د خپلواکۍ سلمې کلیزې ته یوه لنډه کتنه

له زمانو راهیسې دود ده چې دوستان د خپل دوست په خوشالۍ خوښیږي او مبارکي ورکوي، خو دښمن بیا دا خوشالي نه شي زغملای او په یوه یا بله بڼه د هغې په اړه خپله کرکه څرګندوي! دښمن هم که هوښیار وي د ناخوښۍ غبرګون تر پردې لاندې تېروي، خو بیعقل دښمن بیا خپل غبرګون په څونه کرغېړنه بڼه چې کیدای شي، ښکاره کوي!

د خپلواکۍ د سلمې کلیزې په وړاندې هم، افغانان بیا د ورته غبرګون سره مخ شول لکه سل کاله مخکې چې د هغې په اړه دوستانو او بلخوا دښمنانو له ځانه ښودلای وو.

خپلواکي چې د افغانانو طبیعي او فطرتي حق وو، په زرګونه کیلو متره لیري پېرنګي ورڅخه په زور او ستم اخیستې وه، افغانان اړ ول چې د هغه مهال پخپل ملي زعیم غازي امان الله خان راټول شي او د سرښندنې او تورې په زور يې بیرته له انګریزانو ترلاسه کړي. د خپلواکۍ په ګټلو د سمون او پرمختګ هغه لار چې پیرنګي د افغانانو پر مخ تړلې وه، بیا پرانیستل شوه. غازي امان الله خان د داسې سمون او پرمختګ لپاره  مټې رابډ وهلې او د خپلې نهه کلنې واکمنۍ په مهال يي په دې لار کې اړین او مثبت ګامونه پورته کړل.

د خپلواکۍ په ګټلو یوازې افغانان خوښ او بیرته ژوندي نه شول، بلکې تر انګریزي ښکېلاک لاندې هغه مهال نورو ولسونو کې هم د خپلواکۍ سا ورپوو شوه او لږه موده وروسته له برتانوي هندوستانه هم د انګریز کډې بار شوې!

دلته دا خبره باید په زغرده وشي، د افغانستان خپلواکۍ په سیمه او له سیمې وراخوا د زاړه استعمار په ماڼۍ کې درځونه پېښ کړل چې وروسته د نورو ملتونو د خپلواکۍ د پراخ غورځنګ په زلزلې سره دا ماڼۍ نسکوره او په سیمه کې د بیخي نويو ملتو او هېوادو د رامنځته کېدو لامل شوه.

خو څونه چې د خپلواکۍ د غورځنګ پلوشې مخ په پیاوړتیا او خپرېدو وي، انګریزي دښمن دلته په کور دننه د خپلو جاسوسانو او د ولس د عمومي بېوزلۍ او د پوهې کچې له ټېټوالي چې هغه هم د اوږده ښکېلاک پایله وه، په ګټې اخیستنې د غورځنګ په وړاندې سنګر ونیو او هغه يی د تورې په زور نه، بلکې د شا لخوا په ناځوانۍ او د خپلو بړیڅو په مټ مات کړ.

سقاو او پلویان يي، همدارنګه مجددي خېل او د ملا په جامه کې نور پټ جاسوسان د دې غورځنګ د ماتي له پړې ځان نه شي ژغورلای. څونه ملامتیا چې د انګریز پر غاړه ده هومره هم په کور دننه د دوی تر غاړې ده، بلکې تر انګریز څو چنده او زیاته!

افغانان د ولسمشر غني او د هغه له پلویانو مننه کوي او کور ودانی ورته وايي چې پخپل راتګ سره يي د غازي امان الله خان د سمون او پرمختګ نیمګړی څپرکی بیرته تر لاس لاندې ونیو او د هغه په رڼا کې يي د خپلواکۍ سلمه کالیزه په پرتمین ډول ولمانځله او د غازي امان الله خان د پیر او د لاس نښه د دارالامان ماڼۍ يي بیرته ترمیم کړه.

د ماڼیو ترمیم کېدای شي د حکومتونو معمولي او ورځنۍ چار وګڼل شي، خو د دارالامان ماڼۍ یوه استثنايې بڼه لري. دا ماڼۍ په طبیعي توګه نه وه خرابه شوې، بلکې د افغانستان د خپلواکۍ، ملي حاکمیت او د هېواد د دښمنانو لخوا په توغندیو او بمونو ورانه شوې وه او موخه هم دا وه چې د غازي امان الله خان د لاس نښه او د خپلواکۍ سیمبول له منځه یووړل شي.

لکه څنګه چې تېر مهال د غازي امان الله خان، د هغه د وطنپالو تګلارو او د خپلواکۍ په وړاندې کورني او بهرني دښمن له یوه سنګره جنګېده، نن هم کورنی او بهرنی دښمنان په ورته ډول د خپلواکۍ د سلمې کلیزې، د دارالامان د ماڼۍ د ترمیم د بیا پرانیستې او د دې لارې د اوسني پلوی ولسمشر اشرف غني په وړاندې، په یوه مورچل کې ناست دي.

د زمري په ۲۷ مه، د خپلواکۍ د سلمې کلیزې درشل کې، دارالامان ته نږدې د ودونو په هوټل د طالبانو وسلوال برید چې ۸۰ تنه ملکي وګړي پکې شهیدان او تر ۵۰ زیات پکې ټپيان شول، ښۍ چې داسې خونړۍ پېښه د خپلواکۍ ورځې ته پلان شوې وه.

بلخوا په جلال اباد ښار او خوګیاڼیو ولسوالۍ کې ۱۱ پرله پسې چاودنو ۷۰ تنه ټپیان کړل چې د زمري په ۲۸ مه د خپلواکۍ په ورځ وشوې. دښمن که څه هم د طالبانو په جامه کې دا برید تر سره کړ، خو افغانان خپل اصلي دښمن چې ځان د انګریز میراثخور ګڼي او هغه نننی پنجاب دی، نه غلطوي.

همدې پنجابي د ښمن د خپلواکۍ کلیزې په تړاو، په تېرو درې ورځو کې د کونړ په دانګام، شلتن او ناړې ولسوالیو ۷۲۰ توغندي ویشتلي دي. د کونړ والي ښاغلی میرزکوال وايی: دغه توغندیو کونړ کې ولسي کورنیو ته زیات مالي زیان اړولی دی.

دولتي او پخواني دولتي جیګپوړي چارواکي چا چې په عمدي توګه د دارالامان ماڼۍ په پرانېستغونډه کې ګډون ونه کړ، د طالبانو سره زیات توپیر نه لري. دوی هم د خپلواکۍ د سلمې کلیزې په وړاندې د وسلوال دښمن سره ملګرتیا وکړه، توپیر دا وو چې ځان پورې يي واسکټونه ونه تړل او د حورو او غلمانو څخه بې نصیبه پاتې شول!

بلخوا همدغه چارواکي خپل پلویان هڅوي چې د قلم په ژبه، خپلواکۍ او غازی امان الله خان پسې سپورې ستغې ولیکي او ځانونه هغه انګریزي جاسوسانو سره همرنګ کړي چې د غازي امان الله خان په مهال يي خپله هغه او ملکې ثریا پسې ولسونه پارول.

که څوک دغه چارواکو سره، خواخوږ رسنیوته سر ورښکاره کړي، کوم وحشت چې دوی يي خپلو لیکنو کې له خپلواکۍ او غازي امان الله خان څخه څرګندوي، د طالبانو او داعشیانو له وحشته کمی نه لري!

همدغه سقاوي لیکوالان او رسنوال، د ولسمشر غني او د لومړۍ میرمني اغلې رولا غنې پسې هم له کله نه چې د امان الله خان د نیمګړي څپرکي د بشپړتیا خبره کوي، ورته پروپاګیند مخې ته وړي.

خو باید هېره نه کړو چې خپلواکي او غازي امان الله خان خپل پلویان لري. موږ افغانان به خپلواکي د سر په بیه ساتو او په ګډه به د نوموړي ټولواک د سمون او پرمختګ نیمګړی څپرکی عملي او بشپړوو.

که هغه غازي د خپلواکۍ په ګټلو سره په سیمه کې د خپلواک او نوی افغانستان ډبره کېښوده او افغانستان يي له خاورو اوچت کړ، نوی نسل به د ولسمشر غني په مشرۍ افغانستان د سیمي په څلور لارې بدل کړي. افغانستان به د سیمې د وصل او پیوستون په کړۍ بدلیږي. که پخوا افغانستان د سیمې د توپيرونو، شخړو او جګړو میدان وو، دا ځل به د ولسونو او هېوادونو د یووستون او پیوستون په ټاټوبي بدلیږي.

د خپلواکۍ د ورځې په ویاړ، د دوبۍ پر «خلیفه څلي»، د ترکيې پر«سلطان محمد» او «یاووزسلطان سلیم» څلي او د ګوګل په سکرین د افغان ویاړمن بیرغ رپا، ټولو افغانانو ته مبارکي ورکوم. افغانان له دغه دوستو هېوادو او ګوګل څخه د زړه له کومي منندوی دي.

تل دې وي خپلواکي!

ژوندی او سرلوړی دې وي افغانستان!

د ۲۰۱۹ کال د اګست ۲۲ مه

سرلوڅ مردزی

دګوند اوانقلاب دثقل مرکزونه ، دبیلانسونوسنجونه اود وختونو غوښتنې

10.8.2019Noor Mohammad Tarakai og familie
لومړی برخه
تره کی اودویښ زلمیانوغورځنګ :
د ویښ زلمیانودغورځنګ په باب ډیرومحترمولیکوالولیکنی کړی ،چی هر یوه، ددی ملی سیاسی سازمان دښاغلواونومیالیوموسسینواوشخصیتونودنومونواوفعالیتونو،مرام اوتشکیلاتوپه اړه ډیرګټورتاریخی معلومات لیکلی چی لومړی لاس اسناد ښودل کېږی ،چی موږ یی دلته لنډیز را اخیستی دی .
محترم میرزامحمد لودی پخپل اثرکې دویښ ځلمیانودغورځنګ دتاسیس په اړه په ( ۷۶) مخ کې لیکلی : ددغه سازمان لومړي غونډه په دارالامان کې د تره کي په کور کې جوړه سوه ، نور محمد تره کي په دغه وخت کې له زابلي سره د ناظر په توګه کار کولو د زابلي په یوه کور کې اوسیده ، دغه غونډه د۱۳۲۶ لمریزکال د ثور په میاشت کې په داسې وخت کې جوړه سوه، چې د ګډون کوونکو شمېر یې دېرش تنو ته رسېدلو.
لیکوال ددی غورځنګ دتشکیلاتوپه باب په (۱۵۸) مخ کی داسی لیکلی دی :
الف:- د مرکزي عالي کمیټي غړو ټاکل :
۱- د کابل ولایت له خوا: نور محمد تره کي، غلام حسن خان صافي صدیق الله رښتین.
۲- د کندهار ولایت له خوا: عبدالروف بینوا، فیض محمد انګار او غلام دستګیر خان.
۳- د مشرقي ولایت له خوا: ګل پاچا خان الفت، قیام الدین خادم.
۴- د جنوبي ولایت له خوا: نیک محمد خان او غلام محي الدین زرموال (روشان).
ب:- د کابل اجرائیه کمیټه:
نورمحمد خان تره کي، غلام حسن خان صافي، ګل پاچا خان الفت، عبدالروف خان بینوا، صدیق الله رښتین، فیض محمد خان انکار، شاه مرد خان ملیا، نیک محمد خان پکتیاني، عبدالرازق خان فراهي او محمد موسي شفیق.
د کابل د اجرائیه کمیټي له خوا نور محمد خان تره کي د رئیس په توګه او عبدالروف خان بینوا د منشي په توګه او شاه مرد خان ملیا د خزانه دار په توګه د کابل په کمیټي کي مقرر شول.
د انګار جریده چې دویښ ځلمیانو د ګوند د نشراتي ارګان په توګه په کابل کي نشرید له د ویښ ځلمیانو د ګوند د مرامنامي سره سم نشرات کول . د ویښ ځلمیانو ګوند اصلاً له ۱۳۲۶ لمریز کال څخه چې د۱۹۴۷ میلادي کال سره سمون خوري، په فعالیت پیل کړي وواو د دریو کالو څخه وروسته د موسسینو د تماسونو او فعالیتونو په نتیجه کي و کولاي شواي مرامنامه، تشکیلات او مقررات تصویب کړي.
ددغه سیاسي جریان په موسسه کنګره کې د شاملو کسانو شمېر یوویشت (۲۱) تنو ته رسیدلو، چې د هغو له ډلې څخه څلور تنه د مدیره هییات غړي وو او نور پاتې کسان د نوموړي غونډې ګډون کوونکي غړي وو.
د ویښ ځلمیانو د ټولنې په موسسه کنګره کې دغه کسان شامل وو:عبدالروف بېنوا، قیام الدین خادم، نورمحمد تره کي، فیض محمد انګار، محمد ارسلان سلیمي، صدیق الله رشتین، نیک محمد پکتیاني، محمد ولي ځلمي، ګل شاه صافي، لعل محمد احمدي، غلام رحمن جرار، عبدالقدوس پرهیز، شاه مرد ملیا صافي عبدالهادي خوږمن، ابوالحسن افشار، غلام محي الدین روشان، محمد طاهرتایب، پاینده محمد روهیلي، نور محمد پوهنده، ګل پاچا الفت. )) …
لیکوال د ویښ زلمیانودمرام په اړه دخپل اثرپه (۱۱۵) مخ کې داسی لیکلی دی:
ډاکتر عبدالرحمن اتمر د ویښ ځلمیانو د ګوند د مرامنامي په باب د زیات بحث او خبرو څخه وروسته وائي چي د ویښ ځلمیانو د مرامنامي دوه مسودي جوړي شوي وي چې یوه یي نور محمد تره کي او بله ئي قیام الدین خادم لیکلي وه، دغه دواړه مسودي تر بحث لاندي ونیول شولي ځیني مادي یي حذف او ځيني پري زیاتي شوي ،چې په نتیجه کي له دواړو مسودو څخه یوه مسوده جوړه شوه، او پر هغو یی توافق وکاوه او د ویښ ځلمیانو مرام یي په دي ډول تصویب کړ :
۱- اسلام او پاچا ته درناوي درلودل.
۲- د افغانستان د خاوري تمامیت او استقلال ساتل.
۳ـــ ملي نوامیسو او افتخاراتو ته احترام کول.
۴- د اجتماعي ټولنو او مطبوعاتو د ازادي تامینول.
۵- د اجرائیه، تقنینه او قضائیه قواوو بیلیدل .
۶- د ملي وحدت او قومي ښیګڼو ساتل او هر ډول تبعیضونه محکومول .
۷- د ملي ژبي تقویه او انکشاف.
۸- د پښتونیستان او د پښتنو ملي خود ارادیت تامینول .
۹- د ښځو حقوقو او مقام ته درناوي کول .
۱۰- د ظلم، رشوت، غلا، قاچاقو او اخلاقي مفاسد و سره مبارزه.
۱۱- د اقتصادی اصلاحاتو له پلوه د خانخاني سره مبارزه کول .
۱۲- د علمي او مطبوعاتي موسسو پراخول د جهل او بیسوادي او مزخرفاتو سره نه پخلا کیدل .
۱۳- د حکومت او ملت په منځ کي د سوء تفاهماتو لیري کول او په ګټورو چارو کي ورسره مرسته کول. ــ ارواښاد تره کی چی د ویښ ځلمیانود غورځنګ دمبارزواوفعالیت بډایه تجربی درلودلی ، تردی وخته دفرهنګ ،ادب ، مطبوعاتواوژورنالیزم په برخه کی ارزښتناک او ویښوونکی آثارولیکل ، له نوروژبویی ګټوری ژباړی وکړی اودا اثاریی چاپ کړل ، چی اغیزی یی په هرلورخپری شوی ، دیادوآثاروپه اړه موددی لیکنی په دوهمه برخه کی لازم معلومات لیکلی اووړاندی کړیدی .
تره کی پخپلو نه ستړی کیدونکوملی ،ټولنیزواوسیاسی مبارزوکی ګوندی ملګرو ،ځوانانواوخلکوته د انګېزوپه ورکولوکې ځانګړی مهارت درلود، ده د خپلو فعالیتونوپه لړکې د آړیکو پراختیا ، د موخوټاکنه او لومړیتوبونه مشخص ، دمسوولیت پیژندنی اوځانی پرمختګ ، رښتینولی اود باورحاصلولو لور ته ډیره پاملرنه کوله . تره کی چی پخپله د لوړی ملی روحیی ،ټینګی ارادی اوپیاوړی انګیزی لرونکی وه ، تل یی د لویوموخو لورته دحرکت فکرکاوه ، دا هرڅه یی په علمی ډول مطالعه ، تحلیل اود شرایطوسره سم یی دندی مشخصی اود هغو پخپل اجرا کولوسپارښتنی به یی کولی ، ترڅولدی لاری خپل ګران ولس ته ارزښتناک اونه هیریدونکی خدمتونه وکړی .
تره کی صاحب به تل ځوانان هڅول چی ،خپل درسونه ووایی ،لوړی زده کړی وکړی ، مطالعه وکړی ، ارزښتناکی څېړنی وکړی ،ژورفکراوتحلیل ولری ،دټولنی دود اوعنعنوته احترام ولری ،ملی ګټی اوملی ارزښتونه وساتی اوکلکی دفاع ته یی چمتو وی ،د چاروپه اجرا کی مخکښ اود مثال نمونه اوسې . دهېواد د پرمختګ اوښېرازی ، دخلکودهوسایی اوسوکالی په لاروچاروځان پوه اوپدی ویاړلی لاره کې ارزښتناک خدمتونه وکړی اوجوړونکی رول ولوبوی .
دالیکنه څوبرخی لری ، چی پرله پسی خپریږی .
م ــ کټوازی .

پښتونستان ، خوب او که واقعیت؟

19.6.2019Loy Afghanistan 1
دوهمه او وروستۍ برخه
د خپلواکې د مبارزو معاصر مشران چې د انګریز او پنجاپي استعمار په وړاندې په کلکه ودریدل حاجي میرزاعلي خان ( مشهور په ایپي فقیر) ، خان عبدالغفار خان ، خان عبدالصمد خان اڅکزي، مشهور لیکوال او شاعر اجمل خټک او نور چې د خپلو سل ګونو زرو پلویانو سره یو ځای د انګریزي او پنجاپي استعمار په وړاندې د خپلواکۍ له پاره په میړانه سره ودریدل.
په دی مبارزو کې پښتانه یوازې نه و او نه دي بلکې بلوڅان هم د دوی سره اوږه په اوږه د پنجاپی استعمار په وړاندې په کلکه ودریدل چې د هغې ښه مثال یې د نواب اکبرخان بګټي دی چې د پنجابی استعمار په مقابل کې په میړانه ودرید او د استعماري ځواکونو له خوا په ډير مظلومانه توګه په شهادت ورسید . د کابل مزدورې ادارې د خپلواکی په لاره کې ددې اتل هیڅ نوم وانخیست.
په افغانستان کې د خلک دموکراتیک ګوند او بیا د وطن ګوند د واکمنۍ د پای ته رسیدلو سره ددې دورځې نمانځل هم د نویو واکمنو ټولګیو له خوا پر یښودل شول. دا ورځ نه یوازی د خلک دموکراتیک ګوند په واکمنی کې نمانځل کیده بلکه د افغانستان شاهي او جمهوري حکومتونو هم نمانځله.
که څه هم پورتنیو دولتونو د پنجاپي استعمار څخه د پښتنو او بلوڅو د ازادی او خپلواکۍ له پاره په رښتیني مانا سره کوم عملي ګام نه دی اوچت کړي بلکې دوی یوازې دا مسله د اسلام اباد په واکمنانو باندې د فشار د یوې الې په توګه استعمالوله. او په واقعي توګه یې د پښتنو او بلوڅو د خپلواکۍ له پاره کوم د لیدنې وړ ګام نه دی پورته کړی.
په دې کې هیڅ شک نه شته چې د خلک دموکراتیک ګوند د واکمنۍ د پای ته رسیدو څخه وروسته په افغانستان کې هغه ډلې واک ته ورسیدې چې په پاکستان کې جوړې شوي او د هغه دولت د پټو منابعو له خوا یې ملاتړ کیده .
واک ته د رسیدو نه وروسته تر ټولو لومړی ددې ډلو عملي اقدام دا و ، چې په پښتونستان واټ کې یې د پښتونستان بیرغ راښکته کړ. او د پښتونستان واټ نوم یی تبدیل کړ د په کابل رادیو کې یې د پښتنو او بلوڅو د یووالي له پاره خپرونه بنده کړه .
خو د یوه بیرغ په کښته کولو او یا د دی ځای د نوم په اړولو سره د پښتنو او بلوڅو ازادی بښونکی مبارزو ته کوم زیان نه رسیږی . دا ځکه چی دا خلک د پنجاپی استعمار لا ندی ژوند کوي او د خپلو روا حقوقو د تر لاسه کولو د پاره مبارزه کوی او دا مبارزه به تر هغی روانه وي تر څو چی د پنجاپی استعمار څخه یی خپله ازادی تر لاسه کړي نه وي.
مګر د پښتونستان واټ څخه د پښتونستان د بیرغ د کښته کولو او ددی ځای د نوم اړولو څخه موخه پنجاپی استعمار ته د کابل حکومت له خوا ددی اشاری ورکول و او دي ، چی دا حکومت اوس د پښتنو او بلوڅو د داعیی څخه ملاتړ نه کوي . او په ماهیت کی د ډیورینډ منحوسه کرښه په رسمیت پیژني.
باید ووایو چی واک ته د حامد کرزی په رسیدلو سره تر ننه پوری د پښتنو او بلوڅو د حقوقو څخه د دفاع او ډیورینډ د منحوسی کرښی د نه منلو له پاره تر اوسه کومه رسمی غونډه او یا فیصله د کابل دولت له خوا نه ده تر سره شوي.
د پښتنو او بلوڅو سره د پیوستون غونډه یوازی د مدنی ټولنو ، ادیبانو او سیاسی غیر دولتی شخصیتونو له خوا تر سره کیږی چی دا یوازی د اولسونو پیستون په ډاګه کوي.
اوس دا پوښتنه را منځته کیږی چی د کابل حکومت ولی د پښتنو او بلوڅو د مبارزاتو په هکله یو روښان دریز نه نیسي؟
ایا کیدای چې وویل شي چې د پښتنو او بلوڅو مبارزه پای ته رسیدلی وګڼو او یا دا کیدای شي چې ددې ټکي څخه سترګې پټې شي چې ټول پښتانه دا حق نه لري چې په یوه واحد هیواد کې سره راټول د کراچې څخه نیولي تر بادغیس او تر کشیمره پورې یو اباد او ځواکمن دولت تشکیل کړي؟
خلک په دې ښه پوهیږی چې د پښتنو تر منځ د یووالی تامین او د بلوڅو د حقوقو تر لاسه کولو له پاره مبارزې ته په اوس مهال کې ډیر ضرورت دی . خو تر هغه د وړاندې بایدد پښتو په مغزونو کې دا احساس را پیدا شي چې دوی پښتانه دي او په په نړی کې یو ځانګړی قوم او اولس حیثیت لري . او دوی یو وجود دی چې د استعماري ځواکونو له خوا په وحشیانه توګه ټوټې شوي دی. پښتانه په دې باید پوه شي چې تر هغې چې ټولې ټوټې یې په یوه هیواد کې سره یو ځای شوی نه وي تر هغه به دوی دغسې د خوارۍ او ذلت ژوند تر سره کوي.
د سیمې نور زبرځواکونه لکه ایران هم د دواړو اولسونو سره د دښمنی سیاست مخې ته بیایی د ایران د هیواد له خوا د پښتنو او بلوڅو په وړاندې ډیرې ناوړی توطیې طرح او عملی کیږي په ایران کې د ننه هرکال په زرګونو بلوڅان په مختلفو نومونو سره وژل کیږي په ایران کې بلوڅ د هر ډول سیاسي او ټولنیزو حقوقو څخه بې برخې دی.
په افغانستان کې هم پښتانه په واقعي مانا سره د سیاسي واک څخه بې برخې دي او په اوسنی دولت کې د بې صلاحیته پښتو ژبو سمبولیک موجودیت دا مانا نه لری چې دوی په واک کې ګډون لري. په افغانستان کې ټول واک د یوه شمیر کړیو په لاس کې دی چې ځانونه د لږکیو او په ځانګړی توګه د تاجکو ، هزاره ګانو او ازبکو نماینده ګان بولي.
دا په دې مانا چې د افغانستان ، پښتونخوا، بلوچستان پښتانه او بلوڅ د محکومواولسونو په توګه ژوند کوي او دوی د استعماري ځواکونو له خوا په ډیره بې رحمی سره ځپل کیږي.
لکه چې په تیرو پیړیو کې پښتنو او بلوڅو په ګډه یو له بله دفاع کړي ده په همغه ډول اوس هم همغه شرایط دي چې دواړه اولسونه یو له بله د وروری ټینګ لاسونه سره ورکړي تر څو د دښمنانو دسیسې شنډې کړي. دا هغه مهال کیدای شی چې د دواړو اولسونو ترمنځ اړیکې ټینګې شي.
اوس راځو په خپله د پښتنو د یووالی موضوع ته ، له بده مرغه پښتانه لیکوالان او سیاستوال دې ټکې ته هیڅ پاملرنه نه کوی چې پښتون اولس ولې ټوټې شوي دی دوی ګومان کوي که چیرې دوی د پښتنو د یووالی په هکله کوم نظر ورکړي ښایی یو ه لویه تیروتنه وکړي او بیا به واکمنې کړۍ ترې خفه شي.

دا ځکه چې په افغانستان کې زیاتره پښتو ژبو سیاستوالانوتر اوسه ملي ایدیولوژی نه ده خپله کړي.دوی دا فکر نه دی کړی چې د پښتون اولس وجود څلور ټوټې ا و د بلوڅو وجود درې ټوټې شوي دی. او په سیمه کې د امن او ثبات د ټینګښت له پاره ددې ټوټو یووالی اړین دی.
یا په بله مانا تر هغه چې دا بیل شوی اولسونه بیرته سره یو شوي نه وي تر هغه په سیمه کې د سولې راتلل ناممکن دي
زیات شمیر سیاسي کتونکي په دې باور دي چې پښتون اولس هر چیرې چې اوسیږي یو اولس دی . ددې اولس موخه بیا یووالی او په یوه جغرافیا کې د قوي دولت جوړول دی او ددې موخې د تر لاسه کولو د پاره یوازینی لاره د شرایطو سره سم د مبارزې مخې ته بیول دي.
ددې اولسونو دښمنان هم دا هڅې کوي چې د پښتنو او بلوڅو هره ټوټه په جدا جدا ډول سره وځپې تر څو په مغزونو کې یې د یووالی خیال پیدا نه شي.
زیاتره پښتانه سیاستوال وایي چې په افغانستان کې په روانه جګړه کې افغانان وژل کیږی . مګر د دې څخه سترګې پټوي چې دا جګړه د ټولو افغانانو په ضد روانه نه ده. دلته هم نړیواله ټولنه، د کابل اداره او طالبان د تاجکانو، هزاره ګانو او د نوروسیمو څخه لرې ګرځي او یوازی دوی پښتنی سیمې د جګړو میدان ګرځوي او د دولت مخالفین هم د پښتنو په سیمو کې جنګیږي چې لدې امله هره ورځ په سلګونو پښتانه وژل کیږي.
زیات شمیر کتونکی په دې باور دي چې د کابل په اداره کې واکمنې ډلې ، د پنجاب استعمار او د تهران لوړتیا غوښتونکي ټول په ګډه د پښتنو د ځپلو ګډ پروګرام لري دې پښتنو ضد تور مثلث که د یوې خوا د پښتنو سیمه د جګړو په ډګر ګرځولي ده نو له بلې خوا دوی په ډيره منظمه توګه د پښتنو د مشرانو د وژلو پروګرام مخې ته بیایي .
د یادولو وړ ده چې په سیمه کې د پنجاب واکمنانو ، ایراني لوړتیا غوښتونکو او د هغوی مزدورو کړیو ډیره خطرناکه لوبه پیل کړی ده دا لوبه کیدای شي یا په لویه نړیوالې جګړې واوړي او یا به د سیمې په سیاسي جغرافیا کې د بدلون سبب شي.
باید یادونه وشي چې په سیمه کې پښتانه یو وجود دی او د دوی برخلیک تل یو و او وي به . اوس مهال په دې سیمه کې پښتانه او بلوڅ ټوټې ټوټې او د دوی غلیمان یو دی نو لدې امله دا د شرایطو غوښتنه ده چې دوی یو له بله د وروری ټینګ لاسونه سره ورکړي.
دا یو واقعیت دې چې ورځ په ورځ د پښتنو سیاسي پوهه لوړیږي او دا ټکی درک کوی چې تر څو چې ټول پښتانه په یوه سیاسي جغرافیا کې سره راټول شوي نه وي تر هغه به دوی د سولی او ارامی مخ ونه ویني. او که سره یو شول بیا دښمنان دا وس نه لري چې د پښتنو په ضد توطیه او دسیسه وکړي.
ددې له پاره چې پښتانه د اوسنی تراژیدی څخه ځان په سلامت سره وباسي اړینه ده چې یو سیاسي مشرتوب رامنځته کړي . داسې مشرتوب چې د پښتون اولس د یووالي د تامین له پاره کار وکړي . دا مرکزیت پښتون اولس د ټولو هغه توطیو او تیریو د شنډولو د پاره رهبري کړي چې د دوی په وړاندې د پنجاب ، تهران او په افغانستان کې د متعصبو کړیو له خوا طرح او عملي کیږي
پښتانه ملي مشرتوب ته اړتیا لري .
ملي مشرتوبونه په طبعي ډول په ټولنه کې را پیدا کیږي د خلکو باور او ملاتړ تر لاسه کوي اوملي مشرتوب روان حالات ، ستونزې په ژوره توګه تحلیل او د کړاونو څخه د راوتلو سمې لازې په ګوته کړی . دا مشرتوبونه یوازې او یوازې اولس او خلکو ته چوپړ وهل خپل ویاړ ګڼي او په دې لازه کې هر راز ستونزې او سرښندنې مني.دا ډول مشرتوبونه د خلکو په زړونو کې ځای نیسي او ملي اتلان ترې جوړیږي.
پښتون اولس یو واحد ملت دی چې د استعماری توطیو له امله په څو برخو ویشل شوی دی او دا ملت د نړی د نورو ملتونو په شان لکه ویتنام ، جرمني ، چین او هانګ کانګ ، یمن او نور ، دا حق لري چې بیرته سره یوځای شي.
پښتو مشهور متل دی چې ( اوبه په ډانګ نه بیلیږي ) . په همدې ډول د پښتنو په منځ کې د یوه قوم او اولس په توګه د یووالی روحیه ډیره پیاوړي ده دا ټولی مصنوعي کرښې چې د پښتنو په خاوره کې ایستل شوي دی کومه مانا نه لري.
باید وویل شي چې پښتانه حق لري چې ځانونه دجګړې د اور څخه وژغوري په سوله او امنیت کې ژوند وکړي.
پښتانه دا حق لري چې په خپلو سیمو کې د لوږې او دربدری د لیرې کولو او د پرمختګ له پاره کار وکړي. او زیار وباسي.
پښتانه دا حق لري چې په خپله ژبه خبرې وکړي ، ولیکي او زده کړه وکړي.
پښتانه حق لري چې یو په دموکراسي ولاړ نظام ولري .
بلاخره پښتانه حق لري چې د نړی د نورو اولسونو په شان سره یو او د یوه واحد او خپلواک ملت په توګه یو واحد خپلواک هیواد ولري او په سیمه کې د نورو اولسونو په اړخ کې په سوله ایزه توګه ژوند وکړي.
په دې کې هیڅ شک نه شته چې پښتانه د خپلو سترتیژیکو موخو د تر لاسه کولو د پاره ځینو متحدینو ته اړتیا لري . دا متحدین کیدای شي د پښتنو سره د ګډو ګټو په نظر کې نیولو سره مشخص شي .
په دې کې هیڅ شک نه شته چې تهران ، پنجاپ او په کابل کې واکمنې کړۍ هیڅکله نه غواړي چې پښتانه د اوسنې ناوړه حالت څخه وژغورل شي او په دې لاره کې لازم خنډونه پيدا کوي .
نو لدې امله پښتانه باید د خپل ځان د تقویې له پاره په سیمه او نړی کې خپل متحدین پيدا کړي
ددې له پاره چې د پښتنو داوسني ناورین څخه د ژغورلو له پاره یو پياوړی غورځنګ رامنځته شي اړینه ده چې د پښتنو په منځ کې ټول هغه اختلافونه چې د پردیو په واسطه د رامنځته شویو ډلو له خوا ورته لمن وهل کیږي له منځه ولاړ شي او یا د دوی تر منځ د قومي توپیرونو او لوړتیا غوښتنو د له منځه وړلو له پاره د خلکو دې ته پام راواړول شي چې ټول د اوسني ناورین د له منځه وړلو د پاره کار وکړي .
له دې امله اړینه چې په پښتني ټولنه کې ټول سیاسي ګوندونه ، سیاسي ډلې او کړۍ او همدارنګه سیاسي ملي شخصیتونه ، قومي مشران ، دیني علما او روحانیون ، روڼ اندي او د لیک او لوست خاوندان ټول د اوسني لویې غمیزې څخه د پښتون اولس د ژغورلو د پاره یو پراخ سیاسی غورځنګ پيل کړي تر څو وکولای شي چې ټول پښتون اولس د یوه واحد هیواد په درلودلو سره په نړی کې د یوه پرمختللي اولس په توګه را ډګر ته شي.
دیو پراخ ملي پښتني غورځنګ ( دبادغیس څخه تر کراچۍ او کشمیر پورې) په پيل کیدو سره په ډيره لږه موده کې دا شووني ده چې پښتون اولس په یوه هیواد کې( چې د پښتنو ټولی سیمې پکې شاملې وي ) سره راټول او د نړی په جغرافیا کې د یوه ځواکمن اولس په توګه راډګر ته شي.
پښتانه د چا حقوق نه تر پښو لاندې کوي خو دا حق لري چې خپل حقوق تر لاسه کړي .
پښتون یو ژوندی اولس دی د دولت د تشکیل کولو وړتیا لری او په سیمه کی د یو ځواکمن په توګه را برسیره کیدو توان په کی شته نو ځکه د پورتنی کرغیړن مثلث ( پنجاپ ، ایران او په کابل حاکمه ډلی ) په سیمه کی د لرغونی هیواد راژوندی کیدو مخه نیولو اجندا لری . ددی له پاره یی په سیمه کی د پښتنو په ضد پراخه جګړه روانه کړی ده د بلخ د چمتال څخه نیولی، تر کندز ، بغلان ، تخار ، وزیرستان ، مومندو ، اورکزیو ، فاریاب ، سوات ، دیر او نورو سیمو کی یی د پښتنو د ځپلو عملیات روان دی او تر اوسه یی په میلیونونو پښتانه وژلی ، په زرګونو کلی او ښارونه یی تباه کړی او دا بهیر روان دی.
خو د #پښتونستان داعیه ورځ په ورځ ځواکمن کیدونکی ده او د هغی ملاتړ زیاتیږي.
اوس د پښتونستان بیرغ د اروپایی ښارونو په واټونو کی راښکاره کیږی د اروپا پارلمان ورته ځانګړي پاملرنه کوی د ملګرو ملتونو د ودانیو مخته د خلکو له خوا رپول کیږی او د ملګرو ملتونو څخه غوښتل کیږی چی د پښتونستان د جوړیدو له پاره غورځنګ په رسمیت وپیژنی.
د پښتونستان په جوړیدو سره د نړی په سیاسی ، اقتصادی او امنیتی معادلاتو کی بدلون را منځته کیږی هغه پښتونستان چی په وچه کی به راګیر نه وي او د ډیرو طبعی منابعو څخه به برخمن وي هغه پښتونستان چی د سیمی په سیاست کی به لومړی خبره همدا هیواد کوي.
باید ووایو چی ازاد پښتونستان هیواد اود اوسنی افغانستان ( د عبدالرحمن میراث) سره نږدی او په یوه کنفدراسیون کی سره یو ځای شی او د فیدریشن د جوړیدو له پاره لاره اواره کړي. چی هغه مهال به ډیورینډ کرغیړنه کرښه په بشپړه توګه له منځه ولاړه شي.
پښتونستان ، خوب نه دی . پښتونستان زرګونو کاله تاریخ لري ، اولس لري ، ځمکه لري، دا یو واقعیت دي !

د ډيورنډ کرښه

استاد شهسوارسنګروال
لا د بریتانوي هند د بهرنيو چارو سکرتر «مارټمر ډيورنډ» افغانستان ته نه وه راغلی چې بریتانوي ښکېلاک له ۱۸۸۰ نه تر ۱۸۹۰ کال پورې د شمالي، مينځنۍ او سويلي پښتونخوا سيمې تر ګومله پورې تر ګواښ لاندې نيولې وې.
انګرېزانو په سيمه کې د يولکو څلوېښت زرو په شاوخوا کې پوځ ځای پر ځای کړی وه. خو کله چې ډيورنډ افغانستان ته راغی نو بيا يې له ځان سره سيمې ته دېرش (۳۰) زره سرتيري د امير د ګواښلو لپاره راوستي ول.
هغسې خو برتانوي يرغلګرود امير شېرعلي خان واکمنۍ ړنګه کړې وه، د ګندمک شرمناک تړون يې په امير محمد يعقوب خان لاسليک کړی و. مېچنۍ، خيبر، کورمه، پښين او له سېوۍ برسېره يې غوښتل، وزيرستان، تيرا، د مومندو سيمه، باجوړ، دير، سوات، چترال، او د لوی افغانستان نورې سيمې هم پخپله ولکه کې راولي.
د برېتانوي هند وايسرای «لارډ ډفرن» د برېتانوي هند د بهرنيو چارو سکرټرې ډيورنډ د خپل استازي په توګه وټاکه چې سيمې ته لاړ شي.
امير عبدالرحمن خان نه يوازې د ډيورنډ د نه راتلو وړانديز وکړ بلکې له «شيلا باغ نه تر کوږک غره» پورې د انګرېزانو د تونل وهلو په وړاندې هم کلک غبرګون وښود (۱۸۸۹ – ۱۸۹۰ ز کال) او دې ته يې د «کولمو د سيخ» نوم ورکړ.
امير د ژوب او ګومل په نيولو د برېتانوي هند نوی وايسرای «لينډون» ته هم وړانديز وکړ (۱۸۹۰ کال د سپتمبر ۳ نېټه) چې يو پلاوی د خبرو لپاره کابل ته ولېږي. ۱۸۹۱ ز کال (د فبروري ۸ نېټه) يې بيا خپل وړانديز ور غبرګ کړ.
همدا ډول په ۱۸۹۲ ز کال کې پخپله وايسرای  ته بلنه ورکړه چې په کابل او يا جلال اباد کې له ده سره د سيمې په اړه خبرې وکړي.
وايسرای په همدې پلمه چې د خبرو وخت لا نه دی را رسېدلی خو موخه يې دا وه چې امير وګواښي او بيا يې دېته اړ کړي چې څه وايي هغه پرې ومني.
وروسته پېښو وښوده چې د ډيورنډ په راتلو هغه څه چې انګرېزانو غوښتل هغه يې د همدې ګواښونو له مخې په امير ومنل.
د دغو ګواښونو څو بېلګې داسې وې:
۱ – د مېچنۍ او پتالۍ  په سيمو کې د قومونو تر مينځ اخ و ډب ته لمنه وهل.
۲ – د سردار محمد ايوب خان په پلمه د امير وېرول. ګني که تاسو له برېتانويانو سره تړون لاسليک نکړی نو محمد ايوب خان لاسليک ته تيار دی.
۳ – ډيورنډ په ځغرده امير ته وويل که تاسو تړون لاسليک نکړئ نو بيا جګړې ته چمتو اوسئ.
۴ – په سيمه کې د برېتانوي هند د لاسپوڅو پاڅون چې امير بايد له ډيورنډ سره موافقه ليک امضا کړي.
۵ – د امو سيند په پاسنۍ برخه کې د شغنان او روشان په اړه د روسانو غبرګون ته د امير پام را اړول.
۶ – د افغانستان او ايران تر مينځ د پولې په سر چې کومې لانجې د امير شېرعلي خان د واک له مهال نه را پورته شوې وې امير ته په دې تړاو غوږ وهنه.
دغه ګواښونه او د دې په څېر نور ډېر لاملونه ول چې د ډيورنډ موافقه ليک پداسې حال کې چې امير په ښکاره خوشاله برېښېده ولې له ډېر ګواښ سره د نوامبر په ۱۲ نېټه (په ۱۸۹۳ ز کال) له ډيورنډ سره يوې موافقې ته ورسېد. د دې يو ستر لامل دا وه چې برېتانيه او روسيه په ۱۸۸۵ کال په يوه ناندريزې پولې باندې د يوې لويې دښتې په سر په شخړه کې تر بل هر وخت زيات جګړې ته نږدې شوي ول. دا د سترې لوبې په اوږدو کې لومړی ځل وه چې دغه ستر ځواکونه د جنګ تر بريده ورسېدل. نو ځکه يې د افغانستان ځمکني بريدونه او کرښې معلومې کړې. په لوېديځه کې پراخه دښته د پولې په توګه او جنوب ختيځې څنډې د ډيورنډ کرښه.
د ډيورنډ د موافقه ليک په وړاندې غبرګونونه
 کله چې ډيورنډ د سپتمبر په پآی کې له پېښور نه مخ په کابل وخوځېد. د تورخم په سيمه کې د سپه سالار څرخي په ملتيا د اکتوبر په دولسمه  (۱۲) نېټه کابل ته ورسېد.
سايکس پخپل نامتو کتاب کې کښلي دي چې ډيورنډ په سر کې «لومړی د امو د رود، د پولې خبره را پورته کړه . امير ورته وويل: له دې نه دا بله پوله مهمه ده…
زما خلک د دې پروا نکوي چې زه په روشان يا «شينګان» کې پر مخ ځم او که پر شا، خو دوی ډېر پدې فکر کې دي چې ستاسو له لوري دوی پر کوم ځای ولاړ دي؟»
سنيګال هم پخپل کتاب «هندوستان او افغانستان» کې پدې تړاو ليکلي دي چې ډيورنډ د امير د چلن په اړه چې د ده پرمختګ او لا سبري ته يې زمينه برابره کړه د برېتانوي هند د مرستو منندوی وو…»
رابرتس کاږلي دي چې امير عبدالرحمن خان د روس په پرتله برېتانويان خپل دوستان ګڼل ولې نوموړي وليدل «چې له روسانونه د ده دوستانو (انګرېزانو) د افغانستان ډېره ځکمه لاندې کړه.»
کله چې انګرېزانو د ډيورنډ د کرښې په تړاو د افغانستان له تنې نه کومه خاوره بېلوله نو د سيمې خلکو خپل غبرګون د دوی د پلاوي په وړاندې داسې وښود:
۱ – له موافقه ليک نه يو کال وروسته (۱۸۹۴ ز کال) کله چې د نخشې له مخې کرښه معلوموېده په چترال کې عمراخان جندول په برېتانوي پلاوي وسله وال بريد وکړ.
که څه هم له دې پخوا چې کله د وزير او مسيد و وګړي له موافقه ليک نه خبر شول د انګرېزانو په وړاندې پاڅون وکړ او د واڼې چونۍ يې وسوځوله.
۲ – د چترال په څېر په وزيرستان کې هم د ملا پونده په مشرۍ د انګرېزانو په وړاندې د سيمې خلکو او ولس په ۱۸۹۵ ز کال پاڅون وکړ او د برېتانوي هند پلاوی يې دې ته پرې نه ښود چې کرښه معلومه کړي.
۳ – کله چې انګرېزان په دې پوه شول چې په پوله کړکېچ زياتېږي نو بيا يې د ولس د ځپلو لپاره رابرتسن Robertson چترال ته واستوو. کله چې د ګلګت پليټکل ايجنټ هلته ورسېد، د خلکو لخوا کلابند شو، چې وروسته دده د خلاصون لپاره کرنيل کېلي KELLY له ګلګت نه او سررابرت لوR. Low له پېښوره ور ورسېدل او دی يې وژغوره.
۴ – هغه مهال چې انګرېزانو په پکتيا او د مومندو په سيمه کې کرښې ته بدلون ورکړ نه يوازې امير د برېتانوي هند چارواکوته شکايت وکړ بلکې ملانجم الدين اخوند، ملاقديم او ملا پونده ولس عمومي پاڅون ته وهڅول او ان تر دې چې انګرېزانو ملا نجم الدين اخون ته وړانديز وکړ چې د دې سيمې ماليه به ورکوي.
۵ – دغو پاڅونونو د برېتانوي هند چارواکي دومره وډار کړل چې پخپله وايسرای له کلکتې نه پښور ته راغی. او خلکو د ملا قديم خان په مشرۍ د انګرېزانو د لاسپوڅو کورونه وسوځول.
۶ – مومندو د برېتانوي هند په هغه پلاوي بريد وکړ چې غوښتل يې د افغانانو يوه تنه په دوه برخو ووېشي.
د ملا نجم الدين اخون لخوا د فتوا له مخې د ډيورنډ کرښې (که څه هم کرښه لا کښل شوې نه وه) دواړو غاړو ته پرتو ولسونو د جهاد ناره پورته کړه.
آيا د ډيورنډ کرښه نړيوال ارزښت لري؟
د دې موافقه ليک نړيوال حقوقي ارزښت ځکه د تامل وړ دی چې پخپله امير عبدالرحمن خان پخپل کتاب کې پخپل قلم دېته داسې ګوته نيولې ده:
«تاسو لما څخه د بريد پولو د دې قبيلو په بېلولو سره چې زما همدينه او هم ملته دي، زما د ولس پر وړاندې زما سپکاوی کوئ او ما ناتوانه کوئ. زما ناتواني ستاسو د دولت لپاره زيان دی. خو زما نصيحت يې ونه مانه. د هندوستان دولت دومره لېوال وه چې د بريد پولو دا قبيلې له ما څخه بېلې کړي. چې زما چارواکي يې په زوره سره له بلندخېلو، واڼه او ژوب څخه ووېستل يانې هغوی ته يې وويل که تر پلانۍ نېټې پورې ونه وتلی نو تاسو به په زور وباسو.»
له دغو څرګندونو څخه ښکاري که امير دغه موافقه ليک لاسليک کړی هم وی اويا نه وی نو انګرېزانو چې څه غوښتل هغه يې کول.
د ملګرو ملتو په کنوانسيون کې (۱۹۶۹ ز کال) راغلي دي کوم تړونونه چې د زور (د زورور – کمزوري تر مينځ) له مخې لاسليک شوي دي بايد ډېر ژر لغوه شي.
د کنوانسيون په (۵۱) ماده کې هم داسې لولو: کوم موافقه ليکونه چې د ګواښ له مخې امضا شوي دي نړيوال حقوقي ارزښت نه لري.
امير د ګواښ په توګه دې ټکي ته هم ګوته نيولې ده چې جنرال رابرتس ته دنده سپارل شوې وه چې له خپلو ځواکونو سره جلال اباد ته ځان ورسوي. ډيورنډ هم ګواښ کړی وه که چېرې امير موافقه ليک لاسليک نه کړي نو جګړې ته دې ځان چمتو کړي.
د موافقه ليک په تړاو د بهرنيو،
 حقوق پوهانو او تاريخ پوهانو اندونه:
دا چې امير عبدالرحمن خان په خپل کتاب کې په ګوته کړې ده چې دغه موافقه ليک نړيوال ارزښت نه لري يو ستر لامل يې دا دی چې د يوه ګواښ له مخې لاس ليک شوی دی.
جي – بي – تيت د برېتانوي هند نامتو چارواکی هم انګېري: د ډيورنډ موافقه ليک له دې بابته نه دی لاسليک شوی چې د افغانستان او برېتانوي هند پولې وټاکي. بلکې د امير د واک قلمرو يې ګڼلی دی.»
د جي بي تيت د ليکنې موخه دا ده برېتانويانو غوښتل چې له دغو سيمونه د هندوستان نيمه وچه د خپل سيال هېواد د روسيې له بريد نه وژغوري سرپرس سايکس هم په دې اند دی چې:
د برېتانوي هند استازي ډيورنډ او د امير تر مينځ د دغه موافقه ليک بنسټيزه موخه د دې سيمې کنترول وه. موخه يې دا نه وه چې د هند پوله را وړاندې کړي.
دډيورنډ په «بيوګرافي نومي کتاب کې هم دېته ګوته نيول شوې ده چې دغه تړون پدې نوم لاسليک شوی نه دی چې برېتانوي هند د افغانستان خاوره لاندې کړي (۲۱۷ مخ) بلکې د دغې سيمې د کنترول هيله يې لرله.»
ويليم بارتن او توماس هولدک هم د يادو څرګندونو پخلی کوي خو د ټولو له خبرو نه داسې انګېرل کېږي چې دغه سيمه د «نفوذي ساحې» پنوم يادې شوې دي.
ولې يوه خبره د پام وړ ده چې په بېلابېلو انګليسي متونو کې دغه موافقه ليک ته فرنټيرلين Frontier، با ونډاي لين Boundary، بورډر Bordar نوم ورکړشوی دی او په سريزه کې بيا د «نفوذ ساحې» ټکی هم کارول شوی دی.
موږ پدې بنسټ ويلی شو، کله چې تړون دواړو غاړو ته مبهم وي نو خپل نړيوال باور له لاسه ورکوي.
د ډيورنډ موافقه ليک او د پاکستان جوړېدل:
تر هغې چې پاکستان جوړېده افغان ولس له چترال نه تر بولانه پورې په بېلابېلو سيمو کې د برېتانوي ښکېلاک په وړاندې وسلوال بريدونه وکړل چې موږ د وزيرستان د توچي د ناوې (۱۸۹۷ کال د جون ۱۰) بريد چې په انګرېز پليټيکل چي – جي (GEE) وشو د ساري په توګه يادولی شو.
په ۱۸۹۷ ز کال (د جولای پر ۲۶) په ټول سوات کې د لېوني فقير په مشرۍ وسلوال پاڅون چې تر ملکنډه پورې پرمختګ وکړ. د همدې ملا نجم الدين اخون په لارښودنه د مومندو ايجنسي وګړو په ۱۸۹۷ ز کال د اګست په «۹» نېټې د پېښور«شبقدر» ونيو.
همدا ډول له خيبر نه تر تيرا پورې د لس زرو تنو په شاو خوا کې د دې سيمې خلک د «سيد اکبر» په مشرۍ د انګرېزي ښکېلاک په وړاندې پاڅېدل چې ډېرې سيمې يې ازادې کړې او د جنرال «لوکاټ» له ۴۴ زرو پوځيانو سره په مېړانه وجنګېدل.
په سامانه کې ورکزيو هماغسې تربنو بيا تر پښين پورې دډيورنډ دواړو غاړو ته پرتو افغانانو ان د پاکستان تر جوړېدو يو د بل پسې د انګرېزانو په وړاندې خونړي پاڅونونه وکړل.
«حقيقت دا دی چې د برېتانو يانو په وړاندې پښتون ولس د خپلې خاورې د ازادۍ لپاره ډېر جنګونه وکړل.»
کله چې د هند نيمه وچه په ۱۹۴۷ ز کال د هند او پاکستان په نوم ووېشل شوه. پاکستان په ۱۹۴۷ ز کال د سپتامبر په دېرشمې (۳۰) نېټې ملګرو ملتو ته د غړيتوب لپاره وړانديز وکړ.
افغانستان چې د يوه کال د مخه (سپتمبر ۱۹۴۶ ز کال) د ملګرو ملتو غړيتوب تر لاسه کړی وه. نو د افغانستان استازی عبدالحسين خان عزيز د يوې وينا په ترڅ کې و ويل.
افغانستان د پاکستان د خلکو په ازادۍ کې ځان شريک ګڼي. ولې د ملګرو له غړي توب سره يې زما رايه مخالفه ده. دا ځکه چې شمال لوېديځه کرښه د پاکستان برخه نشم ګڼلی.
دا چې د اکتوبر په شلمه (۲۰) نېټه يې د مخالفت رايه بېرته واخسته لامل يې دا وه چې په نوامبر کې يوه دېپلوماتيکه ناسته په پام کې وه چې په کراچۍ کې جوړه شي.
افغانان په دې اند وه چې د کورنيو او بهرنيو ستونزو له امله ښايې پاکستان دېته غاړه کېږدي چې د پښتونستان داعيه ومني.
ولې دا يوه تېروتنه وه دا ځکه چې پاکستاني چارواکو له يوې خوا باچا خان (عبدالغفار خان) زندان ته ټېل واهه او له بلې خوا يې دېته هم لمن وهله خدايي خدمتګار هندوستان غواړي او له خپل مسلمان ورور نه کرکه لري.
دې خبرې هغه وخت لا زور واخست چې د پاکستان پوځونو هغه سيمې کلابندې کړې چې د پښتنو خپلواکي يې غوښته. دوی يې هم وځپل او هم يې دغه ډنډوره ګډه کړه چې باچا خان کانګرس ښه ګڼي او مسلم ليګ بد ګڼي.
ډاکتر خان چې کله د صوبه سرحد اعلی وزير وه د کانګرس ګوند په ګټه يې هندوستان ته رايه ورکړې وه هم د تامل وړ وګرځېد.
«په ۱۹۴۸ کال د جون په مياشت کې عبدالغفار خان او يو شمېر مشران بندي شول. ډاکتر خان چې هغه وخت د صوبه سرحد «اعلی وزير» وه به نفع شموليت کانګرس ايالتي سرحد در اتحاد يه هندوستان رای داده بو.»
له دويمې نړيوالې جګړې وروسته د افغانستان حکومت د خپلو تاريخي او ملي اړيکو له مخې د افغانستان له جغرافيې نه د بېلو شوو (پښتونستان) او له لاسه وتلو سيمو غوښتنه په ټينګه راپورته کړې وه.
که څه هم د هغه مهال د پوهنې وزير نجيب الله خان په يوې راديو يې وينا کې وويل:
د ۱۹۳۱ کال نه راواخله تر ۱۹۳۴ ز کال پورې افغان حکومت په وار وار له انګرېزانو نه وغوښتل چې له افغانستان نه بېلې شوې سيمې بايد د هند خاوره ونه ګڼل شي.
«خان، عبدالغفار خان هم په ۱۹۴۶ کال د برېتانوي هند د وزيرانو د دې پرېکړې مخالفت وکړ چې صوبه سرحد دې د پنجاب (وروسته پاکستان) برخه شي.»
د افغانستان حکومت هم له دويمې نړيوالې جګړې وروسته د وزيرانو شورا په يوه غونډه کې د نوامبر په څلورمه (۱۹۴۴ ز کال) نېټه پرېکړه وکړه «کوم څه چې په راتلونکي کې د هند په نيمه وچه کې پېښېږي د سرحد د پښتنو د مدغم کېدلو مخه بايد ونيول شي.»
کله چې د پاکستان په نوم کومې ډنډورې را پورته شوې د ډيورنډ دواړو غاړو ته غبرګونونه پيل شول.
ډاکتر خان «لارډ بيټن» ته چې پښتونخوا ته راغلی وه وويل: «کله چې هند وېشل کېږي صوبه سرحد به د پاکستان برخه نه وي.»
لا هند وېشل شوی نه وه چې د جون په مياشت (۱۹۴۷) کې افغان حکومت وويل: که چېرې د هند او پاکستان په نوم هېوادونه د نړۍ په سياسي جغرافيه کې مينځته راځي او انګرېزان د هند د نيمې وچې اوځي ورسره جوخت د ډيورنډ موافقه ليک له مينځه ځي.
همدا لاملونه ول کله چې پاکستان جوړ شو په رسمي او نا رسمي غونډو کې دغه پرېکړه وغندل شوه.
هغه مهال چې د پښتنو او بلوڅو مشران د پاکستان لخوا زندان ته ټېل وهل شول افغان حکومت په ډاګه د پاکستان د حکومت غندنه وکړه.
د افغانستان او پاکستان د حکومتونو اختلاف دې کچې ته ورسېد چې د پاکستان هوايي ځواکونو د جولای (۱۹۴۹ ز کال)په مياشت کې په مغلګۍ بريد وکړ او افغان چارواکو په خپل غبرګون سره لومړی يوه لويه جرګه را وغوښته او پرېکړه يې وکړه چې د پښتونستان له داعيې به ملاتړ کوي.
له دې سربېره لويې جرګې د ډيورنډ د تړون په ګډون ټول هغه تړونونه چې له انګرېزانو سره لاسليک شوي لغوه اعلان کړل.
همدا راز د ډيورنډ پورې غاړې ته پرتو ولسونو د «تيرا» په سيمه کې د اګست په دولسمې (۱۲) نېټې (۱۹۴۹ ز کال) هم يوه لويه جرګه را وبلله او د پښتونستان بنسټ يې اعلان کړ او هم يې يو ملي بيرغ تصويب کړ.
د پښتونستان په نوم خوځښت د ډيورنډ د کرښې دواړو غاړو ته روان وه. ان ايپي فقير چې ځان يې د پښتونستان پاچا ګاڼه هم دغه سياسي بهير ته ژمن وه.
ولې له بده مرغه دغه کړکېچ لا تر اوسه روان دی او تر اوسه يې لا د حل کومه لاره نه ده موندل شوې.

د ثور يا غويي مياشت په اړوند !

د ثور مياشت ته ځغلنده نظر او اړينې پېښې .

په دريم د ثور د ځمکې د پاک ساتلو او استفادې نړېواله ورځ ده،په نړې کې د ا لويه ستونزه ده چی ټول انسانان چارواکي د ځمکې  د پاک ساتلو او استفادی کول منل شوي نورمونه پر ځانونو عملي کړي .

۱۱ د ثور (يا غويي ۱۱ مه» د کارگرانو نړېواله ورځ ده دا ورځ هم د ټول بشريت د زحمتکښانو د يوالي د اثتثمارگرانو، ښکېلاک گرانو ، پانگوالو د ظلم او ناروا کړنو د مخنيوي اود نړې کارگرانو د ازاديو او يوالي جشن په ټوله نړې کې په شاندارو مراسمو سرته رسيږي.

۳ د ثور د کتاب نړېواله ورځ ده د ټول بشريت انسانيت خلاصون ورځ ده .

۱۳ د ثور. بيان  د ازادی ، متبوعاتو ورځ ده که د بيان ازادي وي د مطبوعاتو ازادي وي ما نا داچی دموکراسي شته هر انسان کولای شي خپل روا غوښتنې د قلم په ژبه د ويانا او نورپه ازاده توگه وغواړي.

۷ د ثور يا غويي اومه ۱۳۵۷مه زموږ په گران هېواد کې لويه او مهمه تاريخي پېښه يا اوښتون وو دا په دی ما نا چی کله هم سردار محمد داودخان د خپل اکا پر ځوی محمد اهر خان په ۱۳۵۲ل کال د چنگاه ۲۶ مه کودتاه وکړه ټول سياسي گوندونو د سياسي فعاليت منع شوه مخکنې اساسي قانون لغوه ادلون بدلون را منځ ته شو دده پر واکمې ک يوازی دده گوند(( ملي غورځنگ» د فعاليت اجازه درلوده، څو متواتری کودتاوی اود اسلامي ډلو بغاوتونه سرته ورسيدل، يو شمېر اسلامپاله مخاليفين پاکستان ته ولاړل هلته د پاکستاني اسخباراتو په لارښونه هيواد ته د تخريب له پاره تربيه او روزل کيدل.بيکاري اود اتم ټولگي د کانکورازموينی  له مله په زرگونو ځوانان بيکاره شول د سردار صاحب بهرني سياست هم نه د لويديځ اونه د ختيځ په مزاج برابر وو د ساړه جنگ تاثېرات هم ددی لامل شوه چی داوت خان رژيم بنسټونه ټينگ نه شي دافغانستان د خلق دموکراتيک گوند چی زيات شمېر پلويان يې په ملي اوردو يا وسلوال پوځ کې در لودل کله چی د سردار داودخان له خوا پر نوموړي گوند بريد وشو دوی د واکمنې د پرځولو له پاره گام پورته کړ او رژيم يې چپه کړدا گوندواکمن شول . دی گوند  دمثبتو کارنامو تر څنگ لوی تيروتنې کړي او شورويانو راتگ په گران هيواد د تيري په ما نا اود ولسونو د نه منلو وړ وو.

۸ د ثور(۱۳۷۰ »د پاکستان  او متحيدينو په مرسته  په لاهور کې د ملگرو ملتو د پروگرام په مخالفت سره د تنظيمي حکومت واکنی ته ورسيدلو اود هېواد په تاريخ کې د ټول هيواد او په خاصه توگه د کابل ميشتو له پاره توره او ټولو ناورينونو او غملړلو ورځو په حساب کې را ځی.

۱۶ د ثور (۱۳۶۵»ل کال ببرک کار مل له گوندي او دولتي چار استعفا وکړه .

۱۶ د ثور (د می ۶ ۱۹۱۹ زکال دافغانستان او انگليس دريمه جگړه پېل شوه.

۱۶ د ثور ۱۳۹۸ل کال  دروژی مبارک ورځ سره سمون لري

۱۸ د ثور دمی ۸ د سری مياشتې نړېواله ور ځ ده.

په ۹ د ثور۱۳۹۸ د مشورتي لويه جرگه جوړېږي، په ۱۷ د ثور۱۳۹۸ دافغانستان د ملي شورا اولسمه دروره رسما پرانستل کيږي.

دافغان سولی له پاره دامريکا او طالبانو ناستی کيږي

دا مياشت د نورو په پرته  يوه مهمه مياشت شمېرل کېږي .

محمد اقا شيرزاد

20190424

د پټې خزانې په اړه استاد لېوال صاحب ډېره مغتنمه ليکنه کړې

 

 

 

د ډاکتر ناشناس او دده هم مفکرو ته همدا يوه ليکنه هم کافي ده.
هيله ده چي دا ليکنه درسره خپره کړئ.
په پټه خزانه کې د سبکونو هراړخيزه رنګارنګي
ليكوال: عبدالغفور ليوال
پټه خزانه د هوتکي پاچا اعليحضرت شاه حسين هوتک، د عصر نامتو ليکوال محمد هوتک د داود خان هوتک زوی هغه تذکره ده چې په (۱۱۴۱- ۱۱۴۲ هجری ق) کلونو کې ليکل شوې او د پنځوسو پښتنو شاعرانو او ليکوالو ژوند ليکونه يې د تاريخ د خاورو په زړه کې ساتلي دي. دغه اثر په کال ۱۳۲۲لمريز کې لوی استاد علامه پوهاند عبدالحی حبيبی وموند او له پاړسي ژباړې سره يې خپور کړ. د (پټه خزانه) له برکته د پښتو ادبياتو تاریخ ډیرې ورکې خو نامتو څیرې رابرسیره شوې او دا زیاته شوهچې پښتو ژبه لرغوني ادبيات لري خو د وخت ناخوالو، پیښو او جګړو ورڅخه ډیر څه خوړلي دي. که څه هم د پټې خزانې تر خپریدو کلونو وروسته یوشمیر پښتو دښمنو او پردي پالو عناصرو پر دغه کتاب هوايي او له غرض و مرضه ډکې نیوکې هم وکړې او ځینو خو ځانته دا جراأت ورکړ چې دغه کتاب ته (جعلي) ووایي.
زما له شخصي نظره: قلندر مومند او د هغه شاګردانو ددغو عواملو پر بنا پټه خزانه جعلي ګڼلې:
۱ علامه حبیبي د (پټه خزانه) پر رابرسیره کولو سره د پښتو ادبیاتو په تاریخ کې د یوه داسې په حیث وپیژندل شو چې د پښتو ژبې تاریخ یې راژوندی کړ، ټولو پښتنو د علامه دغه هڅه هومره وستایله چې د قلندر مومند په شان ځانته غره لیکوالانو او محققینو حسادت او رخه یې راوپاروله، ځکه خو یې په علامه حبیبي او پټې خزانې پسې راواخیستل. دوی فکر کاوه چې په دې کار به هماغومره شهرت وګټي لکه علامه حبیبي چې د پټې خزانې په موندلو او خپرولو سره ګټلی و.
۲ د پټې خزانې تر خپریدو پورې داسې ګومان کیده چې پښتو ادب له بایزید روښان، خوشحال بابا او رحمن بابا څخه راپیلیږي او دوی ټول د پیښور د حوزې یا لږ تر لږه د لوی افغانستان د هغې برخې اوسیدونکي وو چې اوس یې کوزه پښتونخواه ګڼي. حال دا چې پټې خزانې ثابته کړه چې تر دې ډیر پخوا د غور- کندهار، زابل او کوټې په علاقو کې ستر شاعران تیر شوي دي، له بده مرغه دغه حقیقت هم د پټې خزانې مخالفینو- چې د ټولو پښتنو نه بلکې یوازې د خپلې سیمې او د خپل شهرت په اړه فکر کوي- ونه شو زغملای او پټه خزانه یې جعلي وګڼله.
۳ د شلمې پیړۍ له پیله چې د پښتو ژبې او ادب د پرمختګ لپاره یو ملي غورځنګ راپیل شو او یوشمیر فاضلو استادانو ددغې ژبې د ادب د تاریخ تیاره ګوټونه روڼول دې مسئلې د ګاونډیو فرهنګونو یوشمیرمتعصبو کړیو ته خوند ورنه کړ، د هغوی په نظر پښتو د غرو د خلکو یوه وحشي ژبه ده او که د فرهنګ نړیدلي څلي یې ودان شي نو پښتانه به مدني ژوند ته متوجه شي او بلاخره به یې ملي شعور لوړ شي چې په پای کې به سیاسي واک هم په لاس کې ونیسي، ددې پروسې د مخنیوي لپاره ایرانیانو او پنجابیانو په یوشمیر دسیسو جوړولو پیل وکړ چې یوه یې هم د پټې خزانې د جعلي والي ډنډوره وه، له بده مرغه یوشمیر پښتانه لیکوال هم یا مخامخ یا په غیرمستقیمه توګه ددغو ډنډورو ښکار شول.
دا و، زما له شخصي نظره، له پټې خزانې سره د دښمنۍ عوامل.
خو ولې پټه خزانه له دومره دښمنیو سره سره لا هم د افغاني فرهنګ پر هسک د لمر په شان ځلیږي؟، ځکه چې دغه کتاب که له علمي پلوه وڅیړل شي ګڼ شمیر داسې نه انکار کیدونکي اسناد پخپله د کتاب په متن کې شته چې ددغه کتاب پر اصالت ګواهي ورکوي، له دې دلایلو څخه یو هم په پټه خزانه کې د راغلیو شعرونو د سبکونو هراړخیزه رنګارنګي ده چې هیڅ کله هم زموږ د پیړۍ د یوه یا حتی څو تنومحققینو پر لاس نه شي ایجادیدلای او که څوک ډیر لږ هم د هنري ارزښتونو پر رموزو پوه وي پر دې پوهیدلای شي چې د داسې متفاوتو هنري ارزښتونو رامنځ ته کول د تاریخ په بیلابیلو پړاوونوکې د بیلابیلو شرایطو او تاریخي موقعیتونو په نظر کې نیولو سره د منحصر به فرد سبک لرونکو شاعرانو کار دی، نه د یوه یا څو تنو محققینو.
له دغې مقدمې وروسته د پټې خزانې سبکي ویش له درییو اړخونو څخه ترسره کیدای شي؛ له تاریخيپلوه د پټې خزانې د سبکونو توپیر، له موضوعي پلوه د سبکونو پیژندنه او د هغو شکلي بدلون. په لاندې کرښو کې به د هرې موضوع لپاره بیل بحث وکړو.
۱۱ په پټه خزانه کې د سبکونو تاریخي رنګارنګي:
اساساً پټه خزانه له (۱۰۰) هجری ق. کال څخه تر (۱۱۰۰) هجری ق. پورې د پښتني فرهنګ بیلابیلې تاریخي دورې په ځان کې رانغاړي له همدې پلوه ټول هغه متون چې په پټه خزانه کې ثبت شوي د خپل وخت له پلوه د بیلابیلو منځپانګو لرونکي دي.
عجیبه داده چې د پټې خزانې فاضل مؤلف (محمد هوتک) هم په دې تفاوتونو پوهیدلی او پټه خزانه یې په درې برخو (پخوانیو شاعرانو، د مؤلف معاصرو شاعرانو او ښځینه شاعرانو) باندې ویشلې ده.
تر ټولو زوړ شعر د امیرکروړ هغه تاریخي ویاړنه ده چې له تاریخي پلوه د خورا ارزښت خاونده ده چې د ویلو تاریخ یې (۱۳۹) هجری ق. ته ورګرځي:
زه یم زمری، پر دې نړۍ له ما اتل نسته
په هند و سند و پر تخار و پر کابل نسته
بل په زابل نسته له ما اتل نسته
دغه ویاړنه هم د لغاتو له نظره لرغونې ده او هم د شکل له نظره ځکه تر ډیره حده په هغه وخت کې د پښتو معمول وزن او جوړښت لري چې ددغه میړني ولس زیږیدنه ده او له هیڅ پردي قالب څخه تقلید شوې نه ده.
له تاریخي پلوه د پټې خزانې د متونو بل اهمیت دا دی چې د یوشمیر قدماوو په متونو کې ګڼ تاریخي ارزښتونه، پیښې او حوادث ثبت شوي چې بل ځای نه شي موندل کیدای مثلاً د بابا هوتک په سندره کې:
پر سور غر بل راته نن اور دی وګړیه جوړ راته پیغور دی
پر کلي کور باندې مغل راغی هم په غزني هم په کابل راغی
چې په هغه وخت کې له مغلو سره د پښتنو د جګړو یو انځور ارائیه کوي او په کې د هغه وخت تاریخيپیښې ثبت شوي دي. د سبکونو له مخې څرنګه چې هر شاعر او ویېونکی د بیل ټیپ او شخصیت خاوند دی شعرونه یې هم په بیلابیلو سبکونو ویشل کیږي. امیرکروړ اساساً یو امیر او جنګیالی دی، پهلوان دی او له تورې او ننګ سره سر و کار لري ځکه یې شعر ویاړنه ده حماسي رنګ لري او په هغه کې پر خپله پهلواني نازیدلی دی، چې خپل سیال په کابل او زابل نه ویني، بابا هوتک د یو قومي ملي مشر، مدبر شخصیت او بانفوذه وګړي په حیثیت د ویاړنې او حماسې ترڅنګ د دښمنو (مغلو) وحشیانه اعمال غندي او د خپلو زلمیو جنګیالیو ویاړونه او شهامت ستایي او هغوی جګړې ته هڅوي:
غښتلو ننګ کړﺉ دا مو وار دی مغل راغلی په تلوار دی
په پښتونخوا کې یې ناتار دی پر کلي کور باندې مغل راغی
ترآخره
د ملکیار بابا هغه سندره چې ترنک سیند ته یې ویلې همداسې یوه تاریخي ارزښمنه هستي ده چې هم د شکل له مخې او هم د هغه وخت د ټولنیزو ځانګړنو ښه سند یې ګڼلای شو. ددې په مقابل کې بیا هغه مهال چې تصوف او عرفان په پښتو کې ډیر دود شو او پیري مریدي په کې معموله شوه صوفي شاعران وځلیدل او د عرفان ډیرې جلوې یې په پښتو ادبیاتو کې خوندي کړې. په دې دوره کې له شیخ متي او شیخ رضی لودي څخه رانیولې آن تر رحمن بابا پورې ګڼ شمیر نور شاعران راځي چې د دغې تاریخي دورې ځانګړنې په کې خوندي دي. په دې لحاظ د تاریخي دورو رنګارنګي یو له هغو معیارونو څخه دی چې په پټه خزانه کې د بیلابیلو شاعرانو سبکونه پرې بیلولای او ویشلی شو.
۲ له موضوعي پلوه د پټې خزانې د متونو تفاوت:
د پټې خزانې خوندي کړي شعرونه د موضوع له نظره خورا بډای او رنګارنګ دي، ویاړنې، عشقي موضوعات، ویرنې، حماسي شعرونه، د طبیعت د ښکلاوو ستاینې، فلسفي مسایل، عرفان او تصوف، د تاریخي پیښو ثبت او نور موضوعات په کې ارائیه شوي دي. مثلاً د ریدي خان مهمند د محمودنامې هغه برخه چې په پټه خزانه کې راغلې د افغانستان د ویاړلي تاریخ یوه مهمه برخه رانغاړي او د موضوع له نظره ډیره ارزښتمنه ده، یا هم د شیخ اسعد سوري بولله (قصیده) چې ښایي په شرق کې تر ټولو ممتازه او عالي ویرنه یې وبللی شو:
د فلک له چارو څه وکړم کوکار زمو لوی هرګل چې خاندي په بهار
هر غټول چې په بید یا غوړیده وکا ریژ وي یې پاڼې کاندي نار په نار
ترآخره
او په همدې توګه د ښکارندوی غوري هغه شهکار قصیده چې د پسرلي ښکلاوې یې په پوره مهارتستایلي دي:
د پسرلي ښکلوونکي بیا کړه سنګارونه بیا یې ولونل په غرونو کې لالونه
مځکه شنه، لاښونه شنې، لمنې شنې سوې طیلسان زمردی واغوسته غرونه
ترآخره
د ښکارندوی ددغې قصیدې لویه برخه د نچرلیزم (طبیعت پالنې) یو نړیوال شهکار دی.
او د موضوع له نظره بیا د شیخ بستان بړیڅ بدله بیخي متفاوته ده:
اوښکې مې څاڅي پر ګریوان یو وار نظر که پر ما
راسه ګذر که پر ما
د مینې اور دې زما زړګی وریت په انګار کینا
ښې تار و نار کینا …
ترآخره
دا بیا د عشق سوز او ګداز په هغه ژبه شرح کوي چې د یوه ښه لیریک شعر خصوصیت دی. په پټهخزانه کې د موضوع رنګارنګي دومره پراخه ده چې آن له پند و عبرت څخه ډکې کیسې یا منظومه ګۍ هم په کې شته او یوه ښه نمونه یې د حافظ عبداللطیف اڅکزي د سوی او اوښ کیسه ده:
غوږ ونیسئ یارانو دا د اوښ او سوی قصه سوه خورا ډیره خوږه سوه
ترآخره
د موضوع له پلوه د هر شاعر سبک دومره متفاوت دی چې سړي ته د پښتو لرغونو ادبیاتو د بډاینې او پراخوالي په اړه حیرانتیا پیښوي چې څنګه زموږ نیکونو د هرې ټولنیږې پیښې، پدیدې او ارزښت لپاره ادبي ایجاد او هستونې کړي دي او په دې اړه یو لوی ګنج (پټه خزانه) د ثبوت ښه شاهد دی.
۳ له شکلي پلوه د پټې خزانې د سبکونو رنګارنګي:
پټه خزانه د پښتو شاعرۍ د بیلابیلو فورمونو یوه لویه ګنجینه ده. د معمولو قالبونو لکه غزل، قصیده، مثنوي، رباعی، ترکیب بند، ترجیع بند، قطعه، او نورو پرته د هغه مهال پښتو معمولو قالبونو موجودیت هم خورا په زړه پورې دی، په دې کې بدله، ناره، سندره او نور محلي قالبونه دومره خواږه دي چې له عربو څخه راغلي یوشمیر ادبي قالبونه ورسره سیالي نه شي کولای او له دې څخه دا څرګندیږي چې هغه مهال د پښتو ځانګړي فورمونه ښه په کلکه پالل کیدل او په ولس کې ډیر منلي او په زړه پورې وو.
زه غواړم دلته پر همدې موضوع یو څه تم شم؛ غزل، قصیده، مثنوي او نور قالبونه له خپل عربي سټایل سره ډیر وروسته پښتو ادب ته راغلل او تر دې پخوا پښتنو خپل بومي شعري فورمونه لرل د ادب د تاریخپوهانو له نظره د لنډیو تاریخ نه دی معلوم او زرګونو کاله پخوا ته رسیږي همداراز بدلې چې په طبیعي توګه د پښتو ادب یو ممتاز فورم دی، دغه فورم نه یوازې په ولسي او فولکلوریکه بڼه په خلکو کې، بلکه له نیکه مرغه په پټه خزانه کې هم خوندي پاتې شوی دی.
بدلې یو له بلې سره له وزني پلوه یو څه تفاوتونه لري خو د هندسي جوړښت له مخې ګډ قالب لري، لومړۍ مسرې یې اوږدې او دوهمې یې لنډې وي. دوه دوه بیتونه سره همقافیه وي او په ځینو بدلو کې اوله مسره تر دوو بیتونو وروسته تکراریږي. بدله عالي موسیقیت لري او ښکاري چې زموږ لرغونیو شاعرانو به په ترنم ویلې، ځکه خو یوشمیر دغه بدلې اوس هم په اسانۍ او خوږلنۍ سره د موسیقي په پردو کې راتلای شي. بدله د پښتنو له اجتماعي فطرت سره په طبیعي توګه مطابق فورم دی او که څوک وغواړي کره کتنه وکړي نو نظر غزل ته له موضوعي پلوه ډیرې پوره او بشپړې دي ځکه په بدلو کې وزني او قالبي محدودیتونه هیڅکله د یوه شاعرانه تصویر د ناقصې ارائیې، باعث نه ګرځي. په پټه خزانه کې د شیخ بستان بړیڅ، د سیدال خان ناصر او نورو ګڼو شاعرانو خوږې بدلې د یادولو وړ دي او د موسیقیت لپاره یې د بهادر خان دغه خوږه بدله د یادولو وړ ده چې زموږ د زمانې ښه سندرغاړي احمدولي ډیره خوږه سندره ورڅخه جوړه کړې:
بیلتون دې زور دی تر لېمو مې سهار نم څاڅي لکه شبنم څاڅي
دا سره یاقوت مې په لمن کې ستا په غم څاڅي په غم الم څاڅي
ترآخره
پایله:
له پورتنیو یادونو څخه دا زیاتیږي چې پټه خزانه له تاریخي- موضوعي او شکلي پلوه د بیلابیلو سبکونو یو رنګینه خزانه ده چې په هیڅ ډول د یوه یا حتی څو ذهنونو حاصل نه شي کیدای او ددغه کتاب د منکرینو په حدس هیڅ کله یو جوړ شوی (جعلي) کتاب نه شي کیدای ځکه چې د دومره ډیرو رنګینو- متفاوتو او عالي سبکونو رامنځ ته کول په هغه مهال (۱۳۲۲) لمریز کې هغه هم د یوه شخص له خوا د نه منلو وړ خبره ده. زما په نظر دا مسئله لار نورو څیړنو ته اړتیا لري، ځکه د پټې خزانې د متونو رنګیني او عالي سطح او دقیقه پلټنه په خپله ددغه ارزښتمن کتاب حقانیت او لرغونوالی ثابتوي.

 

وزیرستان؛ له پیر روښان تر منظور پښتین

منظورد انځور حقوقGETTY IMAGES

د وزیرستان تاریخ ته یو ځغلنده نظر ښیي چې د پښتنو د متمدن ژوند او خپلواکۍ اخیستلو لومړۍ چیغه له دې سیمې پورته شوې ده.

پیر روښان چې متمدن ژوند ته د پښتنو د هڅولو لومړنی لارښود بلل کېږي د سوېلي وزیرستان کاڼي ګورم اوسېدونکی او پر ۱۵۲۵ زېږېدلی دی.

پیر روښان د کتاب او قلم له لارې پښتانه پرمختللي ژوند ته هڅول. همدا لامل و چې هڅې یې چټکې پراخېدې او پر وزیرستان سربېره د پښتنو مختلفو سیمو ته ورسېدې او پښتنو کې یې ملتپالنه او د ملت جوړونې فکر پیدا کړ.

مغول چې پوه شول پښتانه بیدارېږي، پر وړاندې یې پورته شول او له امله یې پير روښان هم سیاست او جګړې ته مخه کړه.

د پښتنو پېغلو پر سر د پښتین خولۍ

د منظور پښتین خولۍ د حق غوښتنې پر سمبول بدلېږي؟

افغان لیکوال او تاریخپوه حبیب الله رفیع وايي پیر روښان له مغولو سره جګړه کې ووژل شو، خو پلویانو او اولاد یې تر سلو ډېر کلونه د ده مبارزه روانه وساتله.

د استاد رفیع په خبره، پیر روښان د پښتنو د پاڅېدلو لومړی محرک دی او د مبارزې ګټه یې دا وه چې راتلونکو خوځښتونو ته سرلاری شو:

”له ده وروسته د ایمل خان مومند قیام و، د دریا خان اپریدي قیام و، بیا د خوشال بابا قیام و، دا ناکام شول خو میرویس نیکه قیام وکړ او هغه کامیاب شو او لوی احمد شاه بابا قیام وکړ چې د لوی افغانستان ډبره یې کېښوده او تر هند ځمکې یې خپله امپراتورۍ کې را ګډې کړې”.

رڼاد انځور حقوقاستاد حبیب الله رفیعU
Image captionد فقیر اېپي پر مهال له وزیرستان چاپېدونکې پښتون رڼا چې د هغه تر مرګ وروسته هم چاپېدله.

له پیر روښان وروسته د شلمې پېړۍ په لومړۍ یوه نیمه لسیزه کې ملا پاونده مسید د ټول وزیرستان د مبارزو سرلاری و او د انګرېزانو خلاف یې مبارزه کوله.

امیر عبدالرحمان خان چې له انګرېزیانو سره د ډیورنډ تړون لاسلیکاوه، ملا پاونده ترې وغوښتل چې خلک جګړې ته وهڅوي او دا تړون لغوه کړي.

استاد حبیب الله رفیع وايي، ملا پاوند له یوه ډله وزیرو او مسیدو سره عبدالرحمان ته راغی او ورته یې وویل: ”ته څه حق لرې چې زموږ ځمکه په انګرېز پلورې؟” عبدالرحمان ورته ویل چې هر څومره وزیر راځي دی به افغانستان کې ځمکې ور کوي. همداسې وشول او یو شمېر کسان افغانستان ته راغلل. خو ملا پاوند او ملګرو یې مبارزه وکړه او تر مرګ وجنګېدل”.

که څه هم د نوموړي دا مبارزه د وزیرستان پولو کې پاتې شوه، خو سړه نه شوه او له مرګ یې ۲۲ کاله وروسته وزیرستان په دې بریالی شو چې په وزیرو کې د ایپي فقیر په نوم یو بل سرلاری او مخکښ ومومي.

د پښتنو منظور پښتین له کومه راغی؟

منظور پښتین: د پښتنو وطن د ترهګرۍ په پلمه لوټل شوی

په ایپي فقیر مشهور غازي میرزا علي خان د انګرېزیانو خلاف وسلواله مبارزه پر وزیرستان سربېره تر بنو او کواټ هم ورسوله.

استاد رفیع وايي، نوموړي باچاخان هم، چې عدم تشدد یې غوره باله، وسلوالې مبارزې ته هڅاوه.

”فقیر اېپي پر عدم تششد ایمان نه درلود او باوري و چې د تورې تېغ سره پښتانه ازادېدلی شي”.

د استاد په خبره، فقیر اېپي هم د وسلو جوړولو فابریکه جوړه کړه او هم یې فرهنګي مرکز درلود چې د پښتون رڼا او ازاد پښتونستان په نوم یې رسنۍ هم چلولې.

استاد رفیع وايي، کله چې پاکستان جوړ شو بیا هم فقیر اېپي مبارزه روانه وساتله او سوېلي او شمالي وزیرستان مرکزونو کې یې د ازاد پښتونستان بیرغونه ودرول:

”د پاکستان سره یې زړوره مبارزه وکړه، خو جرمني چې د مرستې ژمنه کړې وه پر فقیر اېپي لارې بندې شوې او ونه توانېد چې مبارزه یې کامیابه شي”.

د پاکستاني طالبانو غورځنګ

ښځېد انځور حقوقGETTY IMAGES
Image captionد پښتون ژغورنې غورځنګ ناستو کې ښځې هم ګډون کوي.

تر نوموړي دوه لسیزې وروسته شوروي پر افغانستان یرغل وکړ. څنګه چې د وزیرستان خلکو د پاچا امان الله په ملاتړ د انګرېزانو خلاف یا له هغه وروسته د نادرشاه په ملاتړ د سقاو(حبیب الله کلکاني) ضد جګړې کړې وې، د شوروي یرغل پیلېدو سره هم ځینې وزیرستانیان له افغان مجاهدینو سره ملګري شول.

ان د پاکستان د طالبانو غورځنګ د یوې ښاخې وژل شوی مشر ملا نذیر احمدزی هم پخوا د حزب اسلامي ګلبدین حکمتیار غړی و.

د طالبانو واکمنۍ کې هم ځینې مسید او وزیر له طالبانو سره وو، کله چې د طالبانو واکمني وپرځېده، وزیرستان د طالبانو او القاعده په مرکز بدل شو.

ځايي طالبانو پر افغانستان سربېره ان پاکستان کې هم خپلې هڅې پیل کړې.

د هند وېش: ترهګرۍ ځپلي پښتانه

”پاکستان کې اوږدمهال ځورېدلي پښتانه خپل غږ اوچتوي”

د پاکستاني طالبانو غورځنګ وژل شوي مشر حکیم الله مسید د پاکستان پرضد د جګړې اعلانونه کول.

دغه سیمه کې د پاکستان د پوځ عملیاتو له کبله خلک بېلابېلو سیمو ته وکوچېدل، خو د شک په سترګه ورته کتل کېدل.

کراچۍ کې د ترهګرۍ په پلمه د نقیب مسید تر وژل کېدو وروسته د منظور مسید په نوم یو ځوان د تېر کال همدې ورځو شپو کې له وزیرستانه تر اسلام اباده لاریون وکړ.

د نوموړي لاریون په پرلت بدل شو او پر وزیرستان سربېره د سوات، خیبر او نورو سیمو پښتانه هم ور سره یو ځای شول.

دوی د پاکستان پوځ په دې تورن کړ چې ډېر بې ګناه خلک یې هم د طالبانو په نوم وژلي یا ورک کړي دي، د دوی کورونه یې وران کړي او ځمکې یې په ماینون ډکې کړې دي.

د ګډ هدف لپاره پاکستان کې پښتانه پورته شوي

نقیبد انځور حقوقحقوقTWITTER
Image captionکراچۍ کې د نقیب مسید تر وژل کېدو وروسته پښتو ژغورنې غورځنګ پیل شو.

منظور مسید په منظور پښتین بدل شو او له هغه راهیسې نه یوازې د پاکستان مختلفو سیمو کې لاریونونه کوي بلکې دې هڅو یې پر افغانستان سربېره نوره نړۍ کې هم ملاتړي پیدا کړل.

که څه هم د پاکستان رسنیو کې یې تر ډېره د دې غورځنګ هڅو ته خبري پوښښ نه ورکول کېږي خو د نړیوالو رسنیو پام ور اوښتی دی.

د تېر اپرېل پر شلمه واشنګټن پوسټ ولیکل چې له ډېر وخت وروسته پاکستان کې پښتانه د یوه ګډ هدف لپاره سره یو شوي دي.

د دې ورځپاڼې په خبره، د منظور پښتین په مشرۍ د پښتون ژغورنې غورځنګ پرمختګ په پاکستان کې دودیز پښتانه سیاستوال او سیاسي ډلې هم اندیښمنې کړې دي، ځکه هغوی اوس په سیاسي ډګر کې یو بل پیاوړی سیال پيدا کړي دي.

د منظور او پیر روښان ورته والی

رد انځور حقوق@GABEENO
Image captionتېر اکتوبر کې پښتون ژغورنې غورځنګ بنو کې غونډه درلوده. دې غونډه کې د سویلي وزیرستان د ملک مرزا عالم وزیر مېرمنې هم ګډون کړی و، چې د مېړه، دوو زامنو او د دوو لېورونو په شمول يې له کوره د دیارلسو غړیو جنازې وتلې دي.

افغان لیکوال او خبریال نذیر احمد سهار چې اصلاً د وزیرستان دی او وزیرستان د مقاومت وروستی تمځی په نوم کتاب یې هم لیکلی وايي، وزیرستان د پښتنو د وسله والو غورځنګونو، یا مقاومتونو مرکز پاتې شوی، اکثره غورځنګونه له هغه ځایه را پورته شوي او نورو سیمو ته غځېدلي، یا هملته پاتې شوي.

نوموړی د منظور پښتین هڅې له پیر روښانه سره ورته بولي:

”له نورو سره د ده او پیر روښان توپير دا دی چې دواړه د وزیرستان له محدودې راووتل او خپل غورځنګونه یې ټولو پښتنو سیمو ته وغځول، خو د ملا پیونده، ایپي فقیر او ټي ټي پي والو اکثریت تمرکز په خپلو قبیلو و”.

د منظور پښتین مظاهرو کې پر نارینه و سربېره ښځې، بوډاګان او کوچنیان هم برخه لري، خو ډېره برخه پلویان یې لوستي او ځوانان دي.

د پښتون ژغورنې پرضد د پاکستان هڅې

د پاکستان حکومت تېر کال هڅه وکړه چې د دې غورځنګ ضد یو بل غورځنګ جوړ کړي، خو تر اوسه یې دې هڅې کوم ځای نه دی نیولی.

په دې وروستیو کې داسې رپوټونه را مخې ته شوي چې د پاکستان ځینې پوځي مرکزونو ته ځوانان ور بلل کېږي.

که څه هم د پښتون ژغورنې غورځنګ نوم نه اخیستل کېږي خو دې ځوانانو ته ویل کېږي چې ځینې خلک د پاکستان ضد هڅې کوي او تاسو ور سره مه ملګري کېږئ.

پېښور کې ځینې پوهنتونونو ته هم ویل شوي چې خپل استادان او محصلین دې د یاد غورځنګ غونډو ته نه ور پرېږدي.

اړونده م

 دورک خراسان لنډ تاريخ

 

لیکونکی همایون دوست

20.1.2019
قفقاز (کوهي قاف) کې، ارمن د ټبر صنعتي، سوداګریز او مذهبي په مخ تللی متمدنه پلازمینه وه، پارس په (۵۰۲ م.) خپلی د امپراترۍ سیوری په وغزاوه.
اسلام سپیڅلی دین ودی په پړاو کې، عربانو دا خلک خپل تازه غوړیدلی دین ته دعوت کړل چې له وړاندیزه دوی ډډه وکړه، هغوی هم په ( ۶۴۷م.) د حبیب الله په سر لښکری د توری په زور ښار فتحه او ایل کړ، کسب خاوند کوربانه یی، «همدان»، «استانه»، «نیشاپور» او «اصفهان» ته هجرت وکړ، ورپسې په (۱۲۰۱م.) سلجوقیانو نوموړی سیمي نه بیا عربان په ټکولو، ټکولو وشړل او خپل وکدار یی په کې وګماره.
په (۱۲۴۷م.) چنکیز لښکر د غوبل په پس منظر کې، له متمدنه خراسان څخه مازی د غلغلی ښارغوندی لوټی، لوټی کڼډوالی پاتی شوی او خراسانیان یی د کډوالي په یوی بلی زوراوری څپی «مشهد»، «هرات»، « بلخ »، « بخارا» او « …» ته را پور وهل، په (۱۴۷۲م.) په دغو کنډرو بیرته پارسیانو منګولي خښي، چې ترکانو بیا په (۱۵۲۲م.) په خونړوی نښتو کې دوی مات کړل او خراسان یی خپله خاوره وګنله، خو ورسته د دی سیمی ملکیت په سر روسان څو واری ورسره ښکر په ښکر اړم شول او نوموړی سیمه به د دوی د انډوخر په کشالو کې لاس په لاس شوه، چې ایله په (۱۸۷۸م.) د یوجوړجاړی پایله کې عثمانی ترکې برخه وګڼل شوه، په ړمبي نړیوالی جکړه کې بیا روسانو په کې، یو کال مودی له پاره (۱۹۱۶-۱۹۱۷) په دی پلمه خپل ځواکونه ځای په ځای کړل چې ګواکې سیمه خپل اصلی خاوند ته سپاری او هلته له سره ارمنیان میشت کړل، خو د مفتی په فتوا پاریدلو ترکانو په لاس دغه میشت شوی ارمنیان قتل عام شول، خوابدی ارمنیانو دغي خونړۍ پیښه ته د ځان په وړاندی مذهبی کرکی رنګ ورکړ او دا ناورین باندی یی د ملي فاجعی نوم کیښود چې د غميزی یاد یی په هر کال کې تازه کیږی او دوی ویر د ترسره کولو په ترڅ کې له سترګو اوښکي څڅوی، له دی وجی یی لا تر ننه پوری د دواړو هیوادونو اړیکي داسی ترینګلې دی چې بیخي یو بل زغملای نه شي.
خراسان په (۱۹۱۹ – ۱۹۲۰م.) کلونو کې د اتاترک ناستځای او د ترکیی ملي غورځنګ درستیزوالي مرکزهم پاتي شوی دي.
اوسمهال ارزوم د ولسوالي مرکز دی.۵۰ رزه نفوس لري. سربیره په دی چی خپل لرغوني ارزښت بایللی خو نوم یی(« حراسان» «horasan») په بڼه خوندی ساتلی.

دغه مهاجر خراسانیان ټول د وریښمو لاری په اوږدو کې د پرتو ښارنو په مرکزونو کې استوګن شول، دوی معمولاً ښاری کسب کار (پیشه وران) (ښایی د پیښور نوم هم له همدی سره تړاو لری ) او فن کار وو، له بل پلوه د ژوند پایښت له پاره هم مجبور وو چې خپل شغلي مهارتونه لا غښتلی کړی، همدا وجه وه، په ځانګړی توګه د تیموریانو په پیره کې د معماری په برخه کي د هوښیار وزیر علي شیر نوایی په نووښت د دوی کاری او هنری وړتیا نه پریمانه ګټه واخیستل شوه، په همدی مهال د خراسانیانو لوی قافلی د مشهد او نیشاپور نه ننی افغانستان ته د کار موندنی په موخه کډوال شول، په بلخ کې د سخي صاحب مزار، هرات یی ښکلی سینګار شوی په ودان کړل، … ښایی په همدی ویاړهم سیمو په تدریجي توګه د خراسان نوم خپل کړی وی.

***

طالـع اوقو جانیمغا بلالیق بولدی *هر ایشنی کیم ائیلدیم خطالیق بولدی

اوزیئرنی قویوب هندغه ساری یوزلندیم *یا رب نه تئییم کی اوز قارالیق بولدی

«بابری توزک»

کابل کوهدامن ولسوالی د کلکانو «اغاسرای» تاریخي ارزښت دا دی چې په همدی ځای کې سردار عبدالرحمان خان د انګریزانو سیاسي استازی «ګریفین» سره ورسته د دری ورځنی لیدو، کاتو د افغانستان امیر شو. دویمه دا چې په ترکستان کي د ازبکانو له لاسه د ماتی ورسته ظهیرالدین بابرهم همدلته لنکر واچو او خیال کې وه چې خراسان فتحه کړی، خو نه پوهیده چې دا خراسان اصلاً چیری او کوم خوا ته پروت دي، نو ځکه یی د خراسان موندني په لټون هر خوا لښکری واستولي، خراسان لکه کوم خپلواک هیواد وه نه موندل شو، خو ده ته په همدی ځای کې د پښتنو په هڅوني هندوستان پاچا کیدو شوق په سر ورغی، چې بیا یی هلته پښتنو نه د پښتنو په مټ سیاسي واک غصب کړ، دا پورتنی شعر په همدی کاروان سرای کې لیکل شوی یاني:

غشي د بخت می وویشت لورپه لور * نښی شوی ختا، په خپل سرمې شوی بلا

نه وینم چاره بله دروموم به هند په لور * پاکه لویه ربه دلته شرمنده شوم اومخ تور

ظهیرالدین بابر: عرب په مجموع کې عجم، پوزه یی جګ وی که ټیټه، پوټکي له رنګه تور وی او سپین ټول خراسانیان بولي؛ هندوانو ته بیا د دوی له پولو بهر د عربانو په ګډون، د دنیا ټول مخلوق خراسانیان ښکاری، په دي شان له بلخه، بدخشان، فرغانه، ترکستانه، سمرقند، او بخارا ټول سودا ګریز کاروانونه، چې د خراسان په نیت درومي، مخه یی کابلستان ته وی، له کابله د خراسان په هوډ چې روان شې، مخ په کندهار وی، کابل او کندهار د خراسان ستر مارکیټونه کڼل کیږی.

افغان يا پښتون؛ له کومه سو؟

| استاد شهسوار سنګروال

 

 

يوشمېرتاريخپوهان اولرغون پېژندونکي انګېري،چې تا ريخ په افسانه کې دی اودروم په څېرديوه لرغوني هېواد تا ريخ هم له افسا نې پيل شويدی . .

افغانستان هم ديوه لرغوني هېوادپه څېراوږدتاريخ لري اولاتراوسه هم دافغانستان پرمخ سپېرې دوړې پرتې دي،خودمخ له کومې برخې،چې پلو لرې شوی هم دی لاتت برېښي …!؟ددې يوسترلامل دادی،چې موږسرپه سرجګړودېته نه يوپرې ايښي،چې دهېوادريښتنې څېره اوانځورنړۍ ته وښېيو…

خوبيا هم ګڼ شمېرتاريخپوهان،لرغون پېژندونکي اوژبپوهان دامني،چې پښتانه اوافغا نان دافغانستان تاريخ دکارنامويوه ستره اوغوښنه برخه ده،چې څوبېلګې داسې دي،:

– علی اکبرجعفري دژبپوه مورګن سترن له انده کښلي دي،چې په ويدي سرودونوکې د ؛پرشو؛کليمه،په اوستا يي سرودونواوسنسګرت کې ؛پرسوانه ؛ يا پرشوانه (پرشانه ) داوسني پښتون له نوم سره تړاولري….

– له دې سربېره دتا ريخ پلارهېرودوت،چې دګندهاراهېواد په لمنوکې ديوشمېرقومونويا دونه کړېده،دساري په توګه اپاريتي ستاګېدي داديکي اوګنداري…ددغوقومونوپه لړکې يوهم داپريتي ټبردی،چې مورګن سترن دهېرودوت اپرېتي اوسني اپرېدي ګڼي ،(وګورئ دايرت الاسلامي لومړی ټوک 217مخ ) .

– جورج ګريرسن که له يوې خوا په ريګويداکې د؛پکتاس؛ يا پختوس (پکتوس)دکليمې پخلی کوي،خوله بلې خوادمورګنسرن هغه خبره هم ستايي،چې ديوه هندي منجم وراهه ميهيرا؛اوګانه؛اوسنی افغان ګڼي …که څه هم مورګنسرن دهېرودوت پختين اوياپکتيوس سره اوږه نه وړي…خوبيلواوګريرسن دهېرودوت پختين =پکتيس=پکتين اوسنی پښتون ګڼي او؛اوګانه؛اوسنی افغان …(دډېرومعلوماتولپاره وګورئ سروې زبان هاې هندي 5مخ )

-کننګم دهندوستان په جغرافېيه نومي کتاب کې دهون څانګ اپوکين افغان بولي ،ولی نوموړی له دې څخه خبرنه وو،چې ميهيرا په سنيهيتا نومې اثرکې د؛اوګانه؛يادونه کړېده …پانيني بيا ددې ټولوخبرپخلی داسې کوي،چې دغه وګړي په بلهيکا کې اوسېدل ،چې ترډېره بريده هندي لرغون پوهانو دغه نوم باختراويا باکترياته کا روه …!؟

-په مهاباراته کې داوګا نه نوم داسواکه په بڼه راغلی دی،چې دغه وګړي په ګندهاراکې اوسېدل .مارتن ؛هم نوروانګېرنوته ورته په دې ټينګارکوي دغه نوم  ،چې په سنسګرت کې اسا که وروسته اسواکا،اسواغانه،اسواګانه اوپه پاې کې اپاګانه راغلی دی،ددغوټولومعربه بڼه ؛افغان؛دی. .

-دشلمې پېړۍ په لومړنېيودرې لسېزوکې دامريکا له شيکا ګونه يوپلاوی دايران شېرازښارنقش رستم ته راغی اوهلته يې يوشمېرکتيبې اوډبرليکونه وپلټل اوپه دغه لړکې يوه کتيبه ترګوتوکړه،چې په دويم بند کې پشکا پوراوپه شپږم بند کې اپګا نه کښل شوی وو.

وروسته په 1940کال شپرنګ لون په همدې اړه يوه مقاله وليکله اوبيا يې په سا مي مهالنۍ کې خپره کړه اوپه دې يې ټينګاروکړ،چې دنقش رستم دکتيبې اپه ګان اوسنی افغان د ی …

سراولف کارو،بيلواوکروسنسکي د تېروڅرګندونوپربنسټ وايی،دريم شاپور(309-379زکال)په ځان داپګان لقب ايښی وواووياړيې پرې کاوه . .

الماني تا ريخپو؛ديوستي؛اودپټانزکتاب ليکوال سراولف کا روهم په دې اند دي،چې د اپګان=ابګان معربه بڼه افغان دی .

يوشمېرکسان په نا پوهۍ کې انګېري،چې افغانان اويا پښتانه يوازې دسليما ن غره اوسېدونکې وواوپه لرغوني تاريخ کې ددوئ دشتون په تړاوبل کوم داسې لاسوند نه دی ترسترګوشوی،چې ددوئ داستوګنې څرک ترې ترسترګوشوی وي …

دافغانستان په لرغوني تا ريخ کې،دسليمان دغره په اړه،چېېرته چې افغانان مېشت ول،داسې يوروايت شته چې،فريدون درې زامن درلودل چې سرم (سلم)،تور(توران) او؛ايرج؛نومېدل…که څه هم دافغانستان په استوروي تاريخ کې ددې کيسې بشپړانځورراغلی دی،خودلته موږ په لنډيزسره ويلی شو،چې له همدې سلم ،سليمان انګېرل شوی دی،چې په اوستاکې ورته سريمان اوپه پهلوي ژبه کې سرم ويل شوی دی !؟

دافغانستان تاريخ نومې کتا ب کې ؛تتلر؛دراورتي له انده کښلي دي ،هغه وګړي،چې په سليمان غره کې اوسېږي هغه پټان يانې سليمانخيل دي …

موږدمخه دبرون له قوله،چې دايران په جغرافېيه کې ورته اشاره کړېده وکښل،چې دفېروزکوه (غور)دغره اوسېدونکې ټول افغانان (شنسبيان،ماهويان)دي …چې بارتولد دغې سيمې ته غرج،غرش غرچ نومونه ورکړي،چې له غورنه ترمرغابه پورې غوځېدلې وه.بارتولدپه دې خبرې هم ټينګارکوي،چې يادې کلېمې اريايي بڼه لري . .

بيلود؛افغانستان قومونه؛کتا ب کې د؛دويم لېږد؛په نوم دپښتنوبيا کډوالي ترسرليک لاندې چې،دخپل پلرني ټا ټوبي په لوربيا ورغبرګ شول،وايي،چې دوئ دخپل مينځي ستونزوله امله له ګندهارانه دلومړئ زيږدي پېړۍ په شا وخواکې غورته لاړل،په فېروزکوه کې دافغانانو داستوګنې په تړاو،ملسن،ابن بطوطه اوتامسن هم ددې خبرې پخلی کړی،چې په لرغونې زمانه کې افغانان دلته اوسېدل اوهغه؛دمارتن؛ خبره چې دسليمان دغرونواوږدوالی چې پښتانه په کې ودان ول شپږسوه(600)کيلومتره اوږدوالی لري …همدارنګه فېروزکوه هم ددغې سېمې يوستراوپراخ غرګڼلی شو…تاريخپوه احمدعلي کهزادپخپل اثرافغانستان درپرتوتاريخ کې ددې سېمې داوسېدونکوپه اړه کاږلي دي: ؛غوري شنسبيانو،چې دحکومت پلازيې غورووله تخار،بدخشان،باميان،نيولې ان ترکشميرپورې واک درلود .؛(افغانستان درپرتوتاريخ167مخ).په دغه مهال ترډېره بريده دغوراوسېدونکي سوري اولودي(شنسبيان،ماهويان)پښتانه وو.له غوري پښتنوسربېره له کابله نيولې،غزني،زابل،کندهاراوان ترهلمنداوسېستان پورې دنوروپښتنوپه څنګ کې لويکانوپښتنوهم په يادوسيمولکه دغوري سلطنتي کورنۍ په څېردسيمه ييزواک څښتن ول ..

دافغانستان په لرغوني تاريخ کې ددرې سلطنتي کورنېيولکه پېشدادي،کياني اوداسپه سلطنتي کورنېيودواک په تړاوډېرې څرګندونې شويدي،چې نه غواړم په دې اړه اوږدې خبرې وکړم،يوازې دومره غواړم،چې دبيلوهغه خبره راغبرګه کړم چې ويلي دي،هغه مهال چې سکندردافغانستان دنوروسيموپه څېرکونړته مخه کړه اودده پروړاندې،چې کوم وسله وال غبرګون په کونړاوباجوړکې ترسره شو،يوټبرهم اسپه زي وو.دی انګېري،چې داهمغه وګړي ول چې په باختر(بلخ)کې سلطنت درلود اواوس ديوسف زېيوپه نامه يا ديږي.

يوه بله خبره،چې ډېره موهمه ده هغه داچې،بيلو،سايکس،راورټي اوګريرسن انګېرلي دي،چې داريوش وغوښتل اسيايي سيمې ځانته معلومې کړي،نوبيايې دوه تنوته دنده وسپارله،چې معلومه کړي اندوس چېرته په سمندرګډېږي ؟ دغودوه تنوخپل سفرله؛پاکتيوک؛(دهېرودوت پختيوس،يا پختين،پشتين)څخه پيل کړ.

داچې يوشمېرانګېرنې دخراسان په نوم ترغوږوکېږي،چې ګنې کوم وخت کې دغه نوم افغانستان ته کا رول کېده،يوه لويه تاريخي تېروتنه ده.

دافغا نستان په سياسي جغرافېيه کې،کله هم موږدتاريخ په اوږدوکې دخراسان په نوم کوم هېوادنه درلوداودغه نوم دلومړي ځل لپاره،هغه مهال چې پارتيانوپه درېيمه جګړه کې له ساساني اردشېرنه ماته وخوړه،نوپارتيانودباخترلورته مخه کړه نودلته دی چې دغه کليمه دشرق په مانا وکارول شوه داځکه چې عرب نه ووراغلي او هغه وخت کې دشرق لغت اوواژه هم نه وه.دويم ځل چې دعربوله لښکرويزدګردماته وخوړه اوبيا يې افغانستان ته پنا راوړه دخراسان کليمه بيا دودشوه…

په لنډمهاله توګه بيادغه کليمه دافغانستان يوشمېرښارونوته،چې سيمه ييزه بڼه يې درلوده کارول شوی دی اودانه يوازې دافغانستان يوشمېرسيموته بلکې دايران اومينځنۍ اسيا يوشمېرښارونه هم دخراسان په نامه يا دېدل…ولې له دېنه دمخه اووروسته ،

دسېمې هېوادونه اوپه دغه لړکې افغانستان دواکمن ټبرپه نومونويادېده اوايران هم،لکه هخامنشيان،ساسانيان،صفويان،قاجاريان اونور.

دايران نوم دشلمې پېړۍ په درېيمې لسيزه کې،په ايران کېښودل شو.

افغانستان هم دتا ريخ په اوږدوکې دپېشدادي،کياني،اسپه زي،پارتي،ساکستاني،کوشاني،يفتلي،صفاري،ساماني،غزنوي،غوري…اواحمدشاه ابدالي ددولتونوپه نوم يادېده .

داسلام دسپېڅلي دين له خپرېدودمخه اووروسته سربېره له دې چې دپښتون اويا دافغان قوم شتون دپښتوادبياتوپه پلکلوريک اويا ولسي ادب کې څرګند دی،دارنګه په دويمې هجري پېړۍ کې دليکلي ادب په پاڼوکې هم دپښتوادب شعرترسترګوکېږي .

له دې چې راتېرشو،په حدودالعالم کې راغلي دي،چې افغانانودسول په غره کې ژوند کاوه …

عبدالجبارعتبي په يمني تاريخ کې کښلي دي،کله چې ژمی تېرشو،سلطان محمود دغزني په غرونوکې دپښتنودځپلوپه موخه روان شو ،ځکه چې هغوئ دغزني په دروکې مېشت اواباد وو.

ابن اثيرليکلي دي کله چې له غزني نه هند ته روان شوم په لاره کې ټول افغانان مېشت ول …

محمد قاسم په فرشته کې ليکلي دي،کله چې بهرمشاه خپل دښمن ارسلان ته ماته ورکړه ،افغانانوته يې پنايوړه .

ابن بطوطه پخپلې سفرنامه کې کاږلي دي،کله چې هندته روان وم په پکتياکې له ګڼو افغانانوسره مخ شوم .

عبدالحی بن ضحاک ګردېزي دخپل کتاب په پاڼوکې کښلي دي دپکتيا په غرونوکې ټول افغانان اباد وو.

ابوفضل بېهقي په واروار دغه خبره کړېده چې افغانان په غزني کې استوګن ول .

سيف بن يعقوب په هرات نامه کې 35وارې افغانستان او2وارې اوغانستان يا دکړی دی .

احمدعلي کهزادپه افغانستان درشهنامه کې ليکلي دي په سنسګرت کې داوګان اوياداوګانه کليمه اسواغانه راغلې ده .

په ترکيه کې دسلطان احمدخان په موزيم کې ما په يوې قطب نامه کې دافغانستان نوم،چې د1737م کال پورې اړه درلوده ولوست اوڅلورخواته يې دغه هېوادونه يادشوي ول:شمال ته بخاره ،جنوب ته هند،شرق ته چين اوغرب ته عجمستان په ګوته شوي وو.

په 1782کال دبنګال دختيځې کمپنې يومامورچې جورج پوسترنومېده په خپلې سفرنامه کې دافغانستان ددولت يادونه کړې ده .

کپتان رابنسن په خپل کتاب؛نوماډ،ټراېبس؛کې ليکلي دي،چې ددې سيمې سوداګري همدغوپښتنوقومونوکوله،چې ان تربدخشان پورې به يې سوداګريزه توکي له هند نه افغانستان اوله افغانستانه هندته لېږدول…خوکله چې بېړۍ،اورګاډی اوموټرونه مينځته راغلل ورورويې دڅاروېيوپه تېره داوښ ارزښت تت کړاوپه پاې کې دڅاروېيو سوداګريزه بڼه په ټپه ودرېده .

د افغان په ننګ مې وتړله توره

ننګيالی د زمانې خوشحال خټک يم.

 

مناقشه در حال ظهـور آب میان افغانستان و پاکستان

منبع : افغانستان ما   تاریخ: 12/22/2018
پنجشنبه ۲۹ قوس ۱۳۹۷ – نویسنده: ولید مجیدیار / مترجم: حسین احمدی
از امپراطوری مایان تا سوریه امروزی و یمن، خلع امنیت آب یکی از دلایل عمده اضطراب، نزاع و بحران بوده است. بر اساس مطالعات انجام شده، به دلیل تغییرات اقلیمی و رقابت سخت برای استفاده از منابع، احتمال 75-95 درصد وجود دارد تا در 50-100 سال آینده جنگ آب به وقوع پیوندد. در حال حاضر دریای کابل یکی از دلایل تشدیدکننده آشفتگی رابطه افغانستان و پاکستان و دو همسایه آسیای جنوبی است.
افغانستان از منابع آبی فراوان برخوردار است. سالانه 80 میلیارد مترمکعب آب در افغانستان حاصل میشود که 60 میلیارد مترمکعب آن به کشور های همسایه و بخصوص پاکستان سرازیر میشود. دریای کابل از هندوکش سرچشمه می گیرد و با عبور از مرز 11 ولایت، 60 درصد جریان سالانه آب را در کشور تشکیل میدهد و به رود سند در نزدیکی شهر آتوک در پاکستان میریزد. این دریا و انشعابات آن منبع مهمی برای زندگی جمعیتی حدود 25 میلیون انسان در اطراف بستر این دریا است و انتظار میرود تا این جمعیت در سال 2050 به 37 میلیون نفر برسد.
اخیراً دولت افغانستان اعلام کرد که به زودی کار ساخت سد شاتوت در مسیر دریای کابل با هزینه 236 میلیون دلار آغاز می گردد. انتظار میرود این سد 146 میلیون مترمکعب آب آشامیدنی برای 2 میلیون از جمعیت کابل را فراهم کند و آب کشاورزی 4000 هکتار از زمین های ولسوالی چهارآسیاب این ولایت را فراهم کند. این پروژه بخشی از پلان های جاه طلبانه افغانستان با حمایت هند برای ساخت 12 سد بر روی بستر دریا کابل است.
اگرچه این پروژه موجب آزرده گی کشور دچار دغدغه آب پاکستان شده است، در کنفرانسی که اخیراً در پیشاور برگزار شد، مقامات پاکستانی نگرانی های خود درمورد اثربخش نبودن پروژه ها برای محصولات کشاورزی و زندگی شهروندان پیشاور را ابراز کردند. هم چنین رسانه های پاکستانی پروژه سد شاتوت را به عنوان پالیسی تهاجمی کابل درباره پاکستان و طرح ریزی شده توسط کشور هندوستان به نمایش کشاندند. با این وجود، بهبود زیربنای آب و انرژی افغانستان برای تضمین ثبات داخلی و اقتصاد عقب مانده مساله ای حیاتی است.
چندین دهه جنگ با محروم ساختن 80 درصد جمعیت روستایی از آب آشامیدنی مناسب زیربنای آب افغانستان را نابود کرده است و مانعی در مقابل ایجاد تهسیلات ذخیره آب امروزی است. تنها 5 درصد جمعیت کشور و 1 درصد جمعیت روستایی از بهداشت آبی بهتر برخوردار هستند. کاهش 60 درصدی بارش باران و برف موجب کمبود آب و نیز یکی از بدترین خشکسالی های دهه های اخیر شده است. با تاثیر از این موضوع 3.6 میلیون افغان نیاز مبرم به غذا دارند و تعداد بیجاشدگان در داخل کشور به 260 هزار نفر – بیشتر از تعداد بیجاشدگان در جنگ با طالبان – رسیده است.
علاوه براین، اقتصاد راکد افغانستان افزایش بی سابقه نرخ بیکاری (40 درصد) و فقر (60 درصد) را تجربه میکند. درحالیکه کمکهای خارجی سیر نزولی را داشته است دولت افغانستان تلاش میکند تا از طریق کشاورزی و منابع عظیم معدنی خود چشم انداز اقتصاد راکد خود را احیا کند.
کشاورزی رکن اصلی اقتصاد افغانستان در نظرگرفته میشود. بیش از 80 درصد جمعیت افغانستان وابسته به محصولات کشاورزی هستند و در مناطق روستایی زندگی میکنند. بخش کشاورزی با بکارگیری 40 درصد از نیروی کار کشور پتانسیل بالایی برای ایجاد مشاغل، عواید برای زنان، افزایش امنیت غذایی و کاهش فقر در مناطق روستایی را دارد. هم چنین، افغانستان از حدود 1 تریلیون دلار منابع دست نخورده معدنی برخوردار است. افغانستان دارای 1400 سایت مواد معدنی شامل آهن، کانی ها، لیتیوم، سولفور، سنگهای گران بها و نیمه گران بها، مس، زغال و منابع معدنی دیگر است. بااین وجود توسعه هر دو بخش وابسته به آب و انرژی پایدار و باثبات است.
علیرغم پتانسیل افغانستان برای تولید 23000 مگاوات برق آبی، تنها در حدود 300 مگاوات برق آبی، برابر با 2 درصد از برق تولیدی پاکستان را تولید میکند.  تنها 28 درصد از خانه ها در افغانستان به شبکه انرژی متصل هستند. افغانستان 75 درصد از برق مورد نیاز خود را که عموماً ناپایدار و نامطمئن است، از کشور های منطقه وارد میکند. بنابراین ارتقای زیربنای آب و انرژی یک پیش نیاز برای توسعه اجتماعی – اقتصادی افغانستان است.
در سوی دیگر، دریای کابل اساس دسترسی به آبیاری کشاورزی، آب آشامیدنی، و انرژی در خیبر پختونخوا، منطقه شمال غربی پاکستان و مرز افغانستان است. دریا کابل سه ولسوالی حاصلخیز این منطقه – 8 درصد از آبیاری چارسده، 80 درصد پیشاور، 47.5 درصد نوشیرا – را آبیاری میکند و تنها منبع آب آشامیدنی میلیون ها پاکستانی در اطراف بستر این دریا را فراهم می کند.
کمبود حدود 9000 مگاوات برق موجب 17 ساعت کاهش بار در سیند، بلوچستان و خیبر پختونخوا در کشور پاکستان شده است و این شهر ها را به شدت تحت تاثیرقرار داده است. سد ورسک که در سال 1960 در امتداد بستر دریای کابل احداث شده است 250 مگاوات برق برای دره پیشاور تولید می کند. تخمین زده می شود که احداث سدی جدید در مسیر دریای کابل موجب کاهش 8-11 درصدی جریان آب ورودی سد ورسک شود. بنابراین، این کاهش جریان میتواند بر توسعه اجتماعی – اقتصادی منطقه خیبر پختونخوا تاثیر منفی داشته باشد و موجب بروز آشوب اجتماعی گردد.
در50 سال گذشته، 150 معاهده آبی در روابط بین المللی با موضوع آب با ثبات و قابل پیش بینی به امضاء رسیده است. برای مثال، در سال 1960 معاهده آبی رود سند درمورد چگونگی تقسیم آب میان دو کشور پاکستان و هند به امضاء رسید. اما این معاهده به شکل کامل مناقشه آب میان این دو همسایه آسیای جنوبی را برطرف نکرد. در سال های اخیر، هند رود سند را در مقابل تشنجات سیاسی رو به افزایش در تلافی با پاکستان مورد استفاده قرار داده است. نخست وزیر هند نارندرا مودی در جلسه ای برای بررسی این معاهده گفت: ”خون و آب نمی توانند با هم جریان داشته باشند.” بنابراین هند در حال پلانگذاری به منظور ساخت سدهایی در مسیر این رودخانه برای به حداکثر رسانیدن استفاده از آب و احیای پروژه تولبوت – سدی که درسال 1987 باعث ایجاد مناقشه میان هند و پاکستان شده است.
دریای کابل برای افغانستان فراتر از یک ابزار دیپلماسی برضد پاکستان است. دریای کابل ابزاری برای زندگی 7 میلیون افغان در اطراف بستر این دریا است و منبعی غیرقابل انکار به منظور بازسازی اقتصاد فروپاشی شده است. اگرچند امضای تفاهم نامه ای در مورد این موضوع می تواند موجب استفاده بهینه از این رودخانه شود، اما دولت افغانستان حداقل در آینده نزدیک با در نظرداشت رابط ای سیاسی دو کشور، حاضر به امضای توافق نامه در مورد این موضوع با پاکستان نخواهد شد.
بااین وجود، احترام به حقوق پاکستان به عنوان حاشیه نشین بستر پایین دریای کابل از سوی دولت افغانستان اجتناب ناپذیر است. بنابراین دستیابی به راه حلی ”برد – برد” نیازمند تضمین استفاده ”عادلانه” و ”معقول” از دریا کابل و متضرر نشدن پاکستان در چوکات کنوانسیون 1997 سازمان ملل متحد پیرامون استفاده غیرقانونی از بستر های آبی بین المللی است. در مقابل پاکستان می بایست برای توسعه اقتصادی افغانستان و بخصوص باز نمودن مسیر های تجارت و ترانزیت افغانستان همکاری کند.