی ــ او د پیرنګي هم راسره خراب سلوک کیږي ــ او هغه ګټلې ازادي او د هغو د خوږو نه يي محروم کړي یو ــ ولې حالآ مونږه مجبوري لرو ــ حقیقت ته ګورو او دا باچاخان چې په ایین سازه اسامبله کې دا ووی چې موږ د پاکستان دننه د خپلې صوبې نوم بدلول غواړو ــ چې قامي تشخص مو څرګند شي ــ نو نن هم په دغه ځای ولاړ یو.

ولې فرهادي صاحب دا تپوس هم کړی دی- چې داغرض به څنګه حاصلیږي او ددې دپاره به څه ٔطریقې خپلول غواړي- نو دهغې جواب هم اسان دی- ددې قامي مقصد د حا صلولود پاره لارې معلومې دي ــ او درې دي- ولې چې نن پښتون په درې برخو کې تقسیم پروت دی ــ یوه برخه ېې افغانستان- بله قبایلي علاقې او بل موږ چې تاسو راته محکوم پښتونستان وائی- نو ددې مقصد دحاصلولو دپاره خو دټولو نه ښه موثره لاره داده – چې افغانستان را پاڅي- ولې چې افغانستان نن قوت لري- پوځ لري- طیارې لري- توپې اوټینکونه لري- او پاکستان ته ووائی چې دا علاقې زمانه پیرنګي په زور اخیستې وې- او زما په ځیګر يي د ډیورنډ کرښه راښکلې وه، ورورد وروره قام د قام نه قبیله د قبیلې نه جدا څه چې خاندانونه يي په منځ شلولي دي ــ نو هغه پیرنګی خو لاړ- د دیورند کرښه دا قابوسل کاله برابریږي-.او پیرنګی د خپلې خوښې خو نه دی تللی ــ  هغه ته په کډه په سر کولو کې پښتنو قبایلو او اخوا پرتو پښتنو یو ټول عمري مقابله او جدوجهد کړی دی ــ نو ته خو پیرنګی نه ئی- نه ٔ کاپر ئی- او نه دبهر نه راغلی ئی- ته خو ځانته مسلمان وايي ــ نو ته په دې څنګه رضا شوی يي ــ دا ډیورنډکرښه دې لا هغه شان راټینګه کړیده ــ چا چې کرښه راښکلې ده ـ- هغه نن لس زره میله لری ناست دی ــ د ځغلولو يي هم قابو شل کاله کیږي ــ او کرښه هم د سلو کالو زړه شوه ــ نو ته څنګه پخپله دا تسلیموي چې دا د پیرنګي د لاس بیلتون دی همداسې به ځايي پاتې شي ــ چې دا د کاپر پیرنګي د لاسه زما په ځیګر راښکلې کرښه قبوله کړم ــ اول کوشش به دا وکړي افغانستان چې په ورور ولۍ او روغه جوړه ددې خبرې څه حل را وباسي- او که بیا پاکستان په رښتیا دکاپر او سامراج پیرنګي حقیقي وارث خپل ځان ګڼي او د ځوی توب دعوه کوي – نو بیا به هم هغه لاره ورسره کول غواړي – چه څه ورسره دافغانستان د حکومتونوپلارانو او نیکونوکړیوه- توپ له به توپ را خلاص کړۍ – طیارې له طیاره او ټینګ له ټینګ- تاسو به له هغې مخې شی او مونږ ددې مخې چې ایسته دا د دیورند دا پلیته کرښه ورانه کړو- نو ماوي – فرهادي صاحب ! اوس درنه زه تپوس کوم- چې ستاسو په دې سمی راځي؟ ولې چې دا د ټولو نه مؤثره او کامیابه لاره ده.

روان فرهادي صاحب یو ډيرهوښیار، تجربه کار، لوبیدلی ، بیروکریټ اوــ دپلومیټ او د کابل غوندې ښارپه اوچتو منصبونو کې ازمایلی افسر و ــ هغه داسې ایغ په نیغه جواب کله ورکولو ــ خیر ــ هغه خپله تجزیه پیش کړله ــ شورو يي د بین الاقوامي حالاتو نه وکړله ــ امریکا –  د امریکې نه روس – د روس نه چین – دچین نه هندوستان ډیر په هوا ؤ – نو ما ورته اخر ووې – چې سوال خو دومره پیچیده نهٔ ؤ- ته لږ داسمانونو او وریځونه را کوز شه! پښې په ځمکه کیږده- چې خپل تقریر ئی خلاص کړو- ماته ئی ووې – چې د بین المللي اوملي حالاتو په رڼا کې دا هيڅ امکان نه لري- نوما وې ښه – نو اوس به دغې دویمې لارې له راشوچې دقبایلي علاقو پښتانهٔ دي- شاعران وائی- چې دځمکې شنه زمري او دهوا بازان دي- ځلمي لري ــ قوت لري ــ د جهاد جزبه لري ــ نو چې د چترال نه واخله تر وزیرستان پورې دا په سوونو میلیونه پراته شاځلمي راپاڅي ــ اوافغانستان هم ورسره خیر دی په ډاګه نه په پټه کمک وکړي ــ اومونږ هم ورسره راپاڅو- نو داهم امکان لري چې کامیاب شي- نو ما بیا د روان صاحب نه تپوس وکړو ــ چې ددې په حقله دې څه رايي ده ــ بیايي ووې- چې ولي خانه ! د موجوده بین المللي او ملي حالاتو په رڼا کښې دا هم امکان نهٔ لري.

نو ما بیا روان فرهادي صاحب ته ووې – اوس به هغې دریمې او اخري لارې له راشو- داچې تاسو ورته محکوم پښتونستان وائی – مونږ دپیرنګي د غلامۍ نه په ډيرو قربانیو او تکلیفونو ځان ازاد کړوــ خو د ازادۍ په خوږو پوهه نه شو ــ د پاکسان حکومت راته په لاس کې اتکړۍ اچولي دي ــ پښو مو بیړۍ دي ــ قلم ئی رانه اخیستی دی- ژبه ئی را له تړلې ده ــ نو زه يي څملولی یم د پاسه راباندې ناست دی ــ نو زه خپل افغانستان ته مخ کړم چې از برای خدا! دا دپښتنوتاج او تخت دکوم مرض علاج دی ؟دا خپله مظلومه ورځ ورته بیان کړم ــ بیا ورته وایم چې دا د پښتنو خاوره ده ــ ستا جایداد دی ــ ستا روڼه او ستا بچي دي ــ دا نن د دشمن خوراک دی ــ دا باغونه ، دا بجلۍ ، دا کارخانې دا خو د پښتنو دي او بیا ورته وایم راځه چې په شریکه داخپل حق خپل کړو او دا تیت او پرک بچي په یوه نغري او یوه حجره را غونډ کړوــ زه دا د درد او بېوسۍ نه ډک فریاد خپل مشر ورور ته وکړم ـ- خو د خیبر پر سر روان فرهادي صاحب سر را پورته کړي- وائی چې ولی خانه ! دا هیڅ امکان نهٔ لري- پروت اوسه ورته لاندې ــ چې ددغې جانبه مأ یوسه شم – نو بیا دې قبایلي وروڼو ته مخه کړم- چې اېٔ ! نیک بختو وګورۍ چې دا ستاسو څه ژوند دی؟  په سرو تیږو اوتکړوکښې اوسۍ- د روزي درک مو نه لګي- بچي مو بې تعلیمه، بې کوره او بې علاجه دي ــ او دا خپله د جنت په شان خاوره درنه دشمن قبضه کړیده ــ دې غځیدلو پټو ته وګورۍ ــ چې د غلې او خوراک نه علاوه د میوو باغونه ــ هم لري ــ کارخانې لري ــ کالیجونه یونیورسیټۍ لري، هسپتالونه او شفاخانې لري ــ بجلۍ لري چې ستاسو دا په تورتم کې پټ تیاره کورونه رڼا کړي ــ او ژوند مو شته او روښانه کړي ــ نو دا مو غماز ته پریښي دي ــ دلته دومره ډوډۍ ده چې زموږ او ستاسو په شریکه کیږي نو راځۍ چې په شریکه دا خپله خاوره خپله کړو- او ددې خپلې خاورې دا خواږه ددې خپلو بچو له وګټوــ هغویی لا فیصله کړې وې لا نا- چې د شانه روان فرهادي صاحب جوابي کړي– او د خیبر په سر بیا یوځل روان فرهادي صاحب سر را پورته کړي – چې ولي خانه ! داهم امکان نه لري- پروت اوسه ورته لاندې- نوچې زه محکوم پښتون ددغې خپلو دواړو وروڼو د مرستې نه مأیوسه شم – نو بیا په خپله په خپل سر مخ کوشش شروکړم- چې په دې خپل مجبور او محروم حالت کښې ځانله په وطن دننه ملګري او دوستان پیدا کړم – او دشمن له دشمنان ــ ګټه تیګې له را واچوم- او تیګه ګټې له – چې دا دلاسونو زنځیرونه او دپښو بیړۍ ماتې کړم- خپل قلم تر لاسه کړم- او ژبه ځانله پرانیزم- نو په دې روان فرهادي صاحب تاته څه اعتراض دی؟- یعنې مطلب دا – چې نه را سره ته کمک او امداد کوې – او نه قبایلي- او چې زه پخپله د خپلې ازادۍ دپاره ځانله په ملک کښې دننه ملګري ګورم په هغې هم ته ‍ ناراضه ئي – نو بیا ته ماته ووایه ! چې ماته په تا او په موجوده پاکستان کښې څهٔ فرق ښکاري؟یعنې معلومیږي داسې – چې ته هم زما په غلامۍ خوشحاله ئی- پخپله خو خپل قامي او پښتني افغاني فرائض نه پوره کوې- ولې که زه پخپله دځان دخلاصون کوشش کوم- نوپه هغې هم ته خفه ئی- نو ماته په تاکښې- حکومت پاکستان او آن دا چې پیرنګي کښې څه ٔخاص فرق نه ښکاري – روان فرهادي صاحب ملامته ښکاریده او خبره مې په دغه ځای پاتې شوله.

نو مطلب مې داؤ- چې د باچا خان ددې پښتنې اصلاحي تحریک د مخنیوي نه علاوه بیا دغه ډلې دلته په صوبه سرحد کښې هم ګوتې وهل شرؤ کړل- چې د باچا خان هغه د خدائی خدمتګارئۍ تحریک ته نقصان ورسوي- او تر دې حده لاړل – چې د پښتنوقاتل قیوم خان سره ئي هم زموږ برخلاف مالي امداد کولو- چې موږ په ایلکشن کې نا کام کړي- نو دا به سړي ته ډیره دمنافقت خبره ښکاریده- چې په را ډیو به ېې د بابړې د شیهیدانوپه روح مشاعرې کولې- په ریډ یو به ېې دهغوئی په یاد کښې سندرې وئیلې – او دې خوا به ئی هم دهغې بابړې قصاب قیوم خان سره مرسته کوله ــ ولې خبره بالکل واضحه وه ــ چې موږ پيرنګی او د هغه پلیت قدم ددې ملک نه لري کړو ــ ولې د هغه د پالیسۍ مخکې بوتللو دپاره بیا امریکا راغله ــ نو بادار به بدل شوی وي ــ خو پالیسې هم هغه زړه په زړه ده ــ د پیرنګي دشمنان اوس د امریکي دشمنان شوه ــ او د پیرنګي دوستان اوس امریکي خپل دوستان کړل ــ نو نن افغانستان او د افغانستان حکومت هم دومره بېوسه او بې اختیاره دی ــ څومره چې د پیرنګې په وخت کې و ــ ولې چې اوس خو امریکې سره نور هم زیاتی فکر شو ــ چې روس جرمني له شکست ورکړو ــ نو له جنګ نه پس خو به دی اوس نورهم قوي شي»

پای

اخځ :

باچا خان او خدايي خدمتګاري ــ دوهم ټوک ــ  د ارواښاد عبدالولي خان لیکنه ،۶۱۴ ــ ۶۲۲ مخونه

د ۲۰۱۲ کال د دیسمبر لومړۍ

آیا د هند استقلال د عدم تشدد مبارزې

 

پایله وه ؟

( لمړۍ برخه )

لیکوال نورالحق ن. څلی

اسقلال او خپلواکي د هر ملت لپاره تر ټولو لوړ ارزښت دی . ملتونو د هر بل ارزښت په پرتله ، د خپل استقلال نه د دفاع او یا د لاسته راوړو په لاره کې ، ډېرې سرښندنې کړي دي . استقلال هغه یواځینی ارزښت دی چې هر مین اولس یې په هره بیه ترلاسه کول غواړي . د استقلال او خپلواکۍ د ګټلو د لارې اتلان تر ټولو نورو اتلانو غوره دي . د دغې لارې اتلان په خپله د خپلو اولسونو لپاره د مبارزې ، ژوند او پایښت تلپاتې سټې دي .

د هر اولس لپاره د تاریخ هغه برخه په زړه پورې ده چې د استقلال او خپلواکۍ د ګټلو په لاره کې ، د دغه اولس میړانې او قربانۍ بیانوي . د هر اولس لپاره د تاریخ هغه برخه ربړونکې ده چې د دغه اولس ماتې ، لاندې کونې او بې وسۍ بیانوي . هر اولس هر هغه چا ته چې د اولس اسقلال او خپلواکۍ ته ژمن نه پاتې کېږي او یا د دښمن تر څنګ درېږي ، خاین وایي .

د بشریت تاریخ د آزادۍ له غورځنګونو څخه ډک دی . که چېرې وپوښتو چې ولې د نورو هېوادونو ، د خپلواکۍ د غورځنګونو څېړل اړین دي ؟  ښایي تر ټولو غوره ځواب به دا وي چې تاریخ د دلۍ شوو تجربو د څېړنې علم دی . مونږ ډېری وخت اورو چې وایي : « تاریخ تکرارېږي » . آیا دا حتمي ده ؟ نه هیڅکله هم نه . د تاریخي پېښو د لاملونو او اغېزو په اړه پوهاوی د وینو د سپما په مانا ده . که چېرې مونږ د نورو بریالیتوبونه او ناکامۍ په کره توګه وڅېړو ، پند ترې واخلو کېدای شي چې هغه تېروتنې بیا ځلې و نه کړو . همدا شان د نورو هېوادونو د آزادۍ د غورځنګونو څېړنې ، مونږ ته دا راښیي چې کوم فکتورونه یو اولس د خپلواکۍ د لاسته راوړلو لپاره هڅوي ، او کوم فکتورونه یې روحیه ځپي .

په دا تېرو اوولسو کلونو کې چې زمونږ هېواد اشغال دی . کابو د هر افغان لپاره هېوادنۍ مسئلې ډېرې مهمې شوې دي او خامخا له روغبړ نه وروسته ، د چای او یا اوبو له رارسېدو نه دمخه همدا خبرې اترې پیل کېږي . د خبرو پایلې تل د روان اشغال پای او د هېواد د استقلال اوخپلواکۍ بېرته لاسته راوړل ، یواځینۍ چاره راوځي . خو اوس کله کله داسې هم پېښېږي چې یو نیم څوک پیدا شي ، او داسې استدلال کوي چې زمونږ خلک ناپوه او وروسته پاتې دي . د استقلال د ګټلو په پلمه جګړه کول ناسم کار دی . استقلال او خپلواکي کېدای شي د عدم تشدد له لارې تر لاسه شي او هندوستان د یوې بېلګې په توګه وړاندې کوي .

دلته مو وپتېیله چې دغې مسئلې ته یوه ځغلنده کتنه وکړو . راځئ چې په ګډه دغې پوښتنې ته ځواب پیدا کړو چې آیا د هند استقلال د عدم تشدد مبارزې پایله وه ؟

تر هر څه نه ړومبی ، باید دا په یاد ولرو چې د هندوستان د آزادۍ غورځنګ ، آن د شلمې پېړۍ تر دوهمې لسیزې پورې له امتیازلرونکي قشر ( روشنفکر ) سره هیڅ نه و تړل شوی ، او ریښې یې یواځې د ټولنې له تل نه خړوبه کېدې . د انګلیسي نیواک پر ضد د هندوستانیانو وسله وال مقاومت آن د هند تر خپلواکه کېدو پورې هیڅکله هم په ټپه ندی درېدلی .

له دې چې دغه مقاومتونه سیمه ییز ، قومي او قبایلي پاتې شول ، نو ځکه ډېر و نه پېږندل شول ، لکه : د اتلسمې پېړۍ په نیمایي کې د شمالي بنګال د « سنیاسي » ، او د بیهار د « چونار » پاڅونونه . همدا شان په نولسمه پېړۍ کې د بزګرانو پاڅونونه . د پښتنو او بلوڅانو وسله وال مقاومت خو مونږ ته ښه څرګند دی . هو ! دا بېخي سمه ده چې دغه پاڅونونه دومره ځواکمن نه وو چې د انګلیس واکمنۍ ته ګواښ پېښ کړي .

لکه څرنګه چې پوهېږو د شرقي هند انګلیسي کمپنۍ له ډېر پخوا نه له هندوستان سره سوداګري کوله . کمپنۍ په ۱۷۵۷ کې د پلاسي جګړې په پایله کې بنګال لاندې کړ او له دې وروسته یې په تدریجي توګه ټوله هندوستانۍ خاوره تر خپلې ولکې لاندې راوستله .

د پلاسي له جګړې نه پوره سل کاله وروسته ، په ۱۸۵۷ کې د انګلیس پر ضد د هندوستانیانو لمړی ملي پاڅون وشو . هندي تاریخ لیکونکي دغه پاڅون د خپلې خپلواکۍ د ګټلو لپاره لمړۍ جګړه بولي ، خو انګلیسان یې بیا د هندي سپاهیانو بلوا بولي .

د ۱۸۵۷ کال پاڅون هسې ناڅاپي پېښه نه وه . دغه پاڅون خپل سیاسي ، اقتصادي ، ټولنیز – مذهبي او نظامي عوامل لرل . دلته د بحث د لنډېدو لپاره د پورته یادو عواملو ، له راسپړلو څخه په رټه تېرېږو . دا سمه ده چې دغه پاڅون سپاهیانو پیل کړ ، خو د پاڅون کوونکو په لیکو کې د نظامیانو په پرتله د عادي اولسي وګړو شمېر څو ځلې ډېر و .

په دغه پاڅون کې هندوان او مسلمانان یو شان د انګلس پر ضد ودرېدل ، او د خپلواکۍ د لاسته راوړو لپاره یې په یوه سنګر کې خپلې وینې تویې کړې . د پنجاب له سکانو او د جنوبي هند له ځينو هندوانو نه پرته د هندوستان ټولې واکمنې کورنۍ ، یومخ د پاڅون تر شا ودرېدلې . هندو سپاهیانو تر مسلمانانو دمخه وروستی مغلی امپراتور ، بهادر شاه د انګلیس له نظر بندۍ نه راخلاص او بعیت یې ور ته وکړ . په بله وینا د هندوستان د آزادۍ لمړی ملي پاڅون د ټولنې تر ټولو نېستمنې طبقې وکړ . دغه ملي پاڅون هغه مهال وشو چې دغه نړۍ ته آشنا ګاندي ، نهرو ، سوباش چندر بوس او دا لسګونه یا سلګونه  نور اتلان لا زېږېدلي هم نه وو .

د ۱۸۵۷ کال پاڅون دومره ځواکمن و چې د برتانوي امپراتورۍ بنسټونه یې ولړزول . د هندوستانیانو بد مرغي په دې کې وه چې د پنجاب سکان او د هند د جنوبي سیمو سپاهیان او واکمن انګلیس ته وفاداره پاتې شول . دغه کار هم د « بېل یې کړه ، اېل یې کړه » سیاست په مټ وشو . انګلیس خپلو ګوډاګیانو ته وویل چې که پاڅون بریالی شي ، مغلي دربار به بیا واګې پلاس کې واخلي ، ستاسو ګټه به څه وي .

له دغه کاره انګلیس څه ګټه وکړه ؟ ښکاره خبره ده چې تر هر څه ړومبی یې د پاڅون کوونکو ځواک لږ کړ ؛ هندوستانی یې له هندوستاني سره په جنګ واچاوه ؛ د پاڅون جغرافیه یې محدوده کړه او وروستۍ خبره دا چې ملي پاڅون یې هسې د یو شمېر سپاهیانو د بغاوت تر کچې راټيټ کړ .

انګلیس دغه پاڅون په پوره بې رحمۍ سره وځاپه . انګلیس نه یواځې هغه کسان ووژل چې په پاڅون کې یې ګډون کړی وو ، بلکې سلګونه زره داسې وګړي یې هم ووژل چې له هیڅ نه خبر نه وو . په بله وینا د انګلیس له ګوډاګیانو پرته هر هندوستانی وګړی ، له ماشوم نه نیولې تر ښځو او بوډاګانو پورې ، په مرګ محکوم ول . د هندي وګړو د تلفاتو په اړه بېلا بېلې شمېرې ورکړل شوي دي . یوه  شمېره ښيي چې انګلیس ۱٫۲ ملیونه هندوستانیان له تېغه تېر کړل . د زرګونو کلیو تر څنګ دهلی ، کانپور ، لکنهو او جهانسي د عامو وژنو په ډګرونو او  کنډوالو بدل شول .

انګلیس وتوانېده چې د څه باندې یوه کال په موده کې ، پاڅون په بشپړه توګه وځپي خو د اوریسا ایالات په ځینو سیمو کې پاڅون آن تر ۱۸۶۲ –   زکاله پورې دوام درلود . د دغې پېښې په اړه یو په زړه پورې واقعیت دا دی چې انګلیس یو تن هم بندي و نه نیوه او آن یوه تن ته هم محکمې سزا ور نکړه . هر څوک چې د انګلیس له چوپړیانو څخه نه و ، بې پوښتنې په مرګ محکوم و . د قربانیانو له ډلې نه یو تن ، د مغلي ټولواکمني کورنۍ وروستی واکمن ، بهادر شاه و . دغه تش په نوم پاچا په خپله د انګلیس ګوډاګی و ، ډېر کلونه یې هر څه د خپل بادار په امر تر سره کول . بهادر شاه په پاڅون کې هډو هیڅ رول نه درلود . انګلیس د دې لپاره چې خپل زور وښيي او د مغلي ټولواکمني کورنۍ ، ټغر ټول کړي ، د بهادر شاه دوه زامن او یو لمسی یې ووژل ، دی ( بهادر شاه ) یې له کورنۍ سره د برما د رنګون ښار ته  تبعید کړ .

د پاڅون له ځپلو وروسته ، د انګلیس حکومت پرېکړه وکړه چې هند مخامخ په لندن پورې وتړي . په دې توګه پر هند باندې د شرقي هند برتانوي کمپنۍ ، واکمني پای ته رسېږي او د برتانوي هند واکمني پیل کېږي .  دا چې دغه بدلون د سیمې او افغانستان لپاره څه پایلې لرلې ، له دې چې زمونږ د بحث موضوع نده ، نو په رټه ورڅخه تېرېږو .

د دې لپاره چې خبرې لنډې او د مهمو پېښو روښانه انځور ولرو ، نو اړینه وبلل شوه چې د ګاندي د عدم تشدد مبارزه او د هندوستانیانو وسله واله مبارزه په جلا جلا توګه راوسپړو . په پای کې به پایلې راوباسو .

الف – د ګاندي د عدم تشدد مبارزه :

له دې چې د عدم تشدد مبارزه یو سیاسي لید و نو باید یوه سیاسي ګوند یې د عملي کېدو لپاره مبارزه کړې وه . دلته د هند د کانګرس ګوند مطرح کېږي . د دغه ګوند په اړه څو مهمې  خبرې :

 

د هند کانګرس ګوند په ۱۸۸۵ زکال کې د ایلن اکتاوین هیوم په نوښت او لارښوونه تأسیس شو . ایلن اکتاوین هیوم په خټه انګلیس او آن د برتانوي شرقي هند کمپنۍ د واکمنۍ راهیسې په هندوستان کې سرکاري مامور و . دغه مامور د « هندي سپاهیانو پاڅون » او د دغه پاڅون د ځپلو په بهیر کې وینې بهېدنې ، په خپلو سترګو لیدلې وې .

که چېرې د کانګرس ګوند ، د برتانوي هند د حکومت له ملاتړ څخه برخمن نه وای ، تأسیس او شتوالی یې ناشونی کار و . له دې چې په برتانوي هند کې بل ګوند موجود نه و ، او هم د بل ګوند جوړولو ته اجازه نه وه ، نو ځکه د بېلا بېلو نظرونو لرونکي کسان په دغه ګوند کې راغونډ شوي ول . په لمړیو کابو دېرشو کلونو کې ، د دغه ګوند غړي یو مخ انګلیس پلوه وو .

د کانګرس ګوند د یوه پام وړ سیاسي ځواک په توګه ، لمړی ځل هغه وخت ولیدل شو ، کله چې انګلیس په ۱۹۰۵ کې ، بنګال په ختیځ او لوېدیځ بنګال باندې ووېشه . د کانګرس ګوند د لمړي ځل لپاره په ۱۹۲۹ زکال کې په زغرده اعلان وکړ چې ، وروستۍ موخه یې د هندوستان د استقلال ګټل جوړوي .

ګاندي له ۱۸۹۳ ز کال څخه تر ۱۹۱۴ زکال پورې په جنوبي افریقا کې د یوه حقوقپوه ( وکیل ) او سیاسي فعال په توګه بوخت و . ګاندي د جنوبي افریقا د « بویر » په جګړه کې له انګلیسي اشغالګرو څخه  نه یوازې پخپله ملاتړ وکړ ، بلکې په جنوبي افریقا کې مېشت هندوستانیان یې هم دې ته چمتو کړل ، تر څو له انګلیس څخه په کلکه ملاتړ وکړي . ګاندي د ۱۹۱۵ ز کال د جنورۍ په میاشت کې ، د تل لپاره بېرته هندوستان ته ستون شو .

لکه څرنګه چې پوهېږو په دغه وخت کې لمړۍ نړیواله جګړه روانه وه . دلته په هندوستان کې ګاندي یو ځل بیا د انګلیس چوپړ ته ور ودانګل ، او خپل هېوادوال یې وهڅول تر څو د برتانوي هند د پوځ په لیکو کې تنظیم شي . د لمړۍ نړیوالې جګړې په کلونو کې یو نیم ملیون هندي وګړي ، په داوطلبانه توګه د جګړې په بېلا بېلو محاذونو کې د انګلیس لپاره وجنګېدل .

کله چې ګاندي د کانګرس ګوند غړی شو ، د ګوند په دننه کې د بېلا بېلو ډلو تر منځ سختې تربګنۍ روانې وې . ځینو وسله والې مبارزې ته لېواله وو ، خو ځينې نورو یې بیا مخالفت کاوه . کله چې ګاندې د خپلې عدم تشدد مبارزې ( ساتیاګرا ) په مټ د بیهار او ګجرات د بزګرانو ستونزې حل کړې او حکومت یې اړ کړ چې د بزګرانو غوښتنې ومني ، نو د خلکو له خوا د مهاتما لقب ورکړل شو .

مهاتما ګاندي په ۱۹۲۱ زکال کې د کانګرس ګوند د مشر په توګه انتخاب شو . د دې لپاره چې ګوند اولس ته نږدې او د غوره شوو ( نخبګانو ) له انحصار څخه یې خلاص کړي ، هغه په ګوند کې ډېرې بنسټيزې سمونې رامنځ ته کړې . د ګوند حق العضویت یې را ټيټ او په کلیوالي سیمو کې یې څانګې پرانیستلې . د دغه کار پایله دا شوه چې د ګوند د غړو شمېر څو ځله ډېر شو او نوې څېرې راڅرګندې شوې ، چې کابو ډېری یې د ګاندي د فکري مکتب پلویان وو . په دغه وخت کې مهاتما ګاندي ، خپله د « ساتیاګرا » ( عدم تشدد ) نظریه اولس ته وړاندې کړه او ملاتړ یې تر لاسه کړ .

ساتیاګرا د سانسګرت له دوو کلمو « حقیقت » او « ځواک » څخه جوړه شوې ده ،او مانا یې داسې ده : پر حقیقت باندې ټینګ باور لرل . ساتیګرا – یوه فلسفه او د ژوند یوه بڼه بلل کېږي . له تاوتریخوالي پرته مقاومت د دغې فلسفې اصلي تومنه جوړوي . په بله وینا ساتیاګرا داسې یو څه ته وایي ، چې نن ورځ یې « مدني مقاومت » بولي .

د مهاتما ګاندي د عدم تشدد مبارزې کارندې وسلې لاندې غورځنګونه وو :

الف – د همکارۍ نه کولو غورځنګ ( پیل ۱۹۲۰ – ۱۹۲۲ ) ؛ زکلونو

ب – د مدني نافرمانۍ غورځنګ ( پیل ۱۹۳۰ – زکلونه ) ؛

ج – د هندوستان د پرېښون ( په تنظیم شوې توګه له هندوستان څخه د انګلیس د وتلو ) غورځنګ . ( پیل ۱۹۴۲ ) زکال .

د یادولو وړ ده ، سره له دې چې مهاتما ګاندي په ۱۹۳۴ زکال کې له سیاست او د کانګرس ګوند له غړیتوب څخه په دې پلمه استعفا وکړه ، تر څو د کلیوالي سیمو چارو ته وخت پیدا  کړي خو بیا هم دی ( ګاندي ) د ګوند او خلکو معنوي مشر پاتې شو . ښایي دا به د هر چا لپاره حیرانوونکې واوسې ، چې د هند د اسقلال او خپلواکۍ له ګټلو نه وروسته ، د ګاندي زړه غوښتل تر څو د کانګرس ګوند منحل کړي .    ( دغه موضوع د مهاتما ګاندي د کلیاتو په ۹۰ – یم ټوک کې یاده شوې  ده ) .

د دوهمې نړیوالې جګړې پیل د هند د آزادۍ غورځنګ مشران او د کانګرس ګوند غړي له یوه نوي چلنج سره مخامخ کړل . دا پرېکړه ګرانه وه چې له کوم لوري څخه ملاتړ وکړي . مهاتما ګاندي داسې انګېرله چې جګړه د امپریالیزم او فاشیزم تر منځ ده ، نو ځکه دا یوازې د اروپا ستونزه ده .

د هندوستاني مشرانو تر منځ او د کانګرس ګوند په لیکو کې یوالی په بشپړه توګه له منځه لاړ . په دغه وخت کې د انګلیس حکومت اعلان وکړ او ژمنه یې وکړه ، چې که چېرې هندوستانیان له انګلیس څخه ملاتړ وکړي ، د جګړې په پای ته رسېدو سره به هندوستان ته آزادي ورکړي . هماغه وو چې د کانګرس ګوند له انګلیس څخه خپل ملاتړ اعلان کړ . په بله وینا هندوستانیان د انګلیس د پایښت او ګټو لپاره دوهمې نړیوالې جګړې ته ننوتل او بې حسابه ځاني او مادي زیانونه یې وزغمل . دغو شمېرو ته ځير شئ . د دوهمې نړیوالې جګړې په پیل کې د برتانوي هند د اردو شمېر دوه سوه زره تنه وو ، خو د جګړې په پای کې یې شمېر دوه نیم ( ۲٬۵ ) ملیونه وو . تاریخ داسې څه ، هیڅکله هم ندي لیدلي .

د ګاندي د عدم تشدد مبارزې په اډانه کې د « همکارۍ نه کولو غورځنګ » دوې ښې بېلګې د بیهار او ګجرات د بزګرانو سره مرسته وه چې حکومت لږ آسانتیاوې رامنځته کړي او د دغو دوو سیمو پر بزګران باندې د حکومت او سوداګرو له خوا فشار یو څه لږ شو . آیا داسې انګېرنه چې د ګاندي طلسم ، استعمار ګر دې ته اړ ایستل چې له هندوستان څخه ووځي او خپل اشغال پای ته ورسوي سمه ده ؟ نه ، هیڅکله هم نه .

د مهاتما ګاندي د « مدني مقاومت » تر ټولو نوموتې او ځلانده بېلګه د ۱۹۳۰ زکال د « مالګې لاریون » دی . د دغه لاریون موخه دا وه چې پر مالګې باندې د انګلیس انحصار مات کړي . انګلیس خلک اړ ایستل تر څو مالګه له دولت څخه راونیسي . ښکاره خبره ده چې هندوستانیانو تر انګلیسانو دمخه مالګه پېږندله او له پېړیو راهیسې یې د مالګې د تولید ښه غوړېدلی سیستم او پراخې سرچینې لرلې . کله چې انګلیسانو هند لاندې کړ ، د مالګې په ګډون ډېر توکي یې تر خپل انحصار لاندې راوستل او کاروبارونه  یې په بشپړه توګه د انګلیسي سوداګرو په لاس کې وو .

مالګه به له بهر څخه راوړل کېده ، او که به په هندوستان کې هم تولیدېدله د کارخانو خاوندان یې یو مخ انګلیسان وو . حکومت د مالګې د مالیې له درکه ډېرې پیسې اخیستې . دلته دې مسئلې ته پام کول اړین دي چې د مالګې قضیه ډېره پخوانۍ وه ، آن په نولسمه پېړۍ کې را ټوکېدلې وه .

د ګاندي په مشرۍ د مالګې لاریون د ۱۹۳۰ ز کال د مارچ د میاشتې پر دولسمه نېټه ، په دې موخه پیل شو چې د سمندر له اوبو نه په غیر قانوني توګه مالګه لاس ته راوړي . دغه لاریون د احمد آباد له ښار څخه پیل شو او موخه ، د عرب سمندر پر غاړي پرتې « داندي » نومې سیمې ته رسېدل وو . « داندي » له احمد آباد څخه ۳۹۰ کیلو متره لېرې وه . ګاندي دغه پلی یون له خپلو ۷۸ ملګرو سره پیل کړ، خو کله چې خپل منزل ته رسېده په زرګونه خلک ورسره یو ځای شوي وو .

مهاتما ګاندي او پلویانو یې د اپریل د میاشتې پر شپږمه نېټه ، په « ډاندي » کې د سمندر له اوبو څخه مالګه لاسته راوړه . په دې توګه په هند کې د برتانوي راج ، د ۱۸۸۲ کال د مالګې قانون مات شو . له دې نه ورسته دغه لاریون د همدغه سمندر پر غاړه د جنوب په لور وخوځېده . ګاندي به په کلیو او بانډو کې خلکو ته ویناوې کولې او هر ځای به یې د سمندر له اوبو نه مالګه تر لاسه کوله .

د همدغه کال د مې د میاشتې پر پنځمه نېټه ، د برتانوي هند حکومتي چارواکو ، مهاتما کاندي جېل ته واچاوه او د لاریون ګډونکوونکي یې په ډېر بېرحمۍ سره وځپل . د مالګې د لاریون په تور ( ۶۰ ) زره تنه بندیان شول .

پوښتنه دا ده چې آیا د مالګې لاریون له انګلیس څخه د امتیاز په نوم کوم څه تر لاسه کړل ؟ ځواب یو ځل بیا منفي دی . انګلیس د لاریون کوونکو حتی یوه غوښتنه هم و نه منله . د لاریون کوونکو ګټه دا وه چې ۶۰ زره کسان یې بندیان او د زرګونو نورو سرونه ، لاسونه او د بدن نور هډوکي مات شول .

همدا شان د مهاتما ګاندي د ۱۹۴۲ز کال د اګست د میاشتې د اتمې نېټې « د هندوستان د پرېښون غورځنګ » هم یوه بشپړه ماته وه . دغه غورځنګ د بمبئي په ښار کې ، د مهاتما ګاندي له یوې وینا سره په خوځښت راغی . سره له دې چې د جګړې وخت و ، خو د برتانوي هند حکومت بشپړه تیاري لرله .حکومت د اګست پر نهمه مهاتما ګاندي ، نهرو ، کلام آزاد او د کانګرس ګوند ټول مخور مشران ونیول .

د ګاندي له وینا څخه وروسته درې څلور ورځې سوله ییزې مظاهرې او لاریونونه روان وو . وروسته تاوتریخوالی رامنځ ته شو ، ډېرې دولتي دولتي ودانۍ ، د پولیسو تاڼې ، د اورګاډو تم ځایونو ته اور واچول شو.

حکومت د غورځنګ په ځپلو کې برلاسی شو او لسګونه زره خلک یې بندیان کړل . د غورځنګ په ځپلو کې د هندوستان ډېرې سیاسي ډلې لکه : مسلم لیګ ، « هندو ماهاسبا » او کمونیستان ؛ سوداګریز قشر ، ټولې واکمنې کورنۍ ( نوابان ، راجاګان او نور ) د انګلیس کلک ملاتړي او باوري ملګري وو . ګاندي د ۱۹۴۴ زکال د مې په میاشت کې له جېل څخه راخلاص شو .

لکه څرنګه چې ولیدل شول ، د مهاتما ګاندي د عدم تشدد مبارزې ، هیڅکله هم انګلیس ندی اړ ایستلی چې خپل ښکېلاک پای ته ورسوي او د هندوستان خپلواکي او استقلال ومني . دا خبره ناسمه ده چې د هند استقلال د عدم تشدد مبارزې پایله وه . ولې ؟ لمړی لامل یې دا دی چې د هندوستان د آزادۍ یا خپلواکۍ په غورځنګ کې بېلا بېلې ډلې ښکېل وې . هره ډله د پېښو خپل انځور لري . د بېلګې په توګه د هند ، بنګله دېش ، سریلانکا او د پاکستان تاریخ پوهان د پېښو په اړه یو شان نظر نلري . د انګلیس تاریخ لیکوونکي بیا مستعمرو ته د ځواک د لېږد خبره کوي .

دویم لامل یې دا دی چې په شلمه پېړۍ کې ، د انګلیس پر ضد د هندوستانیانو وسله واله مبارزه هیڅکله هم نده درېدلې . برعکس پراخه شوې ده ، آن تر دې چې سبهاش چندر بوس په جلا وطنۍ کې موقت حکومت جوړ کړ . د برتانوي هند د واکمنۍ په لړزولو کې د ګاندي د عدم تشدد مبارزې په پرتله ، سبهاش چندر بوس زښت ډېر بریالی و . وروستی لامل یې دا چې د هند په آزادولو کې بهرنیو ( نړیوالو ) فکتورونو هم پرېکنده رول درلود .

دې ته هم باید ځير شو چې له جګړې سره مخالفت یا د زور زیاتي له کارونې سره د مخالفت فلسفه ، هسې ساده هم نده لکه چې په ظاهره ښکاري . جګړه کېدای شي بېلا بېلې بڼې ولري لکه : تعرضي ، دفاعي ، کورنۍ ، د اشغال ضد او . . . . ټولې جګړې په یوه تېږه تلل د حل لار او عملي نده . د دې خبرې جاذبه د لیدو وړ ده لکه چې وایي: « که چا پر مخ یوه څپېړه ووهلې ، د خپل مخ بله خوا هم ور واړه . . . » ، خو که داسې وشول چې پر دواړو مخونو یې هم ووهلې ، سر او لاسونه یې هم در مات کړل ، د دواړو کوناټيو په منځ کې یې هم لغته در کړه ، جیبونه یې هم در وشکول او زندان کې یې هم واچولې ، بیا څه کوې ؟

نور بیا . . .