د امریکا د هارفوډ پوهنتون (کنېټيکټ) د نړيوالو اړيکو او مقايسوي سياست استاد

 

ډاکټراحمد ويس وردګ د امریکا د هارفوډ پوهنتون (کنېټيکټ) د نړيوالو اړيکو او مقايسوي سياست استاد

افغانستان د ګندمک او ډيورنډ تړونونو تر وختونو هم د تاريخ له يوه ډېر حساس پړاوه تېرېږي. امريکا د نزول په حالت کې ده او نور سيمه‌ییز ځواکونه لکه چين او روسيه په ډېر قوت او چټکیا سره د پرمختګ په لور روان دي؛ نو ځکه د نړۍ په سطح نوي نوي سيمه‌ییز ایتلافونه او د هېوادونو ترمنځ نوي تعهدونه راټوکېږي.

 

په بل عبارت، د قدرت لیږد په هر هېواد کې کړکېچن وي. د ټاکنو په هر دوران کې نوې نوې سياسي څېرې رابرسېره کیږي او له ځانه سره نوي ایتلافونه رامنځ ته کوي. لکه د هېوادونو په څېر، د نړۍ نظام هم د بدلېدو په حال کې دی. له دويمې نړيوالې جګړې وروسته د نړۍ نظام دوه قطبي شو، چې يو خوا د شوروي اتحاد او ورسره د «وارسا»هېوادونه او بل خوا غربي نړۍ او «ناټو» هېوادونه، چې دا خوا د امريکا متحده ايالاتو لخوا رهبري کېده. د نړۍ معاصر تاريخ کې، دغه پېر تر ټولو سوله‌ییز او باثباته پېر ځکه وو، چې په نړيوال نظام (سيسټم)کې يو توازن موجود وو. خو په ۱۹۸۹ کال کې د شوروي اتحاد له ړنګېدو سره، دوه قطبي نړۍ ړنګه او پر ځای يې د امريکا متحده ايالات یکه تاز او په نړۍ کې یوازينی زبرځواک وګرځېد.

 

له شوروي وروسته، د ۱۹۹۰ لسيزې آزاد بازار پاليسيو څخه ځينې هېوادونو په ځانګړې توګه چين ډېره ژوره ګټه پورته کړه. دا تېر ۱۵ کاله د چين اقتصاد هر کال کابو ۹ سلنه وده کوي؛ په داسې حال کې چې د امريکا پورونه کال په کال زياتېږي او د بانډونو په وسيله، پورونه هم له چين څخه اخلي. دا په خپل وار سره په نړۍ کې د چين اعتماد، نفوذ او حضور زياتوي. بل خوا امريکا له اقتصادي بحران او د پانګې له فرار سره مخ ده؛ نو ځکه د نړۍ سياسي نظام هم د بدلېدو په حال کې دی او د نړيوالو اړيکو او سياسي علومو کارپوهان يو هم دا وړاندوينه نه شي کولی چې آيا راتلونکی «چينايي نړيوال سیسټم» به څه ډول وي؟ راتلونکي نړيوال اقتصادي او سياسي معيارونه به څه ډول وي؟ آيا دغه اوسنی «لېبرال نړيوال نظام» به پایښت ومومي او کنه؟ دغهډول تحليل ته په نړيوالو اړيکو کې «سیسټم تیوري» ويل کېږي، چې سیسټم ته په کتو سره، هر هېواد خپلو ملي منافعو ته په پام سره له بل هېواده سره يا دوستي او يا دښمني کوي. د امريکا تجربه لرونکيکارپوهان لکه د (سي ان ان) ټلویزیون خبریال فريد ذکريا (چې د نړيوالو اړيکو يو نامتو متفکر دی) او داسې نور دا تېر اتلس کاله پر همدې پوښتنو څېړنې کوي.

په هر صورت، لکه يو ماشوم ته چې مور او پلار په لومړي سر کې نوم ټاکي، همداسې هر هېواد ته په کار ده چې له هر څه وړاندې خپلې ملي منافع تعريف کړي او د هغو منافعو پر بنياد، یوه ملي ايډيالوژي وټاکي. وروسته بیا دغو ملي ګټو ته د رسېدو د بېلابېلو لارو او طريقو وړانديزونو او طرحو ته سياست ويل کېږي. په بل عبارت، په سياست کې هېڅ هېواد نه دايمي دوست لري او نه هم دايمي دښمن؛ بلکې دايمي منافع لري. خو له بده مرغه، د افغانستان ملي ګټې تر اوسه په علمي بڼه نه دي تعريف شوي. موږ د يو ملت په کچه خپل دوست او دښمن نه دی ټاکلی؛ نو ځکه زموږ د هېواد سیاست ګوندي نه، بلکې فردي او قبيلوي دی. په داخلي کچه، موږ په دې نه يو توانېدلي، چې خپل ولسمشر د ده د پاليسيو او طرحو پر بنياد وټاکو، ځکه نه ملي ايډيالوژي لرو او نه هم تعريف شوې ملي ګټې. له ولسمشر غني پرته، د افغانستان يوه سياستمدار هم خلکو ته کومه سياسي تګلار نه ده وړاندې کړې. په همدې ترتیب، زموږ نړيوال سياست هم ضعيف او بې تمرکزه دی، ځکه د افغانستان ټولو حکومتونو بهرنی او سيمه‌ییز سياست احساساتي، موقتي او غبرګوني دی. موږ له ځانه عمل نه لرو، بلکې، د پاکستان، ايران، روسيې، امريکا اونورو هېوادونو بهرنيو پاليسيو ته په کتو سره «غبرګون» ښيو.

همدا اوس د افغانستان په ګاونډ کې څلور مېګا (خورا لويې) پروژې روانې دي، چې يوازې يوه د ګوادر پروژه يې د ۵ تريليونو ډالرواهميت لري. په دې څلورو پروژو کې، دوه يې د بندرونو (ګوادر او چابهار) پروژې دي او دوې نورې يې د ګاز او انرژۍ (ټاپي او ټي آی آی) د لیږد پروژې دي. ګوادر، له ګلف سمندر نه ډېر ژور دی او ځکه ورته خورا درنې درنې کېښتۍ راتلی شي. چین په دغه بندر کې تر اوسه ۵۰ ميليارډه ډالر پانګونه کړې ده. که دا بندر فعال شي، د دوبۍ اهميت تر ډېره کموي چې ضربه يې مستقيمآ انګلستان او نورې غربي نړۍ ته متوجه کیږي. هر چا چې دغه سوداګریزه لاره او د انرژۍ د لیږد کنټرول تر لاسه کړ، هغه به په راتلونکي «نړيوال سیسټم» کې يو مطرح سياسي او اقتصادي ځواک وي. همدا دليل دی، چې د امريکا اوسنی ولسمشر، له ګڼو نیوکو سره سره غواړي چې د شمالي کوريا سره سوله وکړي. د شمالي او جنوبي کوريا يو ځای کېدلپه دې معنا چې په هغه سيمه کې به يو دوه قطبي نظام رامنځ ته شي چې متحده او قوي کوريا بيا کولی شي د چين د پرمختګ حد اقل چټکیا راکمه کړي. که له سياسي کمزورۍ سره مخامخ شي، نو امکان يې شته چې هانګ کانګ او ټايوان هم ترې بېل کړای شي.

 

نو دغې شرايطو ته په کتو سره، افغانستان د چين او امريکا تر منځ د نوې لويې لوبې ښکار ګرځېدلی. لومړۍ لويه لوبه د انګلستان او تزار روسيې سره وه چې افغانستان ته پکې د واخان ګوته ورډالۍ شوه تر څو دغه دوه امپراطورۍ سره تماس ونه لري. اوسنۍ ورېښمو لاره، چې دا ځل د امريکې او چين سره لوبېږي، همداسې اهميت لري لکه لومړۍ لويه لوبه، چې سياسي کارپوهان يې د «دوييمې لويې لوبې» په نامه يادوي. نو ځکه، که مو په دې حساس تاريخي پېر کې له پوهې، تعقل، او شهامت کار وانخيست، افغانستان به همداسې د لويو ځواکونو د ملي ګټو ښکار ګرځېدلی پاتې وي، چې هم به پر ګندمک او هم به پر ډيورنډ معاهدو شکر وباسو.

د يوه سوکاله، ځواکمن او شتمن افغانستان په هيله!

داکتر احمد ویس وردک

 

افغانستان د چين او امريکا ترمنځ | ډاکټراحمد ويس وردګ

 

ايران ، پاکستان له افغانستان سره داوبو پر سر خبری کوي؟

 

درانه هيواد وال، سياسيت بازان ، مدني فعالان د جهاد پر نوم مشران دولتي کاڼه چار واکي   خبرشوي کنه ؟

پوره ۴۰ کاله زموږ گاونډېوهېواد (ايران، پاکستان ) زموږ ولس، زمو ږ خاوره ونی بوټي، معدنونه وسلی او په کل کي هر څه چور کړل ۴۰ کلونه مستقيمه لاسوهنه وکړه د تروريسټانو ځالی پټ ځايونه سنمبال کړل زموږ اوبه چي يوه طبعي سرمايه ده رايگان خپلو هېوادونو کي په مصرف ورسولی د هلمند درود د ۱۳۵۱ ل کال تړون يې پر زور او زياتي سره دوخت پر چارواکو لاس ليک کړ ددی تړون پر سر د ولس زياترو سياسي گوندونو د مخالفت جنډې ورپولی ولی بيا هم  د هغه وخت افغان چارواکو د کمزوري سياست له امله ايران رايگان د هلمند له اوبو څخه تر نن استفاده وکړه ددی تړون هغه تغهدونه چی ايراني چارواکو کړي وه يو هم سرته ونه ريسدلو اوس د ايران د حکومت د بهرنيو چارو وزير محمد ظريف جواد په ډاگه اعلان وکړ  چی ايراني لوری دافغانستان له دولت سره داوبو پر سر خبری کوي او افغان لوري ته دا حق نشته چی پر خپلو دريابونو او سيندونو بريښناکوټونه اباد کړي يا نهرونه او ويالی وباسي؟همدارنگه پاکستان چی تر او يا کلونو زيات عمر نه لري دافغان خاوره يي د خپل بادار د تحفی په توگه ورته ور کړی اوس داوبو دعوا هم لري؟

زه د يوه متغهد ازاد افغان په حيث وايم که دافغانستان اوسيدونکي، سياسيون، چارواکي، د خپلو گاونډيانو ته د خپل هيواد د ارضي تماميت او خپلو حقونو ځواب نه وايي او کاڼه ناست وي دا د شرم او خجالت وړ خبره ده. که يو شمېر چارواکي دهمدغو هيوادو نو داستخباراتو سره تړاو نه لري نو د خپل ملي هويت خپلو منابعو، خپلی خاوری ساتنه او پوښتنه بايد وکړي.هغه متل مو هېر نه شي چی واي خلک پورغواړي گاونډي نور غواړي،پر ډيورنډ اغزن تار وزغلول شو چپ ناست، د خيبر پښتون خوا ولس ته ويزه اړينه شوه چپ ناست، اوبه په زور بايي چپ ناست، ځنگل او معدن چور او قاچاق شولو چوپ ناست ،په کورنيو چارو کې لاسه وهنه او لاسوندونه شته چوپ ناست،ليکن دلته بيا کور د ننه جگړه پر دی چی زما برخه کمه شوه د هغه بل زياته، دافغان له نوم نه منکر د ملي هويت نه منکرد يوالي له پروسی سره ستونزه په مقامونو جگړه په غلاوو کولو کې ماهر د وطن ورانولو اود خلکو زورونو او وژلو کې اتل د قوم پرستی، مليت پرستی ژبپرستی، پردي پالنه کې مخکښ دا څنگه افغانيت شو دا څنگه سياست شو، دا څنگه مشرتوب په خپل گريوان کې سرکښته او فکر زکر پکار دی او بس.

م اقا کوچی

20180829

استرداد استقلال افغانستان

پوهندوی استاد شیما غفوری
استرداد استقلال افغانستان

یاداشتی در مورد موضعگیری بعضی افراد در فیسبوک!
کی ها این روز را با تبریک گفتن و کی ها آنرا با تخریب کردن استقبال می کنند؟

در تاریخ هر مملکت روزی که کافۀ ملت برای استرداد استقلال و حفظ نوامیس ملی به پا خیزد و خون خویش را بخاطر یک هدف والا بریزد، قابل تمجید و ارج گذاری است. صرف نظر از اینکه کی و از کدام قوم جامعه در رأس آن قرار داشته است.
در این ارتباط نظر به موضعگیری بعضی ها در شبکۀ فیسبوک چند سوال را مطرح می نمایم و به جواب آن میپردازم:
سوال اول:
آیا ۲۸ اسد ۱۲۹۸مطابق 19 اگست 1919 نتیجه چنین قیام مردم بوده است؟
بلی بدون شک.
شواهد تاریخی نشان می دهد که مردم افغانستان از هر قوم و ولایت، اعم از زن و مرد به خاطر شکستاندن طلسم استعمار انگلیس به پا برخاستند. ثبوت این حقیقت نتیجه این جنگ است، ثبوت این حقیقت مجبوریت امپراطوری عظیم انگلیس برای شناسایی استقلال سیاسی افغانستان، به حیث اولین حلقه در زنجیر دراز استعمار انگلیس میباشد. ثبوت این حقیقت موجودیت 28 اسد می باشد. اگر این روز نتیحۀ به پاخیزی همه مردم افغانستان نمیبود، آیا افغانستان فقیر با داشتن اسلحه کم و از مود افتاده در مقابل بزرگترین قدرت زمان با اسلحه مدرن و وافر میتوانست شجاعانه بایستد و موفقانه بایستد و تا حصول استقلال بایستد؟
هر عقل سلیم و فارغ از دغدغه های قومی و سیاسی میتواند برای این سوال فقط یک جواب را بیابد که آن عبارت است از:
هرگز نه!
تاریخ گواه آن است که در این قیام به رهبری شاه امان الله غازی اراده و عمل جانبازانه تمام مردم از هر قوم افغانستان شامل بود.
سوال دوم: در مورد ملی بودن و فرا قومی بودن شخصیت امان الله خان میباشد.
شخصی که در زیر ریش استعمار انگلیس ملت افغانستان را برای جهاد نهایی بر ضد آنها سازماندهی نمود، آیا میتواند شخصیت یک بعدی بوده باشد؟ هرگاه امان الله خان فرا قومی نمی اندیشید، آیا مردم افغانستان به وی اعتماد می کرد؟ آیا در این جنگ نابرابر در عقب وی صف می کشیدند و خون خویش را فدای وطن می کردند؟ بازهم جواب چنین است:
هرگز نه!
پس سوال پیدا میشود که چرا یک عده این روز را تخریب می نمایند؟ آیا اینها واقعاً با آزادی سیاسی افغانستان در آن زمان مخالفت دارند؟
بر مبنای بررسی ام در دوسال اخیر در فیسبوک اشخاصی که کارکرد های شاه امان الله را تخریب می نمایند، و وی را بعضاً مربوط به یک قوم معرفی می کنند، تا آن جایی که حتی استراد استقلال کشور را هم منفی جلوه می دهند. اساساً این اشخاص شامل سه گروپ میباشند:
گروپ اول- کسانی اند که معتقد به مبارزه ملی نه، بلکه در گیر مبارزه قومی اند بعضی با دین برخی هم بی دین. آنهایی اند که می خواهند بلوای امیرحبیب الله کلکانی را در سال 1929 در مقابل امان الله خان، این شاه ترقی خواه رنگ قومی ببخشند تا این عمل وی را مشروعیت بدهند و روی این تراژیدی تاریخی را با آبی به نام «رد کردن تمام کار های میهنی شاه امان الله» بشویند. و الا بلواگران باید نفرین مردم افغانستان را تا ابد به دوش بکشند.
و گروپ دوم کسانی اند که از جانب خارجی ها به شکستاندن روحیه استقلال خواهی و از بین بردن اتفاق مردم حتی در برابر این بزرگترین دست آورد مشترک مردم افغانستان، مؤظف اند.
و گروپ سومی کسانی اند که برای دل خوش ساختن دوست های فیسبوکی شان لایک می گذارند.
برای رد افکار خصمانه در مقابل این بزرگترین دستاورد مشترک مردم افغانستان باید دوباره به حافظه تاریخ مراجعه کرد:
نخست اینکه انگیزه بلوا بر ضد امان الله خان به صورت قطع جنبه قومی نداشت، بلکه ریشۀ ارتجاعی در نقاب مذهبی را دارا بود. عقب گرایان فناتیک با حمایت استعمار انگلیس که بر ضد ریفورم های شاه امان الله خان قیام را سازماندهی کردند، زیر تاثیر موعظه های (لارنس های) انگلیس قرار داشتند، لارنس- انگلیس کافریکه بیست سال متواتر در معتبر ترین مسجد مسلمانان در پایتخت کشور امامت کرد و در اخیر هم نامۀ را از خود بجا گذاشت که مقتدیانش باید نماز های بیست ساله را از سر بخوانند، زیراکه به امامت یک کافر انجام شده است. انگلیسها توانستند مردم را با فوتو شا پ های عکس ملکه ثریا و تبلیغات پیر بغدادی که خودش انگلیس، ملای لنگ و امثالهم به نام مذهب بر ضد شاه امان الله تحریک نمایند. زیرا انگیسها درک نموده بودند که احساسات مذهبی همان نقطه ضعیف پاشنه اکیلیس مردم افغانستان است. و باید به یاد داشت که در این مخالفت مذهبی بر ضد شاه امان الله اشخاصی از اقوام مختلف شامل بودند. یعنی محیط فکری برای سرنگونی دولت امانی از طرف انگلیسها با تبلیغات مذهبی آماده گردیده بود که باعث سقوط شاه امان الله و برقراری دولت چند ماهۀ حبیب الله کلکانی و بالاخره استقرار مهرۀ اصلی آنها گردید.
لقب شاهانه حبیب الله با جنبۀ مذهبی آن یعنی «امیر حبیب الله خادم دین رسول الله» نیز نمایندگی از شورش مذهبی آن زمان می کند، نه از شورش قومی.
دوم: روایت است که حتی شخص حبیب الله کلکانی دریشی غازی امان الله را در الماری عقب چوکی خویش نگهداشته بود و هر صبح اول در مقابل آن می ایستاد و در مقابل آن سلامی میزد. از این معلوم میشود که وی خود هم به بزرگی این شاه استعمار شکن احترام داشت.
پس بیائید که این جال جدید فریب دشمنان را بدریم و این روز خجسته را که حاصل خونریزی نیاکان ما اعم از تاجک، پشتون، ازبک، هزاره، ایماق، بلوچ و دیگران است، گرامی بداریم و این امانت مقدس تاریخی را برای نسل های آینده به سلامت بسپاریم.

د افغانستان د اوسپنې پټلۍ کرښه؛

د افغانستان د اوسپنې پټلۍ کرښه؛ د ۳۳۰۰ کیلو متره اوسپنې پټلۍ تخنیکي او اقتصادي مطالعات

ژباړن: شفیق الله یوسفزی

په نړۍ کې د لومړي ځل اوسپنې پټلۍ له رامنځته کېدو څخه دوه پیړۍ تېرېږي، افغانستان غوندې په وچه کې راګیر هېواد ته، چې د اوسپنې پټلۍ په واسطه ترانزیت او ترانسپورت ورته تر ټولو ارزانه تمامېږي، تر اوسه د اوسپنې پټلۍ شبکه نه لري. افغانستان کې په لومړي ځل د اوسپنې پټلۍ د امیر امان الله په وخت کې جوړ شوی، چې تقربیا یوه پیړۍ يې پوره کېږي.

د افغانستان د اوسپنې پټلۍ خپلواکه اداره په ټول هېواد کې د اوسپنې پټلۍ شبکې رامنځته کېدو لپاره هلې ځلې کوي، چې تازه د ۳۳۰۰ کیلو متره اوسپنې پټلیو تخنیکي او اقتصادي سروې بشپړه شوې او د بودجې پیدا کېدو سره به تر ۲۰۳۰ کال پورې د ۵۰۴۰ کیلو مترو په اوږدوالي د اوسپنې پټلۍ جوړې شي.

د افغانستان د اوسپنې پټلۍ شبکه

د افغانستان د اوسپنې پټلۍ خپلواکه اداره وايي چې د افغانستان د اوسپنې پټلۍ کرښې په څلورو دهلیزونو ویشل شوې او د ۵۰۴۰ کیلو مترو لومړني پرمختیايي کارونه هم بشپړ شوي دي.

لومړی دهلیز، د شمال څخه شمال لویدیځ لور ته غځول شوی، چې د کندز ولایت (شیرخان بندر) څخه پیل او د بلخ، جوزجان، فاریاب او بادغیس ولایتونو څخه په تیرېدو د هرات ولایت د تورغونډۍ په سوداګریز بندر کې پای مومي. د افغانستان د اوسپنې پټلۍ د نقشې له مخې ددې دهلیز اوږدوالی ۱۲۵۷ کیلو متره دی چې په ۲۰۲۰ کال کې به بشپړ شي.

د دې اوسپنې پټلۍ په اوږدو کې د افغانستان مهم سوداګریز بندرونه موقعیت لري، چې افغانستان د منځنی اسیا له هېوادونو سره نښلوي. په کندز کې د شیرخان بندر افغانستان له تاجکستان سره، په مزار شریف کې د حیران بندر افغانستان له ازبکستان سره، په فاریاب کې د اقینې بندر او هرات کې د تورغونډۍ بندر افغانستان له ترکمنستان سره نښلوي او د ددې څلورو بندرونو او اسلام قلعه بندر د اوسپنې پټلۍ د اوسپنې پتلۍ له اصلي کرښې سره یو ځای کېږي، چې تر اوسه پورې د حیرتان – مزارشریف اوسپنې پټلۍ د ۷۵ کیلو مترو په اوږدوالي، د اقینې اوسپنې پټلۍ د ۴.۵ کیلو مترو په اوږدوالي او د تورغونډۍ اوسپنې پټلۍ د ۱۳ کیلو مترو په اوږدوالي جوړ شوی. دا دهلیز د افغان دولت او د اوسپنې پټلۍ خپلواکې ادارې په لومړیتوبونو کې راځي.

د افغانستان د اوسپنې پټلۍ نقشه

دوهم دهلیز د لویدیځ دهلیز دی، چې د هرات ولایت څخه پیل او د فراه، نیمروز، هلمند، کندهار، زابل، غزنی، لوګر، کابل، پروان، بامیان او بغلان ولایتونو څخه په تیرېدو کندز ولایت کې پای مومي. د دې دهلیز یوه برخه چې له هرات پیل د کندهار په سپین بولدک کې پای ته رسېږي، ۱۱۰۰ کیلومتره اوږدوالی لري.

د اوسپنې دا پټلۍ په هرات کې د اسلام قلعه، په نیمروز کې د زرنج، په هلمند کې د بهرامچه او په کندهار کې د سپین بولدک بندرونو څخه تیرېږي. د افغانستان د اوسپنې پټلۍ د نقشې له مخې ددې بندرونو څخه د اوسپنې پټلۍ هره کرښه د اوسپنې پټلۍ له اصلي کرښې سره یو ځای کېږي او تر ټولو اوږده د اوسپنې پټلۍ له کندهار څخه تر سپین بولدک غځېږي، چې ۱۰۷ کیلو متره اوږدوالی لري.

ددې دهلیز دوهمه برخه (ختیځ دهلیز) له کندهار څخه پیلېږي او په کندز کې پای ته رسېږي. د اوسپنې دا پټلۍ د نقشې له مخې ۱۳۲۵ کیلو متره اوږدوالی لري.

دریم دهلیز، د ختیځ دهلیز دی، چې د ننګرهار له تورخم بندر څخه پیلېږي او د هېواد تر پلازمینې غځېږي. د اوسپنې پټلې د ادارې په وینا د تورخم – کابل – پروان – بامیان – بغلان- کندز د اوسپنې پټلۍ کرښې تخنیکي او اقتصادي مطالعات بشپړ شوي دي.

څلورم دهلیز مرکزي دهلیز دی چې ۵۷۴ کیلومتره اوږدوالی لري، له هرات څخه پیلېږي، غور، دایکندي، بامیان، میدان وردک څخه په تیرېدو په کابل کې پای مومي.

د افغانستان حکومت په نظر کې لري چې تر ۲۰۳۰ کال پورې د اوسپنې پټلیو شبکه جوړه کړي. که چیرې مالي سرچینې پیدا شي، نو اوسپنې پټلۍ به جوړې شي، خو دا چې د اوسپنې پټلیو پروژې نسبت د سړک جوړولو او نورو زیربنایي پروژو ته ډېر لګښت غواړي، نو ګورو چې افغان دولت له همکارو بانکونو، ډونرانو او هېوادونو سره د خبرو له لارې څومره مالي ملاتړ تر لاسه کوي. له نیکه مرغه، افغان دولت پدې بریالی شوی، چې د اوسپنې پټلۍ لپاره مالي ملاتړ جذب کړي او پدې برخه کې يې عملي ګامونه هم اخیستي دي.

د کومو پروژو سروې او د کومو پروژو ساختماني کارونه بشپړ شوي دي؟

د افغانستان د اوسپنې پټلۍ شبکه چې ۵۰۴۰ کیلو متره اوږدوالی لري، ددې ۵۰۴۰ کیلومترو څخه د ۳۳۰۰ کیلومترو تخنیکي او اقتصادي مطالعات چې په مختلفو دهلیزونو کې موقعیت لري په ۲۰۰۶ کال پيل شوي وو، اوس تازه پای ته رسیدلي دي. د دې پروژو تخنیکي او اقتصادي مطالعات د افغانستان د لومړیتوبونو په نظر کې نیولو سره تر سره شوي؛ چې اقتصادي ګټورتوب، د اقتصادي ودې ظرفیت او د سیمې او نړیوال بازارونو سره د افغانستان د نښلولو ظرفیت په نظر کې نیول شوی.  د ۳۳۰۰ کیلو متره اوسپنې پټلۍ څخه د کندز شیرخان بندر- مزار شریف- میمنه-  بادغیس- هرات پروژې د ۱۱۴۰ کیلو مترو په اوږدوالي پروژې تخنیکي مطالعات بشپړ شوي. د تخنیکي مطالعاتو دوهمه برخه د ۳۰۰ کیلو مترو په اوږدوالي د کندز څخه تر اقینې بندر پورې بشپړ شوي او تدارکاتي اسناد يې برابر دي، چې د بودجې پیدا کېدو سره ساختماني کار پرې پیلېږي.

همدارنګه د هرات- فره- نیمروز- هلمند- کندهار- زابل- غزني- لوګر- کابل، د خواف – هرات کرښه د ۸۷ کیلومترو په اوږدوالي، د تورخم- کابل- پروان- بامیان- بغلان- کندز او په سرپل کې د امو سیند نفتي څاګانو مسیر تخنیکي مطالعات هم تر سره شوي.

د اوسپنې پټلۍ د ادارې د مالوماتو له مخې، افغانستان اوسمهال ۱۸۵ کیلومتره د اوسپنې پټلۍ لري چې د سوداګریزو کالیو د ترانزیت په پار استعمالیږي. د حیرتان – مزار شریف اوسپنې پټلۍ د فرعي کرښو سره د ۱۰۶ کیلو مترو په اوږدوالي، د اقینې بندر پروژه د ۴.۵ کیلومترو په اوږدوالي او د تورغونډۍ پروژه د ۱۳ کیلو مترو په اوږدوالی بشپړ شوی او د ګټې اخیستنې وړ ګرځیدلی دی.

د اوسپنې پټلۍ پروژو د مطالعاتو پړاوونه او افغانستان سره مرسته کوونکي هېوادونه

د اوسپنې پټلۍ پروژو مطالعات په دریو پړاوونو کې بشپړېږي. په لومړي پړاوو کې د امکان ارزونې مطالعات دي، چې په دې کې د اوسپنې پټلۍ نقشه او د سټلایټ ابتدايي مسیر تثبیتېږي او همدارنګه د پروژې تخنیکي، اقتصادي او ټولنیز امکان هم ارزول کېږي.

دویم پړاوو د پروژې اقتصادي او تخنیکي مطالعات دي چې پدې پړاوو کې د پروژې ابتدايي ډیزاین صورت نیسي او ددې ترڅنګ د اوسپنې پټلۍ میسر، ټولنیز مطالعات او په وګړو يې اغیز ارزوي. هره پروژه د اقتصادي ګټې او پر چاپیریال يې د اغیزو له مخې ارزول کېږي.

دریم پړاوو د پروژې ډیزاین دی چې د مطالعاتو د ټولو پړاوونو څخه وروسته او د پروژې د لګښت په نظر کې نیولو سره تر سره کېږي. پدې برخه کې د اوسپنې پټلۍ  د تېرېدو مسیرونه له نژدې څخه سروې کېږي او د پروژې ټول کارونه او اصلي مسیر تعیینېږي. څلورم پړاوو د ساختماني کار پیلول دي.

د افغانستان د اوسپنې پټلۍ خپلواکې ادارې په وینا تر اوسه د اسیا پراختیايي بانک د افغانستان د اوسپنې پټلۍ پروژو ستر مالي ملاتړی او شریک پاتې شوی او ایران، پاکستان، چین او د منځني اسیا ځینې هېوادونو پدې برخه کې همکاري کړې ده. د حیرتان مزار شریف پروژې یوه برخه مطالعات او جوړول د اسیا پرمختیايي بانک لخوا، د تورخم- جلال اباد او سپین بولدک- کندهار پروژو مطالعات د یو هوکړه لیک له مخې د پاکستان لخوا، د شبرغان- فاریاب- بادغیس- هرات اوسپنې پټلۍ د ۶۵۷ کیلو مترو په اوږدوالي تخنیکي مطالعات د چین هېواد په همکارۍ، د هرات- کندهار- کابل اوسپنې پټلۍ تخنیکي او اقتصادي مطالعات د چک هیواد پواسطه او د خواف- هرات پروژې مطالعات د ایران په مالي ملاتړ تر سره شوي دي.

د افغانستان د اوسپنې پټلۍ شبکې جوړولو لګښت

په افغانستان کې د اوسپنې پټلۍ پروژو د جوړولو لګښت، د غرنۍ جغرافیې ته په کتو لوړ تخمین شوی. یو کیلو متر عادي اوسپنې پټلۍ د ۱.۵ میلیون څخه تر ۱.۷ میلیون ډالرو پورې لګښت لري، که د یو کیلو متر اوسپنې پټلۍ لګښت ۱.۵ میلیون ډالره حساب کړو نو د ۵۰۴۰ کیلو متره اوسپنې پټلۍ به ۷.۵ میلیارده ډالره لګښت راشي.

د اوسپنې پټلۍ اداره د اوسپنې پټلۍ جوړولو لپاره د لګښتونو حساب پدې ډول تر سره کړی.

په افغانستان کې د اوسپنې پټلۍ اهمیت

د افغانستان د اوسپنې پټلۍ کرښه په ۲۰۱۲ کال کې د وزیرانو شورا لخوا تصویب شو او په ۱۳۹۶ کال کې د ۳۲۶ کسانو په ګمارلو سره یوه خپلواکه اداره رامنځته شوه او په ۲۰۱۳ کال کې د اوسپنې پټلۍ نړیوال سازمان (U.I.C) غړیتوب يې تر لاسه کړ، چې د اوسپنې پټلۍ په مټ ټولو هېوادونو ته د پایداره انتقالاتو هدف لري. د اوسپنې پټلۍ نړیوال سازمان غړیتوب سره، اوس ددې امکان شته چې انتقالاتي قطارونه ختیځ پلو ته تر چین او لویدیځ پلو ته تر فرانسې سفر وکړي.

د اوسپنې پټلۍ نړیوال سازمان سره د افغانستان د یو ځای کېدو په پایله کې افغانستان د اوسپنې پټلۍ نړیوال سیستم کې ۶۸ شمېره خپله کړه. دا شمیره د افغانستان د اوسپنې پټلۍ د نړیوال اعتبار په معنا ده او دا شمیره افغانستان ته ددې امکان برابروي، څو د نړیوالې اوسپنې پټلۍ پواسطه خپل سوداګریز بارونه د نړۍ هرې نقطې ته انتقال کړي. اوسمهال د سوداګریزو توکو د ترانزیت لپاره د لېږد ځواب ویونکی سیستم نشته چې په لوړ حجم سوداګریز توکي له یوې سیمې بلې سیمې ته انتقال کړي. د افغانستان د اوسپنې پټلۍ غځېدا او پراختیا یواځنی لاره ده، چې په لوړه کچه سوداګریزو انتقالاتو ته اسانتیاوې برابروي. د افغانستان د اوسپنې پټلۍ تر سرحدونو رسیدلې، خو د سیمې له هېوادونو سره نه دی وصل شوی. د افغانستان د اوسپنې پټلۍ د سیمې له هېوادونو سره د یو ځای کېدو په پایله کې نه یواځې افغانستان ته بلکې سیمې ته هم ښه اقتصادي فرصتونه برابروي.

په افغانستان کې د اوسپنې پټلۍ یو نوی صنعت دی، چې زمونږ هېواد کې او په دې برخه کې اداري او خدماتي بنسټونه، تخنیکي، څیړنیز او پراختیايي بنسټونه په نشت حساب دي، که چیرې ځینې بنسټونه رامنځته شوې هم وي، ډېر ابتدايي او د کمو تجربو درلودونکی به وي. همدارنګه په دې صنعت کې متخصص کادري بشري سرچینې هم ډېرې کمې دي، دغه خلا ددې سبب کېږي چې په دې برخه کې فعالیتونه له خنډ او ځنډ سره مخ شي او ددې صنعت په لګښت کې ډېروالی راوړي. سربېره پر دې، امنیت او زمونږ د هېواد کمزوری اقتصادي وضعیت هم د اوسپنې پټلۍ کرښو جوړولو په وړاندې له مهمو ستونزو څخه ګڼل کېږي.

د افغانستان د اوسپنې پټلۍ کرښه؛ د ۳۳۰۰ کیلو متره اوسپنې پټلۍ تخنیکي او اقتصادي مطالعات

ژباړن: شفیق الله یوسفزی

په نړۍ کې د لومړي ځل اوسپنې پټلۍ له رامنځته کېدو څخه دوه پیړۍ تېرېږي، افغانستان غوندې په وچه کې راګیر هېواد ته، چې د اوسپنې پټلۍ په واسطه ترانزیت او ترانسپورت ورته تر ټولو ارزانه تمامېږي، تر اوسه د اوسپنې پټلۍ شبکه نه لري. افغانستان کې په لومړي ځل د اوسپنې پټلۍ د امیر امان الله په وخت کې جوړ شوی، چې تقربیا یوه پیړۍ يې پوره کېږي.

د افغانستان د اوسپنې پټلۍ خپلواکه اداره په ټول هېواد کې د اوسپنې پټلۍ شبکې رامنځته کېدو لپاره هلې ځلې کوي، چې تازه د ۳۳۰۰ کیلو متره اوسپنې پټلیو تخنیکي او اقتصادي سروې بشپړه شوې او د بودجې پیدا کېدو سره به تر ۲۰۳۰ کال پورې د ۵۰۴۰ کیلو مترو په اوږدوالي د اوسپنې پټلۍ جوړې شي.

د افغانستان د اوسپنې پټلۍ شبکه

د افغانستان د اوسپنې پټلۍ خپلواکه اداره وايي چې د افغانستان د اوسپنې پټلۍ کرښې په څلورو دهلیزونو ویشل شوې او د ۵۰۴۰ کیلو مترو لومړني پرمختیايي کارونه هم بشپړ شوي دي.

لومړی دهلیز، د شمال څخه شمال لویدیځ لور ته غځول شوی، چې د کندز ولایت (شیرخان بندر) څخه پیل او د بلخ، جوزجان، فاریاب او بادغیس ولایتونو څخه په تیرېدو د هرات ولایت د تورغونډۍ په سوداګریز بندر کې پای مومي. د افغانستان د اوسپنې پټلۍ د نقشې له مخې ددې دهلیز اوږدوالی ۱۲۵۷ کیلو متره دی چې په ۲۰۲۰ کال کې به بشپړ شي.

د دې اوسپنې پټلۍ په اوږدو کې د افغانستان مهم سوداګریز بندرونه موقعیت لري، چې افغانستان د منځنی اسیا له هېوادونو سره نښلوي. په کندز کې د شیرخان بندر افغانستان له تاجکستان سره، په مزار شریف کې د حیران بندر افغانستان له ازبکستان سره، په فاریاب کې د اقینې بندر او هرات کې د تورغونډۍ بندر افغانستان له ترکمنستان سره نښلوي او د ددې څلورو بندرونو او اسلام قلعه بندر د اوسپنې پټلۍ د اوسپنې پتلۍ له اصلي کرښې سره یو ځای کېږي، چې تر اوسه پورې د حیرتان – مزارشریف اوسپنې پټلۍ د ۷۵ کیلو مترو په اوږدوالي، د اقینې اوسپنې پټلۍ د ۴.۵ کیلو مترو په اوږدوالي او د تورغونډۍ اوسپنې پټلۍ د ۱۳ کیلو مترو په اوږدوالي جوړ شوی. دا دهلیز د افغان دولت او د اوسپنې پټلۍ خپلواکې ادارې په لومړیتوبونو کې راځي.

د افغانستان د اوسپنې پټلۍ نقشه

دوهم دهلیز د لویدیځ دهلیز دی، چې د هرات ولایت څخه پیل او د فراه، نیمروز، هلمند، کندهار، زابل، غزنی، لوګر، کابل، پروان، بامیان او بغلان ولایتونو څخه په تیرېدو کندز ولایت کې پای مومي. د دې دهلیز یوه برخه چې له هرات پیل د کندهار په سپین بولدک کې پای ته رسېږي، ۱۱۰۰ کیلومتره اوږدوالی لري.

د اوسپنې دا پټلۍ په هرات کې د اسلام قلعه، په نیمروز کې د زرنج، په هلمند کې د بهرامچه او په کندهار کې د سپین بولدک بندرونو څخه تیرېږي. د افغانستان د اوسپنې پټلۍ د نقشې له مخې ددې بندرونو څخه د اوسپنې پټلۍ هره کرښه د اوسپنې پټلۍ له اصلي کرښې سره یو ځای کېږي او تر ټولو اوږده د اوسپنې پټلۍ له کندهار څخه تر سپین بولدک غځېږي، چې ۱۰۷ کیلو متره اوږدوالی لري.

ددې دهلیز دوهمه برخه (ختیځ دهلیز) له کندهار څخه پیلېږي او په کندز کې پای ته رسېږي. د اوسپنې دا پټلۍ د نقشې له مخې ۱۳۲۵ کیلو متره اوږدوالی لري.

دریم دهلیز، د ختیځ دهلیز دی، چې د ننګرهار له تورخم بندر څخه پیلېږي او د هېواد تر پلازمینې غځېږي. د اوسپنې پټلې د ادارې په وینا د تورخم – کابل – پروان – بامیان – بغلان- کندز د اوسپنې پټلۍ کرښې تخنیکي او اقتصادي مطالعات بشپړ شوي دي.

څلورم دهلیز مرکزي دهلیز دی چې ۵۷۴ کیلومتره اوږدوالی لري، له هرات څخه پیلېږي، غور، دایکندي، بامیان، میدان وردک څخه په تیرېدو په کابل کې پای مومي.

د افغانستان حکومت په نظر کې لري چې تر ۲۰۳۰ کال پورې د اوسپنې پټلیو شبکه جوړه کړي. که چیرې مالي سرچینې پیدا شي، نو اوسپنې پټلۍ به جوړې شي، خو دا چې د اوسپنې پټلیو پروژې نسبت د سړک جوړولو او نورو زیربنایي پروژو ته ډېر لګښت غواړي، نو ګورو چې افغان دولت له همکارو بانکونو، ډونرانو او هېوادونو سره د خبرو له لارې څومره مالي ملاتړ تر لاسه کوي. له نیکه مرغه، افغان دولت پدې بریالی شوی، چې د اوسپنې پټلۍ لپاره مالي ملاتړ جذب کړي او پدې برخه کې يې عملي ګامونه هم اخیستي دي.

د کومو پروژو سروې او د کومو پروژو ساختماني کارونه بشپړ شوي دي؟

د افغانستان د اوسپنې پټلۍ شبکه چې ۵۰۴۰ کیلو متره اوږدوالی لري، ددې ۵۰۴۰ کیلومترو څخه د ۳۳۰۰ کیلومترو تخنیکي او اقتصادي مطالعات چې په مختلفو دهلیزونو کې موقعیت لري په ۲۰۰۶ کال پيل شوي وو، اوس تازه پای ته رسیدلي دي. د دې پروژو تخنیکي او اقتصادي مطالعات د افغانستان د لومړیتوبونو په نظر کې نیولو سره تر سره شوي؛ چې اقتصادي ګټورتوب، د اقتصادي ودې ظرفیت او د سیمې او نړیوال بازارونو سره د افغانستان د نښلولو ظرفیت په نظر کې نیول شوی.  د ۳۳۰۰ کیلو متره اوسپنې پټلۍ څخه د کندز شیرخان بندر- مزار شریف- میمنه-  بادغیس- هرات پروژې د ۱۱۴۰ کیلو مترو په اوږدوالي پروژې تخنیکي مطالعات بشپړ شوي. د تخنیکي مطالعاتو دوهمه برخه د ۳۰۰ کیلو مترو په اوږدوالي د کندز څخه تر اقینې بندر پورې بشپړ شوي او تدارکاتي اسناد يې برابر دي، چې د بودجې پیدا کېدو سره ساختماني کار پرې پیلېږي.

همدارنګه د هرات- فره- نیمروز- هلمند- کندهار- زابل- غزني- لوګر- کابل، د خواف – هرات کرښه د ۸۷ کیلومترو په اوږدوالي، د تورخم- کابل- پروان- بامیان- بغلان- کندز او په سرپل کې د امو سیند نفتي څاګانو مسیر تخنیکي مطالعات هم تر سره شوي.

د اوسپنې پټلۍ د ادارې د مالوماتو له مخې، افغانستان اوسمهال ۱۸۵ کیلومتره د اوسپنې پټلۍ لري چې د سوداګریزو کالیو د ترانزیت په پار استعمالیږي. د حیرتان – مزار شریف اوسپنې پټلۍ د فرعي کرښو سره د ۱۰۶ کیلو مترو په اوږدوالي، د اقینې بندر پروژه د ۴.۵ کیلومترو په اوږدوالي او د تورغونډۍ پروژه د ۱۳ کیلو مترو په اوږدوالی بشپړ شوی او د ګټې اخیستنې وړ ګرځیدلی دی.

د اوسپنې پټلۍ پروژو د مطالعاتو پړاوونه او افغانستان سره مرسته کوونکي هېوادونه

د اوسپنې پټلۍ پروژو مطالعات په دریو پړاوونو کې بشپړېږي. په لومړي پړاوو کې د امکان ارزونې مطالعات دي، چې په دې کې د اوسپنې پټلۍ نقشه او د سټلایټ ابتدايي مسیر تثبیتېږي او همدارنګه د پروژې تخنیکي، اقتصادي او ټولنیز امکان هم ارزول کېږي.

دویم پړاوو د پروژې اقتصادي او تخنیکي مطالعات دي چې پدې پړاوو کې د پروژې ابتدايي ډیزاین صورت نیسي او ددې ترڅنګ د اوسپنې پټلۍ میسر، ټولنیز مطالعات او په وګړو يې اغیز ارزوي. هره پروژه د اقتصادي ګټې او پر چاپیریال يې د اغیزو له مخې ارزول کېږي.

دریم پړاوو د پروژې ډیزاین دی چې د مطالعاتو د ټولو پړاوونو څخه وروسته او د پروژې د لګښت په نظر کې نیولو سره تر سره کېږي. پدې برخه کې د اوسپنې پټلۍ  د تېرېدو مسیرونه له نژدې څخه سروې کېږي او د پروژې ټول کارونه او اصلي مسیر تعیینېږي. څلورم پړاوو د ساختماني کار پیلول دي.

د افغانستان د اوسپنې پټلۍ خپلواکې ادارې په وینا تر اوسه د اسیا پراختیايي بانک د افغانستان د اوسپنې پټلۍ پروژو ستر مالي ملاتړی او شریک پاتې شوی او ایران، پاکستان، چین او د منځني اسیا ځینې هېوادونو پدې برخه کې همکاري کړې ده. د حیرتان مزار شریف پروژې یوه برخه مطالعات او جوړول د اسیا پرمختیايي بانک لخوا، د تورخم- جلال اباد او سپین بولدک- کندهار پروژو مطالعات د یو هوکړه لیک له مخې د پاکستان لخوا، د شبرغان- فاریاب- بادغیس- هرات اوسپنې پټلۍ د ۶۵۷ کیلو مترو په اوږدوالي تخنیکي مطالعات د چین هېواد په همکارۍ، د هرات- کندهار- کابل اوسپنې پټلۍ تخنیکي او اقتصادي مطالعات د چک هیواد پواسطه او د خواف- هرات پروژې مطالعات د ایران په مالي ملاتړ تر سره شوي دي.

د افغانستان د اوسپنې پټلۍ شبکې جوړولو لګښت

په افغانستان کې د اوسپنې پټلۍ پروژو د جوړولو لګښت، د غرنۍ جغرافیې ته په کتو لوړ تخمین شوی. یو کیلو متر عادي اوسپنې پټلۍ د ۱.۵ میلیون څخه تر ۱.۷ میلیون ډالرو پورې لګښت لري، که د یو کیلو متر اوسپنې پټلۍ لګښت ۱.۵ میلیون ډالره حساب کړو نو د ۵۰۴۰ کیلو متره اوسپنې پټلۍ به ۷.۵ میلیارده ډالره لګښت راشي.

د اوسپنې پټلۍ اداره د اوسپنې پټلۍ جوړولو لپاره د لګښتونو حساب پدې ډول تر سره کړی

په افغانستان کې د اوسپنې پټلۍ اهمیت

د افغانستان د اوسپنې پټلۍ کرښه په ۲۰۱۲ کال کې د وزیرانو شورا لخوا تصویب شو او په ۱۳۹۶ کال کې د ۳۲۶ کسانو په ګمارلو سره یوه خپلواکه اداره رامنځته شوه او په ۲۰۱۳ کال کې د اوسپنې پټلۍ نړیوال سازمان (U.I.C) غړیتوب يې تر لاسه کړ، چې د اوسپنې پټلۍ په مټ ټولو هېوادونو ته د پایداره انتقالاتو هدف لري. د اوسپنې پټلۍ نړیوال سازمان غړیتوب سره، اوس ددې امکان شته چې انتقالاتي قطارونه ختیځ پلو ته تر چین او لویدیځ پلو ته تر فرانسې سفر وکړي.

د اوسپنې پټلۍ نړیوال سازمان سره د افغانستان د یو ځای کېدو په پایله کې افغانستان د اوسپنې پټلۍ نړیوال سیستم کې ۶۸ شمېره خپله کړه. دا شمیره د افغانستان د اوسپنې پټلۍ د نړیوال اعتبار په معنا ده او دا شمیره افغانستان ته ددې امکان برابروي، څو د نړیوالې اوسپنې پټلۍ پواسطه خپل سوداګریز بارونه د نړۍ هرې نقطې ته انتقال کړي. اوسمهال د سوداګریزو توکو د ترانزیت لپاره د لېږد ځواب ویونکی سیستم نشته چې په لوړ حجم سوداګریز توکي له یوې سیمې بلې سیمې ته انتقال کړي. د افغانستان د اوسپنې پټلۍ غځېدا او پراختیا یواځنی لاره ده، چې په لوړه کچه سوداګریزو انتقالاتو ته اسانتیاوې برابروي. د افغانستان د اوسپنې پټلۍ تر سرحدونو رسیدلې، خو د سیمې له هېوادونو سره نه دی وصل شوی. د افغانستان د اوسپنې پټلۍ د سیمې له هېوادونو سره د یو ځای کېدو په پایله کې نه یواځې افغانستان ته بلکې سیمې ته هم ښه اقتصادي فرصتونه برابروي.

په افغانستان کې د اوسپنې پټلۍ یو نوی صنعت دی، چې زمونږ هېواد کې او په دې برخه کې اداري او خدماتي بنسټونه، تخنیکي، څیړنیز او پراختیايي بنسټونه په نشت حساب دي، که چیرې ځینې بنسټونه رامنځته شوې هم وي، ډېر ابتدايي او د کمو تجربو درلودونکی به وي. همدارنګه په دې صنعت کې متخصص کادري بشري سرچینې هم ډېرې کمې دي، دغه خلا ددې سبب کېږي چې په دې برخه کې فعالیتونه له خنډ او ځنډ سره مخ شي او ددې صنعت په لګښت کې ډېروالی راوړي. سربېره پر دې، امنیت او زمونږ د هېواد کمزوری اقتصادي وضعیت هم د اوسپنې پټلۍ کرښو جوړولو په وړاندې له مهمو ستونزو څخه ګڼل کېږي

بهرنۍ اسعار او د افغانیو د سقوط عمده علتونه

ژباړه: شفیق الله یوسفزی

سریزه (Preface):

د “سعر” لغت د ارز په معنا ده، چې په پښتو کې مرکبې بڼې ته يې اسعار وايي. اسعار بهرنیو پولي واحدونو ته وايي. د افغانیو نرخ د یو بهرني پولي واحد هغه قیمت ته وايي چې د افغانیو پر وړاندې يې لري. د تبادلې نرخ د بهرنیو اسعارو له مخې د یو هېواد د پیسو د قیمت څخه عبارت دی. په اوسني اقتصادي نظام کې ربا (Interest Rate)، بدلونونه یا نوسانونه (Fluctuations) او سوداګریز دورانونه (Trade Cycles) یو معمول ګڼل کېږي. اسعار هم د دې امر څخه مستثنی نه دي او نرخونه يې متحول او متغیر دي. د همدې دلیل له مخې د بریټون ووډز (Bretton Woods) په کنفرانس کې چې د ۱۹۴۴ کال په جولای کې تر سره شوه، ملتونو هڅه وکړه، څو د اسعارو نرخونه ثابتې وساتي او پدې کنفرانس کې موافقه وشوه، چې د اسعارو د ثابت نرخ نظام څخه ګټه واخیستل شي. په دې کنفرانس کې د لومړي ځل لپاره ۳۵ امریکايي ډالره د یو اونس سروزرو سره مساوي وبلل شو. خو د اسعارو په بیو کې بدلونونه دوام درلود او لا تر اوسه د هېوادونو په اقتصاد کې د اسعارو د بیو بي ثباتي بنسټیزه ستونزه ګڼل کېږي.

د اقتصاد علم له نظره د اسعارو په بیو کې بدلون په دوه ډوله؛ یو په قصدي ډول (Deliberate) او بل په اتومات ډول (Automatic or Normal) رامنځته کېږي. ځینې وختونه حکومت قصداً غواړي چې د خپل ملي پیسو  بیه را ټیټه کړي، څو لږ تر لږه لاندې درې موخې لاسته راوړي:

  1. د تادیاتو د بیلانس کسر (Deficit) له منځه وړل
  2. د صاداراتو (Exports) لوړول، او
  • د وارداتو (Imports) کمول

عموما په قصدي ډول د اسعارو د بیو ټیټول د اقتصادي سیاستونو د لومړیتوب له مخې صورت نیسي، وروسته د هېواد په سطحه په عمومي نرخونو کې لوړوالی راځي او د تورم (Inflation) د رامنځته کېدو سبب کېږي. په قصدي توګه د اسعارو د بیې ټیټولو تر ټولو ستر مثال د ۱۹۳۰ کال نړیوال اقتصادي بحران په کلونو کې تجربه شوی. په هغه وخت کې د نړۍ نهه سترو اقتصادي هېوادونو د خپل اسعارو نرخونه را ټيټ کړل. په هغه وخت کې هېوادونو د سروزرو معیار څخه سرغړونه وکړه او خپل اسعار يې را ټيټ کړل. په ۱۹۶۷ کال کې د پیسو نړیوال وجهي صندوق (IMF) بیرته په خپلې اساسنامې غور وکړ او په قصدي ډول د اسعارو بیې ټيتول يې غیر قانوني وباله.
په اوتومات ډول د اسعارو د بیو ټیټېدل هغه حالت دی، چې د حکومت د مداخلې څخه پرته، د عرضې او تقاضا په پایله کې د اسعارو نرخ ټیټېږي. څنګه چې مخکې هم وویل شول، د یو هېواد د اسعارو په نرخ کې بدلونونه د داخلي او خارجي کالیو په قیمت باندې ژور اغېز لري او د همدې له امله دا موضوع په اقتصاد کې د اهمیت وړ دی. کله چې په یو هېواد کې د اسعارو نرخونه لوړ شي، د هغه هېواد کالي په بهرنیو هېوادونو کې قیمته کېږي او که د یو هېواد د اسعارو بیې ټیټېږي، د هغه هېواد تولیدات په بهر کې ارزانه کېږي. نو ویلی شو چې د اسعارو په لوړ نرخ کې واردات ډېرېږي او د اسعارو په ټيټ نرخ کې صادرات ډېرېږي. د لومړي نړیوالې جګړې (WWI) څخه د مخه د اسعارو په نرخ کې بدلونونه کم وو، خو د لمړۍ نړیوالې جګړې څخه وروسته، په ۱۹۱۴- ۱۹۱۸ کلونو کې د اسعارو په نرخ کې بدلونونه خپل لوړ حد ته ورسېدل. تر هغه وخته چې مالي نظام په سروزرو ولاړ وو، د دوه پولي واحدونو د تبادلې نرخ د دوی د سروزو د محتوا له مقایسې څخه عبارت وو. خو د دوهمې نړیوالې جګړې څخه وروسته په ۱۹۴۶ کال کې د پیسو نړیوال صندوق (International Monetary Fund)  رامنځته کېدو سره، غړي هېوادونه اړ ایستل شول، چې د دې سازمان د اساسنامې سره سم د خپلو پیسو ارزښت د سروزرو له مخې تعین کړي. خو په اوس وخت کې، د هر هېواد د پیسو ارزښت د یو بل د اسعارو او یا د اسعارو د مجموعې په وسیله تعین او تثبیت کېږي. همدارنګه، په اوس وخت کې د اسعارو د نرخ تعین د هېوادونو د اقتصادي سیاستونو په اساس ټاکل کېږي.

په دې مقاله کې لومړی د اسعارو مفهوم، په افغانستان کې د پیسو او بانکدارۍ تاریخ، د اسعارو زیرمې، د اسعارو د کنترول سیاست، د اسعارو د تبادلې قابلیت، د اسعارو د ترلاسه کولو زیرمې، د اسعارو مختلف نظامونه او د اسعارو په نرخ اغیزمن فکتورونه د مطالعې لاندې نیسو او په پای کې نتیجه ګیري کوو.
د اسعارو زیرمې (The Currency Sources): د اسعارو زیرمې عبارت دي له؛ د یو هېواد د صادراتو عواید، د نورو هېوادونو او نړیوالو سازمانونو څخه د پور اخیستل او د یو اړخیزو ورکړو یا بلاعوضه مرستو ترلاسه کول. صادرات په دوه ډوله دي؛ څرګند یا ښکاره صادرات او پټ صادرات. په ښکاره صادراتو کې خام نفت، ګاز، وچه میوه، لاسي صنایع او نور راځي او پټ یا نه لیدونکي صادرات په پنځه ډلو ویشل کېږي؛ په بهر کې د تولید د عواملو عایدات، بهرني مسافران، سفارتخانې او بهرنۍ نمائنده ګۍ، تر لاسه شوي قرضې، د پانګوونې څخه تر لاسه شوې ګټه او د یو اړخیزو یا بلاعوضه مرستو ترلاسه کول.

د اسعارو د کنترول سیاست (The Currency Control): نن ورځ د نړۍ اکثره هېوادونه د اسعارو د کنترول سیاست څخه د اقتصادي پرمختګ او د ثابتې ودې رامنځته کولو لپاره ګټه اخلي. پدې برخه کې مهم اقتصادي سیاستونه عبارت دي له؛ د تادیاتو د بیلانس کسر له منځه وړل، د پانګې د تېښتې مخنیوی، د داخلي اقتصاد څخه ملاتړ، د اقتصادي ودې او پرمختګ رامنځته کول او د دولت لپاره د عواید ترلاسه کول.

د اسعارو د تبادلې قابلیت (Currency Convertibility): د معمول له مخې د یو هېواد د پیسو تبادله د بل هېواد له اسعارو سره په لاندې دوه بڼو صورت نیسي:

  1. د بشپړ تبادلې قابلیت (Full Convertibility): هغه حالت ته وايي چې په یو هېواد کې هر کس په ازادانه ډول او د حکومت کومې ځانګړې اجازې څخه پرته، اسعار یا سره زر و پیري او د هېواده بهر ولیږي. د سویس هېواد د همدې ډول اقتصادي نظام بېلګه ده.
  2. د تبادلې محدود قابلیت (Limited Convertibility): دا د تبادلې د بشپړ قابلیت برعکس دی. پدې معنا چې په یو هېواد کې خلک د رسمي اجازې او محدودیت څخه پرته نشي کولای خپلې پیسې په نورو اسعارو تبادله کړي. پدې هېوادونو کې د داخلي پیسو د تبادلې او بهر ته د انتقال لپاره یو معین حد په نظر کې نیول کېږي. په اکثره اروپايي هېوادونو کې دا ډول مقررات وضع شوي دي.

د اسعارو د ترلاسه کولو منابع (The Gaining Sources of Currency) : د راکړې ورکړې وړ اسعار په لاندې دوه طریقو ترلاسه کېږي:

  • سوداګریز اسعار(Business Currency): هغو اسعارو ته وايي چې د سوداګریزو راکړو ورکړو په پایله کې لاسته راځي.
  • غیر سوداګریز اسعار (Non-Business Currency): هغه اسعارو ته وايي چې د سوداګریزو راکړو ورکړو څخه پرته لاسته راځي. د مثال په ډول، هغه اسعار چې بهرني سفارتونه د خپلو لګښتونو لپاره ورته اړتیا لري او همدارنګه هغه اسعار چې په هېواد کې د ګرځندویانو څخه تر لاسه کېږي.

د  اسعارو نظامونه یا سیستمونه (The Currency Systems) : د پیسو د نظامونو لنډه ارزونه په لاندې ډول ده:

  1. د تبادلې ثابت نرخ نظام (Fixed Exchange Rate System) : د اسعارو په ثابت نرخ نظام کې هېيوادونه خپل ملي پیسې په یو اسعار او یا د څو اسعار سره منظم کوي. نو پدې ډول د دې ډول هېوادونو ملي پیسې په اسعارو یا په یوه ډله اسعارو ثابتې وي؛ خو نسبت د نړۍ نورو اسعارو ته متغیر وي. دا ډول نظام هغه هېوادونه انتخابوي چې د اسعارو غني زیرمې ولري او د ملي پیسو د مدیریت توان يې په یو اسعار او یا د اسعارو د ځانګړې طبقه بندۍ پر بنسټ وي.
  2. د تبادلې څو عددیز نرخ نظام (Multi Exchange Rate System): پدې نظام کې هېوادونه د خپل لګښتونو او نورو موخو لپاره مختلف برابري نرخونه اعلانوي. د بیلګې په ډول د صادراتو، وارداتو، د محصلینو بیمه او نور، ددې هر یو لپاره یو د معادل نرخ په توګه اعلانېږي. دې سیستم ته هدایتي سیستم هم وايي.
  • د تبادلې بدلیدونکي نرخ نظام (Floating Exchange Rate System) : پدې نظام کې د اسعارو نرخ د عرضې او تقاضا په بنسټ د بازار د میکانیزم (Market Mechanism)له مخې ټاکل کېږي. پدې نظام کې هر وخت ددې امکان شته، چې د اسعارو نرخ بدلون ومومي، ځکه چې د یو هېواد پیسې نسبت نورو اسعارو ته د بازار د عرضې او تقاضا له مخې تعینېږي. هغه فکتورونه چې د پیسو یا اسعارو په بیو ژور اغیز لري، له عرضې او تقاضا سربېره په اقتصادي وضعیت، د صادراتو او وارداتو حجم، بانکي سیاست کې بدلون، هېواد ته د پیسو ډېر راتلل او وتل، کورنۍ یا بهرنۍ سیاست، د تادیاتو بیلانس، اقتصادي سیاستونه او نور.
  1. د تبادلې مدیریت شوی بدلیدونکي نرخ نظام (Managed Floating Exchange Rate System):: پدې نظام کې د اسعارو نرخ له یوې خوا د بازار عرضې او تقاضا له مخې ټاکل کېږي او له بلې خوا حکومت په دوامداره توګه د نرخ په ټاکلو کې مداخله کوي او د اسعارو نرخ د هېواد د اقتصادي سیاست د اړتیا له مخې منظموي. د یو هېواد مرکزي بانک د بهرنیو اسعارو په مقابل کې د خپل ملي پیسو نرخ تر کلک مدیریت لاندې نیسي. پدې نظام کې مرکزي بانک عرضه او تقاضا تر ټولو ټيټ او مطلوب نرخ پورې منظم کوي او ملاتړ يې کوي. د تبادلې بدلیدونکي مدیریت شوی نرخ نظام، د اسعارو له یو نظام څخه بل نظام ته د انتقالي نظام یوې دورې په توګه پيژنو.

د اسعارو په نرخ اغېزمن فکتورونه  ((The Factors Affecting Currency Rate: ډېر مهم فکتورونه دي، چې کولای شو د اغیزمنو عواملو په لیست کې ور اضافه کړو، د مثال په ډول د قیمتونو نسبي سطحه، په یو هېواد کې د اوږدمهال لپاره د قیمتونو د سطحې لوړېدل، د هغه هېواد د پیسو ارزښت د ټيټېدو سبب ګرځي. همدارنګه د قیمتونو د نسبي سطحې ټیټېدل، د یو هېواد د ملي پیسو د ارزښت لوړېدو سبب ګرځي. د نړیوال سوداګرۍ پر وړاندې خنډونه لکه د مالیاتو وضع (Taxation)، سهمیه (Quotas)، په وارداتي کالیو مالیه او تعرفې (Customs & Tariffs) د هېواد د داخلي اسعارو په نرخ اغیزه کوي. د سوداګرۍ د مخنیوي هر سیاست، د کورني تولیداتو د تقاضا د لوړېدو سبب کېږي او په پایله کې د هېواد د پولي واحد ارزښت ور سره لوړېږي. په همدې ډول د بهرنیو تولیداتو په نسبت کورنیو تولیداتو ته لومړیتوب ورکول، ددې سبب ګرځي چې په اوږدمهال کې د هېواد صادراتي اقلام ډېر شي او د پولي واحد د ارزښت د لوړېدو سبب وګرځي. د تولید میزان؛ که چیری د یو هېواد د کار تولید او میزان نسبت نورو هېوادونو ته بهتره او لوړ وي، نو د اسعارو د تبادلې میزان هم پکې لوړ وي او همدا د تبادلې لوړ میزان د داخلي کالیو قیمت نسبت بهرنیو کالیو ته ارزانه کوي او هېواد ډېره ګټه لاسته راوړي. کورنیو محصولاتو ته د تقاضا د ډېرېدو له امله د یو هېواد د پولي واحد د ارزښت د لوړېدو سبب ګرځي. همدارنګه، د مرکزي بانک، ماليې وزارت او په ټوله کې د حکومت هر معقول او نامعقول سیاست د افغانیو په ارزښت باندې اغیز لري. د یو هېواد سیاسي او امنیتي وضعیت هم د اسعارو په نرخ ژور تاثیر لري؛ هر هغه هېواد چې سیاسي ثبات ونه لري، په منځنی او اوږدمهال کې د اسعارو ارزښت یې ټیټېږي.

اوس د افغانیو د ټیټېدو عوامل تر بحث لاندې نیسو:

لنډه تاریخچه(A Brief History) :

افغانستان یو له هغو هېوادونو څخه دی چې د تاریخ په اوږدو کې هیڅ وخت د پایدار او باثباتې اقتصادي ودې او پرمختک درلودونکی نه وو او همیشه يې په نورو هېوادونو اقتصادي تکیه کړې ده. په حقیقت کې هم افغانستان له پخوا څخه کوم عصري او پرمختللی اقتصادي نظام نه درلود، خو د ۱۹۳۰ کال څخه وروسته افغانستان هم پرلپسې هڅې وکړې څو یو جامع او ګټور اقتصادي نظام ولري. په هغه وخت کې افغانستان د اسعارو د تبادلې یواځې دوه بازارونه (د کابل او کندهار د اسعارو د تبادلې بازارونه) لرل. نه یواځې عامو وګړو بلکې افغان دولت هم ددې دوو بازارونو څخه په ګټې اخیستنې، خپل د اسعارو د تبادلې اړتیا پوره کاوه. د افغانستان د معاصر اقتصاد پلار ښاغلی مجید زابلی او د هېواد اقتصادپوهانو په لومړي ځل هڅه وکړه، څو د افغانستان د مالي او بانکدارۍ سیستم بنسټ کېږدي.

زابلی یو غښتلی متشبث، اقتصادپوه او د بانکدارۍ متخصص وو چې لوړې زده کړې يې په تاشکند کې بشپړې کړې وې او د نادرخان په رژیم کې د افغان حکومت د اقتصادي مشاورت لپاره افغانستان ته را وبلل شو. زابلی د یو بانک د تاسیس کولو وړاندیز وکړ، چې په هغه وخت د عامو وګړو د ذهنیت نه چمتوالي له امله د نادرشاه لخوا رد شو. د ذکر وړ ده چې د امان الله خان په وخت کې هم د بانک د تاسیس وړاندیز رد شوی وو. زابلي د عامه او خصوصي شراکت (Public-Private Partnerships) د میکانیزم په بنسټ د افغانستان لومړی سهامي شرکت پرانیست. نو ویلی شو چې زابلی نه یواځې د افغانستان د مالي او بانکي سیستم بنسټګر دی، بلکې په نړۍ کې د PPP د تیورۍ بنسټګر هم دی. هغه وکولای شول چې د کلونو ذهنیت جوړونې (Lobbying)  څخه وروسته د افغانستان لومړی بانک د “د افغان ملی بانک” په نوم په ۱۹۳۹ کال کې تاسیس کړي.

وروسته بیا د لازموالي له مخې، د افغانستان مرکزي بانک  (Central Bank) “د افغانستان بانک” په ۱۹۳۹ کال کې په کار پیل وکړ او افغانستان وکولای شول، څو خپل مالي، بانکي او اقتصادي نظام عصري کړي. په ۱۹۲۶ کال کې افغانۍ (AFA) په افغانستان کې د ملي پیسو په توګه معرفي شوې، چې له هغې مخکې روپیه د افغانستان د ملي پیسو په توګه استعمالیده. په افغانستان کې تر ۱۹۷۵ کال پورې ټول بانکونه دولتي وو او د بانکدارۍ کلتور دود نه وو. په ۱۹۸۱ کال کې یو ډالر له ۵۰ افغانیو سره تبادله کېده. په نويمه لسیزه کې، کله چې حکومت د مجاهدینو لاس ته پرېوته، دوی فکر وکړ، هر څومره چې ډېرې پیسې چاپ شي، د هېواد اقتصاد بهتره کېږي او په همدې دلیل افغانۍ تر هر وخت ډېر چاپ شول او حتی څو ډوله افغانۍ د جهادي قومندانانو په فرمایش چاپېدل، د مثال په ډول دوستمۍ افغانۍ هم بازار ته عرضه شول. هغه وخت افغانستان د روسیې سره د افغانیو د چاپ قرارداد درلود او کله چې طالبانو په کابل حمله وکړه، د روسیې سره هغه قرارداد فسخ شو. د طالبانو په دوره کې د مجاهدینو لخوا رامنځته شوې ستونزه چې د افغانیو ډېر چاپېدل او ارزښت يې څو برابره ټېډل وو دوام وکړ، څو بالاخره په ۲۰۰۲ کال کې نوي بانکنوټونه د حامد کرزي په رهبرۍ نوي رژیم کې چاپ شوې. د ۲۰۰۳ کال د اکتوبر په میاشت کې نوي بانکنوټونه د پخواني بانکنوټونو څخه د درې صفرونو په لرې کولو سره د (AFN) په پخواني نوم او د (ISO 4217) په کوډ سره چاپ شو، په افغانستان کې د استفادې وړ وګرځېد او افغانانو یو ځل بیا د ملي او ارزښتناکې کرنسۍ خاوندان شول.
په خواشینی سره باید ووایو چې د افغانستان حکومتونو هیڅکله هم اقتصاد ته هغومره پام نه دی اړولی څومره چې په کار دی او د هېواد اقتصاد همیشه د حکومتونو د نامعقول سیاستونو ښکار شوی دی. د رشتې خلاف د خلکو ګمارنه، په کلیدي اقتصادي بستونو کې د غیر مسلکي کسانو ځای پر ځای کول او د افغانیو د ارزښت خوندیتوب لپاره د غیرمعقول اقتصادي سیاستونو تطبیق لکه په ۱۹۶۰ کلونو کې افغانستان د بهرنیو اسعارو د لیلام سیاست له لارې د افغانیو ارزښت خوندي کاوه، بدبختانه نن په ۲۰۱۸ کال کې هم مرکزي بانک همدا نامعقول سیاست پرمخ وړي، چې له امله يې په بازار کې د افغانیو ارزښت په مصنوعي بڼه خوندي شوی. د نوي حکومت د رامنځته کېدو او د بن کنفرانس څخه وروسته د افغانۍ بحران څخه وتو لپاره دوه انتخابه د میز په سر کېښودل شول: لومړی انتخاب د درې صفرونو لرې کول وو او دوهم انتخاب په افغانستان کې د ډالرو څخه استفاده وه، چې اقتصادپوهانو او سیاستمدارانو لومړی انتخاب د درې صفرونو له منځه وړلو سره بازار ته د نوي افغانۍ معرفي کول غوره وګڼل، له هماغه پیله د درې صفرونو له منځه وړل د اقتصادي اصولو خلاف صورت ونیوه، خو هغه وخت همدا ښه انتخاب وو، ځکه چې له یوه لوري د افغانۍ ارزښت بیرته احیا کېده او له بله پلوه زمونږ کرنسي چې زمونږ هویت دی د افغانیو په نوم باقي پاتې شو.

په تیرو ۱۷ کلونو کې افغانۍ ارزښت په مصنوعي ډول خوندي شوی او د وخت په تېرېدو سره يې خپل ارزښت هم له لاسه ور کړی او ورځ تر بلې خپل ارزښت د نورو اسعارو په مقابل کې لا له لاسه ورکوي. په عمومي ډول په یو هېواد کې د اسعارو د ارزښت ټیټېدل د لاندې عواملو له امله وي: له اړتیا څخه د ډېرو پیسو چاپول، په دوامداره ډول بانکي استقراض، د حکومت د لګښتونو ډېرېدل، د سیاسي ثبات او امنیت نشتون، د اقتصادي شاخصونو نامطلوبتوب او نور. د افغانیو د ارزښت ټيټېډلو یو شمیر مهم لاملونه په لاندې ډول دي:

  1. جوړښتیز عامل (The Structural Factor): د افغانیو د نرخ د ټيټېدو یو له مهمو عواملو څخه په بازار کې د افغانیو د ارزښت جوړښتیز مشکل دی. د اقتصادي شاخصونو نظر کې نیولو څخه پرته د دری صفرونو لرې کول په خپل ذات کې د اسعارو د نرخ د نظام خلاف پرېکړه وه. په هماغه لومړی ورځ، خلک او نور هېوادونه پوهېدل، چې د افغانیو ارزښت به ثابتې پاتې نشي او د پاکستان بانکونو له هماغه لومړي سره یوه مقرره تصویب کړه، چې د تبادلې لپاره باید افغانۍ ونه مني او کلدارې د افغانیو په وړاندې تبادله نه کړي. په ټوله نړۍ کې د پیسو یو له ځانګړنو څخه د پیسو قبولیت (Overall Acceptability) ځانګړنه ده، خو دا چې بهرني هېوادونه پوهېدل چې د اقتصادي شاخصونو په نظر کې نیولو څخه پرته د افغانیو ارزښت مصنوعي دی، هیڅ هېواد افغانۍ د یو خپلواک هېواد پيسو په ډول ونه منل.
  2. د ډالرو د لیلام نامعقول سیاست (The Irrational Auction Policy) : مرکزي بانک (د افغانستان بانک) د امریکايي ډالرو د لیلام په وسیله، اضافه افغانۍ د هېواد له اقتصادي دورانه په داسې حال کې وباسي، چې له یوې خوا د تورم ګواښ له ځانه سره لري او له بلې خوا د تبادلې د نرخ تغیر له لارې د افغانیو د بهرني ارزښت د را کمېدو امکان برابرېږي. د ډالرو لیلام د پیسو نړیوال صندوق او نړیوال بانک د هیئت په لارښوونو او د لیلام کمېټې د پرېکړې په بنسټ تر سره کېږي. د دې کمېټې مسوول غړي عبارت له؛ د مرکزي بانک د عامل غړو څخه یو کس، د پولي سیاست دیپارتمنت عمومي آمر او بهرنی مشاور، عمومي مدیر، د بازار د عملیاتو ادارې د ریزرف سرمایې مدیر او د مرکزي بانک عمومي ناظر څخه دي. عموما په اونۍ کې دوه ورځې (شنبه او سه شنبه) د مرکزي بانک د بازار عملیاتو ادارې په واسطه ناسته په لاره اچول کېږي. اوکشن (Auction) سیاست عبارت له هغه سیاست څخه دی چې د امریکايي ډالرو د لیلام له لارې خپله ډالر بازار ته عرضه کېږي. ددې سیاست څخه منظور دا ده څو په هېواد کې دننه د افغانیو جریان کنترول شي او په دې طریقه د قیمتونو سطحه خوندي شي یعنې د تورم یا انفلاسیون سره مبارزه او همدارنګه د بهرنیو اسعارو او په ځانګړي ډول د امریکايي ډالرو په مقابل کې د افغانیو د تبادلې نرخ انحرافاتو څخه مخنیوی وکړي او بالاخره په غیر مستقیم ډول د تادیاتو په بیلانس باندې د اغیزو پرېوتو په برخه کې ور څخه ګټه واخلي. افغانستان له ډېر پخوا راهیسې ددې سیاست څخه ګټه اخلي. په هغه وخت کې چې د نړۍ اقتصاد دومره پیچلی نه وو، نو دا سیاست په ځینو برخو کې به مثبته پایله لرله، خو په اوس وخت کې د هېڅ هېواد مالي او بانکي نظام په دې نامعقول سیاست تکیه نه کوي. باید ووایو کله که ناچار پاتې کېږو او له دې سیاسته پرته بله لار نه وي، بیا سمه ده، خو هېڅکله یواځې ددې سیاست پلي کولو له لارې نشو کولای چې نور اقتصادي سیاستونو موخې لاسته راوړو. په نورو هېوادونو کې کله چې نور ټول سیاستونه ناکام شي او ګټور ونه اوسي، نو پدې صورت کې د معینې مودې لپاره ددې سیاست پلي کولو اجازه ورکول کېږي. خو د افغانستان مرکزي بانک د افغانیو د ارزښت خونديتوب لپاره یواځنی معقول سیاست همدا د اوکشن سیاست ګڼي. د دې سیاست پلي کول ډېر منفي اغیزې لري، د مثال په ډول د دې سیاست له امله د صادراتي کالیو قیمت په بهرنیو بازارونو کې په لوړ سطحه وي او په نړیوال مارکیټ کې د افغاني تولیداتو د سیالۍ ساحه تنګوي. د هېواد د صادراتو د کموالي او د وارداتو د ډېروالي (د سوداګرۍ بیلانس کسر) له علتونو څخه یو هم د مرکزي بانک د اسعارو سیاست په واسطه د ډالرو او نورو بهرنیو اسعارو په مقابل کې د افغانیو د نرخ نسبي ثبات خوندي کول دي.
  3. د افغانستان څخه د ډالرو غیرقانوني لېږد (Illegal Transfer of Money from Afghanistan) : د مرکزي بانک کمزوري مدیریت له امله د افغانستان له بازارونو څخه بهرنیو بازارونو ته د ډالرو ناقانونه لېږد صورت نیسي. د افغانستان ګاونډي هېوادونه لکه ایران او پاکستان خپل د ډالرو اړتیا د افغانستان له بازارونو څخه پوره کوي. پاکستانۍ کلدارې او ایراني تومن اکثره افغانستان ته راوړل کېږي او په بدل کې يې ډالر له افغانستانه بهر وړل کېږي. د دې هېوادونو ترڅنګ په میلیونونو ډالره سیمه ایزو او لرې پرتو هېوادونو ته وړل کېږي، مثلا په ۲۰۱۱ کال کې افغان حکومت راپور ورکړ چې ۸۰۰ میلیون ډالره د کابل حامدکرزي هوايي ډګر څخه بهر ته انتقال شوي. افغان حکومت د جعلي مدارکو څخه په ګټې اخیستنې د ۳ بیلیون ډالرو د انتقال خبر هم ورکړی. کله چې ډالر له افغانستان څخه بهر لېږدول کېږي، په افغانیو يې اقتصادي اغیز دا دی چې دننه په هېواد کې ډالرو ته تقاضا ډېرېږي او په پایله کې د افغانیو ارزښت د ډالرو په مقابل کې لوېږي. که چیری افغان حکومت او د افغانستان بانک د ډالرو د فرار مخه ونه نیسي، نو د افغانیو ثابت نرخ موخې ته به هیڅکله ونه رسېږي. په ۲۰۱۸ کال کې د متحده ایالاتو لخوا په ایران د نوو لږول شويو بندیزونو له امله د تومن ارزښت ډېر ټيټ شوی او ایران درګرده د افغانستان له ګاونډي ولایتونو څخه ډالر ټولوي او ایران ته يې انتقالوي.
  4. د پیسو مینځل او د تروریزم مالي ملاتړ (Money Laundering & Terrorist Financing) : د افغانیو د ثبات په وړاندې یوه بله ستونزه دا ده چې د افغانستان مالي او بانکي نظام اکثره وخت د پیسو د مینځلو او د تروریزم د مالي ملاتړ ښکار شوی. حکومت پدې برخه کې حتی دومره نه دی توانیدلی چې د پیسو د غیر رسمي انتقال لکه د حوالو او غیرمعیاري بانکونو مخه ونیسي. ویل کېږي چې د پیسو مینځلو او د تروریزم د تمویل په برخه کې د حکومت لوړ پوړي چارواکي، ټوپکسالاران او حتی بهرنۍ مافیا هم لاس لري. راپورونه وايي چې بهرنۍ مافیا له افغانستان څخه د پیسو د مینځلو د یوې کارخونې په ډول ګټه اخلي. په دې وروستیو کلونو کې د بانکدارۍ او مالي وضعیت دومره بحراني شو چې د کامرز بانک له افغانستانه د وتو پرېکړه وکړه او ويې نه غوښتل چې نور د یو متناظر بانک په توګه د افغان بانکونو سره همکار پاتی شي، همدانګه د ستدرد چارترډ بانک هم خپل فعالیتونه په افغانستان کې محدود کړل. نژدې وو چې د افغانستان بانکونه د نړیوال سازمانونو او بانکي بنسټونو په تور لیست کې ولوېږي، چې د پیسو منځلو او د تروریزم د تمویل پر وړاندې د مبارزې قانون تصویب سره د افغانستان نوم په تور لیست ونه نیول شو. کله چې تورې پیسې منځل کېږي او یا ترورستانو ته د تمویل په ډول رسېږي، له یوې خوا د جرمونو ګراف ور سره لوړ ځي او د بلې خوا له هېواده پیسې بهرنیو هېوادونو ته ځي. همدارنګه د پيسو منځل او د تروریزم تمویل د هېواد په نورو اقتصادي شاخصونو او اقتصادي سیاستونو باندې منفي اغیز لري، چې ددې منفي اغېزو په پایله کې د افغانیو ارزښت ټیټېږي.
  5. د سوداګریز بیلانس کسر او د تادیاتو د بیلانس کسر(Deficit in Balance of Payment and Balance of Trade) :

په بازار کې د افغانیو د ټیټ ارزښت یو بل اقتصادي عامل د سوداګرۍ او د تادیاتو په بیلانس کې د کسر موجودیت دی. د افغانستان د سوداګرۍ او صنایعو خونې (ACCI) د سروې په بنسټ، مونږ ۹۶ سلنه واردات او ۴ سلنه صادرات لرو. باید ووایو چې صادراتو ته د وارداتو لوړه کچه د افغانیو د ټيټ ارزښت سبب ګرځېدلی. افغانستان ونه شو کولای چې د ۱۷ کلونو په اوږدو کې خپل کورنی اقتصاد خوندي کړي او د کورنیو تولیداتو ملاتړ وکړي، بلکې برعکس، د ازادې سوداګرۍ نړیوال سیاست (Free Trade International Policy)  غوره کړ، چې له امله يې د افغانستان کورنی اقتصاد ته کلک زیان رسېږي.  کله چې کوم سوداګر تیارشوي کالي(Finished Goods)  افغانستان ته واردوي، مالیه یې نسبت هغو خام موادو(Raw Materials)  ته کم وي، چې د تولید او پروسس لپاره افغانستان ته واردېږي. د دې ډول پالیسیو څخه څرګندېږي چې حکومت د ځان بسیاینې لپاره کلک هوډ نه لري او یا اقتصادي ثبات او پرمختګ د حکومت په لومړیتوب کې نه دی.

  1. د ونډو او اسعارو د بازار نشتون (Lack of Capital Market) : افغانستان د ځمکې په کره کې یواځنی هېواد دی چې د پیسو او ونډو بازار نه لري. سره د دې پوهېږو، چې د یو فعال او خوځنده ونډو بازار څخه پرته د افغانیو د ارزښت د ثبات په اړه غږېدل منطقي خبره نه ده. حکومت پدې برخه کې ډېره لټي کړېده او پایله يې همدا ده چې مناسبه اقتصادي وده او پرمختګ نه لرو او عملا اقتصادي بحران ته ننوتي یو. نو ویلی شو چې د افغانیو د ارزښت ټیټېدو یو بل علت هم د ونډو د بازار نشتون دی.
  2. بازار ته د پمپ کیدونکي پیسو (ډالرو) په حجم کې کموالی (Decrease in Volume of Pumping Dollars) : په پخوا کلونو کې د ۸۰ څخه تر ۱۰۰ میلیون پورې ډالر به د افغانیو د ارزښت د ساتنې لپاره بازار ته پمپ کېدل، خو اوس ویل کېږي چې د ډالرو لیلام اوسمهال تر ټولو ټيټې کچې ته رسیدلی. کله چې د یو هېواد د پیسو ارزښت یواځې د ډالرو د لیلام له لارې خوندي کېږي او بیا بازار ته د ډالرو عرضه کمېږي، نو ښکاره ده چې د ملي پیسو ارزښت به ټیټېږي.
  3. د حج مراسمو ته د حاجیانو تګ (Haj & Its Effects on Afghanis) : د افغانیو د ارزښت د ټيټېډو یو بل لامل د حج د فریضې د ادا کولو لپاره سعودي عربستان ته د حاجي صاحبانو تلل دي. کله چې حاجیان د عربستان په لور حرکت کوي نو یو اندازه پیسې له ځان سره انتقالوي، یعنې دوی افغانۍ په ډالرو تبادله کوي او ډالر له ځانه سره انتقالوي. ویل کېږي چې هر کال د ۳۰۰ څخه تر ۴۰۰ میلیون امریکايي ډالرو پورې سعودي عربستان ته انتقالېږي، نو په پایله کې په بازار کې د ډالرو عرضه کمېږي او د ډالرو ارزښت د افغانيو پر وړاندې لوړېږي او د ډالرو په مقابل کې د افغانیو ارزښت ټیټېږي.
  4. د کورني پانګونې کموالی (Decrease in Domestic Investment) : په یو هېواد کې کورنۍ پانګونه د پیسو او روزګار جریان ډېروي او په پایله کې له یوې خوا د هېواد په ملي پیسو اعتبار لوړېږي او له بلې خوا د هغه هېواد صادرات هم لوړېږي. له ۲۰۱۴ کال څخه وروسته کورنۍ پانګونه کمه شوې ده، چې دوه علته لري، لومړی د پانګونې د ګټې کچه ټيټه شوه او دوهم سیاسي بې ثباتي ددې سبب شو، څو پانګوال له پانګونې څخه ډډه وکړي، خو اوس کورنۍ پانګونه ورو ورو بیرته په غوړېدو او ډېرېدو دي.
  5. د بهرنۍ پانګونې کموالی (Decrease in Foreign Direct Investment) : په ۲۰۱۴ کال کې نه یواځې کور دننه پانګونه کمرنګه شوه، بلکې د پانګې تېښته هم لوړ حد ته ورسېده او بهرني پانګوال خپلې پانګې له افغانستان څخه بهر وویستې. د سیاسي بې ثباتۍ او د ۲۰۱۴ کال وهم له امله بهرنۍ پانګونه خپله همغږي له لاسه ورکړه او بهرني پانګوال پدې فکر کې وو چې د دوې پانګونه په اوبو لاهو نه شي، نو هماغه وو چې بهرنیانو هم د خپلې پانګونې په کچې کې کموالی راوست. د بهرنۍ پانګونې کموالي سره افغانستان کې د ډالرو عرضه کمه شوه او د افغانیو د ارزښت د ټیټېدو سبب شو.
  6. د بهرنیو مرستو کموالی (Decrease of Foreign Aids) : د ۲۰۰۱ کال څخه وروسته بهرنیانو له افغانستان سره بې اندازې ډېرې مرستې وکړې او د همدې مرستو له امله د افغانیو ارزښت خوندي وو. د ۲۰۱۴ کال څخه وروسته د بهرنیو مرستو په اندازه کې ډېر کموالی راغی. دغه بهرنۍ مرستې چې د ډالرو په بڼه افغانستان کې په لګښت رسېږدې اوس نشته او د مرستو د کمېدو دری علتونه دي. لومړی د بهرني فوځیانو د ماموریت پای ته رسېدل، دوهم د پراخ فساد موجودیت او دریم د افغانستان د زمامدارانو کمزورتیا چې د افغانستان لپاره يې نړیوال سیاسي او ستراتیژیکه توجه ونه شو ساتلی. په ۲۰۱۴ کال کې اکثره بهرنۍ موسسې خپل فعالیتونه پای ته ورسول، چې له امله يې ډېر خلک بې روزګاره شول او ډیری مرستې چې ددې ادارو له لارې په بیخ بناوو، بیارغونه، زده کړه، روغتیا او نور برخو کې د پرمختګ په موخه مصرف کېدې پای ته ورسېدې. افغانستان ته د بهرنیو مرستو کمېدو سره د پیسو عرضه، د پیسو جریان او د روزګار کچه کمه شوه، چې د دې له امله افغانیو ارزښت هم ولوېد.
  7. د بهرنیو نظامي ځواکونو کمېدل (Withdrawal of Foreign Troops) : له ۲۰۱۴ کال څخه مخکې د متحده ایالاتو او ناټو غړي هېوادونو په زیات شمېر نظامیان په افغانستان کې حضور درلود. طبعي ده چې د دې نظامیانو لګښتونه ډېر وو او د ډالرو وارد کولو ته يې اړتیا درلوده. د ډالرو د عرضې دې جریان په افغانستان کې د ډالرو عرضه ډېره کړه او کله چې له هېواده بهر شول، نو د ډالرو یاد جریان تر ټولو ټېټې کچې ته ورسېد. د ډالرو د عرضې کمېدل د افغانیو د ارزښت د ټبټېدو سبب وګرځېد.
  8. په راکړه ورکړه کې د افغانیو پر ځای د کلدارو، تومن او ډالرو استعمال (The Usage of Other Currency instead of Afghanis): هغه وخت د یو هېواد پیسې ثابتې وي چې په لومړي قدم کې د هېواد په دننه ټولو راکړو ورکړو کې ملي کرنسي استعمال شي، خو بدبختانه افغانۍ نه یواځې چې له هېواده بهر د اعتماد وړ نه ده، بلکې په افغانستان کې هم د راکړې ورکړې پرمهال ډېر کم استعمالېږي. که څه هم د افغانستان بانک د قانون له مخې په راکړو ورکړو کې د بهرنیو اسعارو استعمال جرم بلل شوی، خو بیا هم په پراخه کچه د بهرنۍ اسعارو استعمال په خپلو سترګو وینو. په افغانستان کې د راکړې ورکړې غټې معاملې په ډالرو او کلدارو ترسره کېږي. کلداره او تومان بیا په ډېرو سیمو کې د چلښت وړ دي او په کومو سیمو کې چې کلدارې او تومان د راکړې ورکړې په پار استعمالېږي، هلته افغانۍ ډېر بې ارزښته دي او حتی زمونږ هېوداوال هم ورته د ملي پیسو په سترګه نه ګوري او نه ورته په ارزښت قایلېږي. که د عددي رقم له مخې وایو نو د غټو معاملو ۹۰ سلنه په ډالرو یا کلدارو تر سره کېږي او پاتې ۱۰ سلنه يې په افغانیو کېږي. حتی د افغاسنتان مرکزي بانک (د افغانستان بانک) خپله خپل قراردادونه په ډالرو او یا د ډالرو په معادل ترسره کوي او دا د افغانیو د ارزښت بي ثباتي او په افغانیو د بهرنیانو بې اعتمادي ښئي. تر هغه پورې به د افغانیو ارزښت بیرته احیا نشي څو چې نور اقتصادي ښودونکي عاملونه احیا نشي او څو چې افغانستان د سیاسي ثبات ترڅنګ د دوامدارې اقتصادي ودې درلودونکی نه وي. تر اوسه پورې د افغانستان بانک هم نه دی توانیدلی چې د بهرنیو اسعارو د استعمال مه ونیسي. نو ویلی شو چې د افغانیو د ټيټ ارزښت یو بل علت د هېوادوالو لخوا د افغانیو نه استعمال ده چې له دې امله په بازار کې د افغانیو تقاضا کمېږي او د دې حالت دوام سبب کېږي چې د افغانیو ارزښت زیانمن کړي.
  9. سیاسي ثبات او امنیت (Political Stability & Security) : د یو هېواد د اقتصادي ودې او پرمختګ لپاره سیاسي ثبات یو له بنسټيزو اړتیاوو څخه دی. پدې معنا، څو چې یو هېواد سیاسي ثبات ته نه وي رسېدلی، اقتصادي ثبات ته رسیدل يې امکان نه لري. اقتصادي ثبات د لاندې فرمول له مخې رامنځته کېږي: سیاسي ثبات اقتصادي ثبات رامنځته کوي او اقتصادي ثبات بیا ټولنیز ثبات رامنځته کوي. نو پدې دلیل څو چې امنیت او سیاسي ثبات تامین شوی نه وي، ستونزمنه به وي چې دوامداره او باثباته اقتصادي وده او پرمختګ تر لاسه شي. د پایداره او خوځنده اقتصادي ودې څخه پرته، د افغانیو ثابت ارزښت ناممکنه دی. د بهرنیو اسعارو په وړاندې د افغانیو د ارزښت سقوط د نورو عواملو ترڅنګ مهم فکتور د سیاسي ثبات او امنیت له منځه تلل دي.
  10. له بانکونو د پیسو ویستل ډېرېدل (Withdrawal Increase) :له بانکونو څخه د ډېرو پیسو وویستل یو بل علت دی چې د افغانیو ارزښت يې اغېزمن کړی. کله چې په یو هېواد کې ثبات او امنیت نه وي نو د خلکو باور په بانکي بنسټونو کمېږي او خلک د بې باورۍ فضا له امله خپلې پیسې له بانکونو څخه باسي. د خلکو لخوا د بانکونو څخه د پیسو ویستل امکان لري چې د نغدو پیسو (Cash Drain) د کموالي سبب وګرځي. کله چې پیسې له بانکونو څخه وویستل شي، په بازار کې د پیسو جریان کمېږي، د پانګونې حجم کمېږي او د هېواد اقتصاد د رکود خوا ته ټیل وهي. په بازار کې د پیسې د جریان حجم کمېدل سبب کېږي چې د اسعارو ارزښت هم له ځانه سره را ټيټ کړي.
  11. په افغانستان کې بانکدارۍ باندې د کابلبانک د بحران اغېز (The effects of Kabul Bank Crisis on Baking Business) :په افغانستان کې د بانکدارۍ نظام هېڅکله کامیاب نه وو او خلک د دولتي او خصوي بانکونو څخه ترخې خاطرې په زړه لري. د بېلګې په توګه؛ د کابلبانک سقوط د خلکو باور په بانکدارۍ نظام سخت زیانمن کړ یا هغه کسان چې په ملي او پښتني بانک کې پیسې لرلې، د مجاهدینو په دوره کې بې ارزښته شول او کله چې اوسنی نظام په پښو ودرېد، د افغانیو څخه دری صفرونه لرې شول، خلک بیا هم ډېر زیانمن شول، ځکه چې د لس زرو په مقابل کې ورته لس افغانۍ ورکړل شوې. کله چې کابلبانک سقوط وکړ، خلک بې باوره شول او هڅه يې وکړه چې خپلې پیسې په بهرنیو بانکونو کې سپما کړي او یا هم باورمند بانک ته د نه لاسرسي له امله خپلې پیسې په کورونو او بالښتونو کې ومنډي. دغه حالت ددې سبب شو چې په بانکونو کې د خلکو پیسې کمې شي او په بانکونو کې سپما کمه شي. سوداګرو هم د بانکونو له ناسالم سلوک، بې کفایتۍ او په قوانینو کې له ستونزو څخه په تنګ شوي او پدې لټه کې دي، چې سوداګریزو راکړو ورکړو بدیلې لارې ولټوي او خپله سوداګري له نورو لارو تمویل کړي. پورته عوامل د سپما په اندازه کې کموالی راوستی چې بیرته د سپما کموالی د افغانیو په ارزښت منفي اغیزه کړې ده.
  12. پراخه اداري فساد (The Widespread Corruption) :د افغانستان حکومت تر ټولو لویه سرطاني ستونزه اداري فساد ده او افغانستان د نړۍ د فاسدو هیوادونو په لومړي کتار کې ځای لري. نړیواله ټولنه هم د افغان حکومت سره خپلې مرستې د اداري فساد له منځه وړلو سره مشروطې کړې دي. هر څومره چې د فساد کچه په یو هېواد کې پراخېږي، په هماغه اندازه به د هغه هېواد پیسې ارزښت له لاسه ورکوي.
  13. د هېواد په بانکي نظام کې د ربا شتون (Involvement of Interest in Banking System):  په اقتصادی نظام کې ربا یو له مهمو اړتیاوو څخه دی. هېڅ اقتصاد له ربا پرته نشي کولای چې د پانګوال اقتصادي نظام په بطن کې دوامداره او ثابته وده او اقتصادي پرمختک تجربه کړي. خو ځینې اقتصادپوهان حتی جان مینارډ کینز (John Maynard Keynes) سربیره پر دې چې د ادم سمت د پانګوال اقتصادي نظام په اساس د مختلط اقتصاد بنسټګر دی، باور لري چې په اقتصادي نظامونو کې د ربا موجودیت یو له بنسټېزو ستونزو څخه دی. کینز ویل؛ له ربا پرته د اقتصادي نظام اټکل نشي کیدی، خو که د ربا بدیل رامنځته کړو، نو په راحتی کولای شو چې اقتصاد د نوساناتو له ستونزې خلاص کړو. د افغانستان اقتصاد او مالي او بانکي نظام هم په ربا ولاړ دی، نو امکان نه لري چې د نوساناتو له ستونزو څخه خلاصی ومومي. په مختلط او پانګوال اقتصادي نظامونو کې د اسعارو د ارزښت ټیټېدو یو علت په نظام کې د نوساناتو ستونزه ده.
  14. د افغانستان د مالي او بانکدارۍ نظام نه پراختیا: د افغانیو د ارزښت د ټیټېدو بل علت د افغانستان د مالي او بانکدارۍ نظام نه پراختیا او په افغانیو باندې د پانګونې د فرصتونو کموالی دی. په افغاني محصولاتو د پانګونې د فرصتونو نشتون ددې سبب ګرځیدلی چې په بازار کې د افغانیو په جذب کې کموالی راشي.
  15. په ټولیز ډول د نړۍ په سطحه د ډالرو ارزښت لوړېدل

متخصصان یو شمیر نور علتونه هم ښي چې د افغانیو د ارزښت ټیټېدو سبب ګرځي، خو په لاندې دلایلو ور سره د نظر اختلاف موجود دی:

  1. د کورنیو تولیداتو نشتون: دا استدلال په بشپړ ډول اشتباه ده، ځکه کیدای شي چې خپله کورني تولیدات د پیسو د ارزښت کمېدو او د خارجي اسعارو ذخیره کېدو عامل واوسي. افغانستان د وارداتي اقتصاد درلودونکی دی او د وارداتي کالیو او خدماتو د قیمتونو کنترول لپاره د اسعارو نرخ زمونږ د سوداګریز شریکانو د اسعارو د نرخ څخه لوړ ټاکل شوی. پدې بناء د ارز د نرخ سیاست او اقتصادي سیاستونو کې د داخلي تولید نشتون به تر هغه وخته بې ارزښته وي، څو پورې چې زمونږ هېواد وارداتي وي.
  2. زمونږ د سوداګریز شریکانو (لکه هند، پاکستان او ایران) د پیسو د ارزښت تنزیل: دا هېوادونه د خپلو پیسو د ارزښت ټیټېدو لپاره مختلف دلیلونه لري، ځینې د دوی په بشپړ قاطع ډول د خپل پیسو ارزښت ټیټوي، څو صادراتو ته وده ورکړي او صادرات يې په بازار کې په ارزانه بیه عرضه شي.

د خپلې پیسې ارزښت کمېدلو تاوان:

کله چې د بهرنیو اسعارو په تېره ډالر مقابل کې د ملي پیسو د برابرۍ بیه کمه شي، نو د پېر د قدرت کمېدلو سره د وارداتي توکو حجم کمېږي او د دې بهیر په دوام سره د اړوند هېواد د اسعارو زېرمې په چټکۍ کمېږي. ورپسې، د لومړنیو او مهمو توکو د وارداتو کمښت د اړوند هېواد پر اقتصادي وده ناوړه اغېز کوي. البته ځینې هېوادونو کې لکه چین د ملي پیسې یوان ارزښت له کلونو راهیسې قصداً ټیټ ساتل شوی چې صادرات ډېر شي.

د بهرنیو اسعارو د بیې په خوځېدلو کې مختلف عوامل رول لري، چې پر عرضه او تقاضا سربېره د صادراتو واردتو حجم، بانکي سیاست کې بدلون، هېواد ته د پیسو ډېر راتلل یا وتل، اقتصادي شرایط، کورنی یا بهرنی سیاسي وضعیت او د بانکي جوړښت بدلولو ته اشاره کولی شو.

تر ډېره هغه هېوادونه چې له اقتصادي پلوه پیاوړی بنسټ نه لري د بهرنیو اسعارو د مارکېټ کنټرولولو لپاره سخت سیاست پلی کوي او موخه یې اقتصادي ټیکاو ته نږدې کېدل دي. د هېوادونو مرکزي بانکونه له مختلفو لارو د بهرنیو اسعارو د عرضې او تقاضا د کچې او په پایله کې د بهرنیو اسعارو مقابل کې د خپلو پیسو د بیې برابرول کنټرولوي.

د خپلې پیسې د ارزښت ساتلو څو لارې:

  • ډېرو هېوادونو کې ډېره دود لار د بانکي سود یا ګټې بیه بدلول دي؛ د سود بیې زیاتېدلو او د ملي پیسو پیاوړتیا سره تر ډېره بهرني پانګوال د اړوند هېواد پیسو اخیستلو ته هڅېږي.
  • کله چې د یو هېواد د سوداګري کچه مناسبه نه وي، حکومت د وارداتو کمولو او صادراتو زیاتولو هڅه کوي؛ د صادراتو ډېرېدلو سره، د ونډو یا اسعارو زېرمې زیاتېږي او دا ډېرښت ملي پیسه پیاوړې کوي.
  • د هند په څېر هېوادونه د بهرنیو ونډو د بیې کمولو لپاره د سرو یا طلا د وارداتو محدودولو ته مخه کوي. په دغه لار تر ډېره د طلا وارداتو تعرفه زیاتېږي، د طلا د پېر کمېدلو سره د ونډو زېرمې حجم زیاتېږي.

بازار ته اسعارو زیاتول هم هغه لار ده چې ځینې هېوادونه یې د لنډمهال لپاره د ونډو نرخ د کنټرولولو لپاره کاروي.

 

پایله (Conclusion) :

له ۱۹۲۶ کال څخه تر اوسه پورې د افغانیو د ارزښت ساتنې او نورو اقتصادي سیاستونو لپاره له اسانو لارو چارو څخه ګټه اخیستل شوې. بانکداري په افغانستان کې هېڅکله کامیابه نه وه او له بلې خوا دولت مشران اکثره وخت اقتصادي موخې د دوهم هدف په توګه ټاکلي او همیشه اقتصاد يې د سیاست قرباني کړی دی. محمد عبدالمجید زابلی د افغانستان د مالي او بانکدارۍ نظام بنسټګر وکولای شول چې له کلونو هڅو وروسته د افغانستان لومړی بانک (ملي بانک) تاسیس کړي، وروسته (د افغانستان بانک) تاسیس شو او لومړی سوداګریز بانک د پښتني بانک په نوم په کار پيل وکړ.
د افغانستان مالي، بانکداري او اقتصادي نظام د کورنیو جګړو له امله ډېر زیانمن شوی او د نوي نظام رامنځته کېدو سره خصوصي بانکونه جوړ شول. په تېر اوولسو کلونو کې بانکداري بې مخینې پرمختګ درلود، خو د مسلکي کدرونو نشتون، د سیاسي او اقتصادي مافیا موجودیت د افغانستان بانکونه او په ځانګړي ډول کابلبانک سخت زیانمن کړ. د کابلبانک د کار پیلېدو له لومړي سره په کلیدي اقتصادي سمتونو کې غیر مسلکي کسان په کار بوخت شول. دې کسانو ونه کولای شول چې د پيچلو اقتصادي پالیسیو څخه سالمه ګټه واخلي او پدې برخه کې مطلوبه لاسته راوړنه ولري. د وخت په تېرېدو سره دا موضوعات ددې سبب شول چې بانکي سکتورته د پام وړ ستونزې را ولاړې کړي. د افغانستان بانک یواځې د ډالرو د لیلام سیاست له لارې د افغانیو ارزښت خوندي کړی، خو دا سیاست د تورم او سوداګرۍ بیلانس په ګډون نورو اقتصادي شاخصونو باندې منفي اغېزه لري.

نن ورځ د افغانیو ارزښت د پخوا په پرتله ډېر ټیټ شوی چې مختلف علتونه لري او عمده علتونه يې عبارت دي له: د سیاسي ثبات او امنیت نشتون، د بانکدارۍ لپاره د لازم ظرفیت نشتون، د نامعقولو سیاستونو څخه ګټه اخیستل، د اقتصادي ځانبسیاینې ارادې نشتون، د مافیاوو شتون او داسې نور. که چیرې حکومت او نړیواله ټولنه د افغانستان اقتصادي ستونزې جدي ونه نیسي نو مونږ به د افغانیو د ارزښت د لا ټیټېدو شاهد واوسو.

 

په درنښت

شفیق الله یوسفزی

 

ژباړه: شفیق الله یوسفزی

سریزه (Preface):

د “سعر” لغت د ارز په معنا ده، چې په پښتو کې مرکبې بڼې ته يې اسعار وايي. اسعار بهرنیو پولي واحدونو ته وايي. د افغانیو نرخ د یو بهرني پولي واحد هغه قیمت ته وايي چې د افغانیو پر وړاندې يې لري. د تبادلې نرخ د بهرنیو اسعارو له مخې د یو هېواد د پیسو د قیمت څخه عبارت دی. په اوسني اقتصادي نظام کې ربا (Interest Rate)، بدلونونه یا نوسانونه (Fluctuations) او سوداګریز دورانونه (Trade Cycles) یو معمول ګڼل کېږي. اسعار هم د دې امر څخه مستثنی نه دي او نرخونه يې متحول او متغیر دي. د همدې دلیل له مخې د بریټون ووډز (Bretton Woods) په کنفرانس کې چې د ۱۹۴۴ کال په جولای کې تر سره شوه، ملتونو هڅه وکړه، څو د اسعارو نرخونه ثابتې وساتي او پدې کنفرانس کې موافقه وشوه، چې د اسعارو د ثابت نرخ نظام څخه ګټه واخیستل شي. په دې کنفرانس کې د لومړي ځل لپاره ۳۵ امریکايي ډالره د یو اونس سروزرو سره مساوي وبلل شو. خو د اسعارو په بیو کې بدلونونه دوام درلود او لا تر اوسه د هېوادونو په اقتصاد کې د اسعارو د بیو بي ثباتي بنسټیزه ستونزه ګڼل کېږي.

د اقتصاد علم له نظره د اسعارو په بیو کې بدلون په دوه ډوله؛ یو په قصدي ډول (Deliberate) او بل په اتومات ډول (Automatic or Normal) رامنځته کېږي. ځینې وختونه حکومت قصداً غواړي چې د خپل ملي پیسو  بیه را ټیټه کړي، څو لږ تر لږه لاندې درې موخې لاسته راوړي:

  1. د تادیاتو د بیلانس کسر (Deficit) له منځه وړل
  2. د صاداراتو (Exports) لوړول، او
  • د وارداتو (Imports) کمول

عموما په قصدي ډول د اسعارو د بیو ټیټول د اقتصادي سیاستونو د لومړیتوب له مخې صورت نیسي، وروسته د هېواد په سطحه په عمومي نرخونو کې لوړوالی راځي او د تورم (Inflation) د رامنځته کېدو سبب کېږي. په قصدي توګه د اسعارو د بیې ټیټولو تر ټولو ستر مثال د ۱۹۳۰ کال نړیوال اقتصادي بحران په کلونو کې تجربه شوی. په هغه وخت کې د نړۍ نهه سترو اقتصادي هېوادونو د خپل اسعارو نرخونه را ټيټ کړل. په هغه وخت کې هېوادونو د سروزرو معیار څخه سرغړونه وکړه او خپل اسعار يې را ټيټ کړل. په ۱۹۶۷ کال کې د پیسو نړیوال وجهي صندوق (IMF) بیرته په خپلې اساسنامې غور وکړ او په قصدي ډول د اسعارو بیې ټيتول يې غیر قانوني وباله.
په اوتومات ډول د اسعارو د بیو ټیټېدل هغه حالت دی، چې د حکومت د مداخلې څخه پرته، د عرضې او تقاضا په پایله کې د اسعارو نرخ ټیټېږي. څنګه چې مخکې هم وویل شول، د یو هېواد د اسعارو په نرخ کې بدلونونه د داخلي او خارجي کالیو په قیمت باندې ژور اغېز لري او د همدې له امله دا موضوع په اقتصاد کې د اهمیت وړ دی. کله چې په یو هېواد کې د اسعارو نرخونه لوړ شي، د هغه هېواد کالي په بهرنیو هېوادونو کې قیمته کېږي او که د یو هېواد د اسعارو بیې ټیټېږي، د هغه هېواد تولیدات په بهر کې ارزانه کېږي. نو ویلی شو چې د اسعارو په لوړ نرخ کې واردات ډېرېږي او د اسعارو په ټيټ نرخ کې صادرات ډېرېږي. د لومړي نړیوالې جګړې (WWI) څخه د مخه د اسعارو په نرخ کې بدلونونه کم وو، خو د لمړۍ نړیوالې جګړې څخه وروسته، په ۱۹۱۴- ۱۹۱۸ کلونو کې د اسعارو په نرخ کې بدلونونه خپل لوړ حد ته ورسېدل. تر هغه وخته چې مالي نظام په سروزرو ولاړ وو، د دوه پولي واحدونو د تبادلې نرخ د دوی د سروزو د محتوا له مقایسې څخه عبارت وو. خو د دوهمې نړیوالې جګړې څخه وروسته په ۱۹۴۶ کال کې د پیسو نړیوال صندوق (International Monetary Fund)  رامنځته کېدو سره، غړي هېوادونه اړ ایستل شول، چې د دې سازمان د اساسنامې سره سم د خپلو پیسو ارزښت د سروزرو له مخې تعین کړي. خو په اوس وخت کې، د هر هېواد د پیسو ارزښت د یو بل د اسعارو او یا د اسعارو د مجموعې په وسیله تعین او تثبیت کېږي. همدارنګه، په اوس وخت کې د اسعارو د نرخ تعین د هېوادونو د اقتصادي سیاستونو په اساس ټاکل کېږي.

په دې مقاله کې لومړی د اسعارو مفهوم، په افغانستان کې د پیسو او بانکدارۍ تاریخ، د اسعارو زیرمې، د اسعارو د کنترول سیاست، د اسعارو د تبادلې قابلیت، د اسعارو د ترلاسه کولو زیرمې، د اسعارو مختلف نظامونه او د اسعارو په نرخ اغیزمن فکتورونه د مطالعې لاندې نیسو او په پای کې نتیجه ګیري کوو.
د اسعارو زیرمې (The Currency Sources): د اسعارو زیرمې عبارت دي له؛ د یو هېواد د صادراتو عواید، د نورو هېوادونو او نړیوالو سازمانونو څخه د پور اخیستل او د یو اړخیزو ورکړو یا بلاعوضه مرستو ترلاسه کول. صادرات په دوه ډوله دي؛ څرګند یا ښکاره صادرات او پټ صادرات. په ښکاره صادراتو کې خام نفت، ګاز، وچه میوه، لاسي صنایع او نور راځي او پټ یا نه لیدونکي صادرات په پنځه ډلو ویشل کېږي؛ په بهر کې د تولید د عواملو عایدات، بهرني مسافران، سفارتخانې او بهرنۍ نمائنده ګۍ، تر لاسه شوي قرضې، د پانګوونې څخه تر لاسه شوې ګټه او د یو اړخیزو یا بلاعوضه مرستو ترلاسه کول.

د اسعارو د کنترول سیاست (The Currency Control): نن ورځ د نړۍ اکثره هېوادونه د اسعارو د کنترول سیاست څخه د اقتصادي پرمختګ او د ثابتې ودې رامنځته کولو لپاره ګټه اخلي. پدې برخه کې مهم اقتصادي سیاستونه عبارت دي له؛ د تادیاتو د بیلانس کسر له منځه وړل، د پانګې د تېښتې مخنیوی، د داخلي اقتصاد څخه ملاتړ، د اقتصادي ودې او پرمختګ رامنځته کول او د دولت لپاره د عواید ترلاسه کول.

د اسعارو د تبادلې قابلیت (Currency Convertibility): د معمول له مخې د یو هېواد د پیسو تبادله د بل هېواد له اسعارو سره په لاندې دوه بڼو صورت نیسي:

  1. د بشپړ تبادلې قابلیت (Full Convertibility): هغه حالت ته وايي چې په یو هېواد کې هر کس په ازادانه ډول او د حکومت کومې ځانګړې اجازې څخه پرته، اسعار یا سره زر و پیري او د هېواده بهر ولیږي. د سویس هېواد د همدې ډول اقتصادي نظام بېلګه ده.
  2. د تبادلې محدود قابلیت (Limited Convertibility): دا د تبادلې د بشپړ قابلیت برعکس دی. پدې معنا چې په یو هېواد کې خلک د رسمي اجازې او محدودیت څخه پرته نشي کولای خپلې پیسې په نورو اسعارو تبادله کړي. پدې هېوادونو کې د داخلي پیسو د تبادلې او بهر ته د انتقال لپاره یو معین حد په نظر کې نیول کېږي. په اکثره اروپايي هېوادونو کې دا ډول مقررات وضع شوي دي.

د اسعارو د ترلاسه کولو منابع (The Gaining Sources of Currency) : د راکړې ورکړې وړ اسعار په لاندې دوه طریقو ترلاسه کېږي:

  • سوداګریز اسعار(Business Currency): هغو اسعارو ته وايي چې د سوداګریزو راکړو ورکړو په پایله کې لاسته راځي.
  • غیر سوداګریز اسعار (Non-Business Currency): هغه اسعارو ته وايي چې د سوداګریزو راکړو ورکړو څخه پرته لاسته راځي. د مثال په ډول، هغه اسعار چې بهرني سفارتونه د خپلو لګښتونو لپاره ورته اړتیا لري او همدارنګه هغه اسعار چې په هېواد کې د ګرځندویانو څخه تر لاسه کېږي.

د  اسعارو نظامونه یا سیستمونه (The Currency Systems) : د پیسو د نظامونو لنډه ارزونه په لاندې ډول ده:

  1. د تبادلې ثابت نرخ نظام (Fixed Exchange Rate System) : د اسعارو په ثابت نرخ نظام کې هېيوادونه خپل ملي پیسې په یو اسعار او یا د څو اسعار سره منظم کوي. نو پدې ډول د دې ډول هېوادونو ملي پیسې په اسعارو یا په یوه ډله اسعارو ثابتې وي؛ خو نسبت د نړۍ نورو اسعارو ته متغیر وي. دا ډول نظام هغه هېوادونه انتخابوي چې د اسعارو غني زیرمې ولري او د ملي پیسو د مدیریت توان يې په یو اسعار او یا د اسعارو د ځانګړې طبقه بندۍ پر بنسټ وي.
  2. د تبادلې څو عددیز نرخ نظام (Multi Exchange Rate System): پدې نظام کې هېوادونه د خپل لګښتونو او نورو موخو لپاره مختلف برابري نرخونه اعلانوي. د بیلګې په ډول د صادراتو، وارداتو، د محصلینو بیمه او نور، ددې هر یو لپاره یو د معادل نرخ په توګه اعلانېږي. دې سیستم ته هدایتي سیستم هم وايي.
  • د تبادلې بدلیدونکي نرخ نظام (Floating Exchange Rate System) : پدې نظام کې د اسعارو نرخ د عرضې او تقاضا په بنسټ د بازار د میکانیزم (Market Mechanism)له مخې ټاکل کېږي. پدې نظام کې هر وخت ددې امکان شته، چې د اسعارو نرخ بدلون ومومي، ځکه چې د یو هېواد پیسې نسبت نورو اسعارو ته د بازار د عرضې او تقاضا له مخې تعینېږي. هغه فکتورونه چې د پیسو یا اسعارو په بیو ژور اغیز لري، له عرضې او تقاضا سربېره په اقتصادي وضعیت، د صادراتو او وارداتو حجم، بانکي سیاست کې بدلون، هېواد ته د پیسو ډېر راتلل او وتل، کورنۍ یا بهرنۍ سیاست، د تادیاتو بیلانس، اقتصادي سیاستونه او نور.
  1. د تبادلې مدیریت شوی بدلیدونکي نرخ نظام (Managed Floating Exchange Rate System):: پدې نظام کې د اسعارو نرخ له یوې خوا د بازار عرضې او تقاضا له مخې ټاکل کېږي او له بلې خوا حکومت په دوامداره توګه د نرخ په ټاکلو کې مداخله کوي او د اسعارو نرخ د هېواد د اقتصادي سیاست د اړتیا له مخې منظموي. د یو هېواد مرکزي بانک د بهرنیو اسعارو په مقابل کې د خپل ملي پیسو نرخ تر کلک مدیریت لاندې نیسي. پدې نظام کې مرکزي بانک عرضه او تقاضا تر ټولو ټيټ او مطلوب نرخ پورې منظم کوي او ملاتړ يې کوي. د تبادلې بدلیدونکي مدیریت شوی نرخ نظام، د اسعارو له یو نظام څخه بل نظام ته د انتقالي نظام یوې دورې په توګه پيژنو.

د اسعارو په نرخ اغېزمن فکتورونه  ((The Factors Affecting Currency Rate: ډېر مهم فکتورونه دي، چې کولای شو د اغیزمنو عواملو په لیست کې ور اضافه کړو، د مثال په ډول د قیمتونو نسبي سطحه، په یو هېواد کې د اوږدمهال لپاره د قیمتونو د سطحې لوړېدل، د هغه هېواد د پیسو ارزښت د ټيټېدو سبب ګرځي. همدارنګه د قیمتونو د نسبي سطحې ټیټېدل، د یو هېواد د ملي پیسو د ارزښت لوړېدو سبب ګرځي. د نړیوال سوداګرۍ پر وړاندې خنډونه لکه د مالیاتو وضع (Taxation)، سهمیه (Quotas)، په وارداتي کالیو مالیه او تعرفې (Customs & Tariffs) د هېواد د داخلي اسعارو په نرخ اغیزه کوي. د سوداګرۍ د مخنیوي هر سیاست، د کورني تولیداتو د تقاضا د لوړېدو سبب کېږي او په پایله کې د هېواد د پولي واحد ارزښت ور سره لوړېږي. په همدې ډول د بهرنیو تولیداتو په نسبت کورنیو تولیداتو ته لومړیتوب ورکول، ددې سبب ګرځي چې په اوږدمهال کې د هېواد صادراتي اقلام ډېر شي او د پولي واحد د ارزښت د لوړېدو سبب وګرځي. د تولید میزان؛ که چیری د یو هېواد د کار تولید او میزان نسبت نورو هېوادونو ته بهتره او لوړ وي، نو د اسعارو د تبادلې میزان هم پکې لوړ وي او همدا د تبادلې لوړ میزان د داخلي کالیو قیمت نسبت بهرنیو کالیو ته ارزانه کوي او هېواد ډېره ګټه لاسته راوړي. کورنیو محصولاتو ته د تقاضا د ډېرېدو له امله د یو هېواد د پولي واحد د ارزښت د لوړېدو سبب ګرځي. همدارنګه، د مرکزي بانک، ماليې وزارت او په ټوله کې د حکومت هر معقول او نامعقول سیاست د افغانیو په ارزښت باندې اغیز لري. د یو هېواد سیاسي او امنیتي وضعیت هم د اسعارو په نرخ ژور تاثیر لري؛ هر هغه هېواد چې سیاسي ثبات ونه لري، په منځنی او اوږدمهال کې د اسعارو ارزښت یې ټیټېږي.

اوس د افغانیو د ټیټېدو عوامل تر بحث لاندې نیسو:

لنډه تاریخچه(A Brief History) :

افغانستان یو له هغو هېوادونو څخه دی چې د تاریخ په اوږدو کې هیڅ وخت د پایدار او باثباتې اقتصادي ودې او پرمختک درلودونکی نه وو او همیشه يې په نورو هېوادونو اقتصادي تکیه کړې ده. په حقیقت کې هم افغانستان له پخوا څخه کوم عصري او پرمختللی اقتصادي نظام نه درلود، خو د ۱۹۳۰ کال څخه وروسته افغانستان هم پرلپسې هڅې وکړې څو یو جامع او ګټور اقتصادي نظام ولري. په هغه وخت کې افغانستان د اسعارو د تبادلې یواځې دوه بازارونه (د کابل او کندهار د اسعارو د تبادلې بازارونه) لرل. نه یواځې عامو وګړو بلکې افغان دولت هم ددې دوو بازارونو څخه په ګټې اخیستنې، خپل د اسعارو د تبادلې اړتیا پوره کاوه. د افغانستان د معاصر اقتصاد پلار ښاغلی مجید زابلی او د هېواد اقتصادپوهانو په لومړي ځل هڅه وکړه، څو د افغانستان د مالي او بانکدارۍ سیستم بنسټ کېږدي.

زابلی یو غښتلی متشبث، اقتصادپوه او د بانکدارۍ متخصص وو چې لوړې زده کړې يې په تاشکند کې بشپړې کړې وې او د نادرخان په رژیم کې د افغان حکومت د اقتصادي مشاورت لپاره افغانستان ته را وبلل شو. زابلی د یو بانک د تاسیس کولو وړاندیز وکړ، چې په هغه وخت د عامو وګړو د ذهنیت نه چمتوالي له امله د نادرشاه لخوا رد شو. د ذکر وړ ده چې د امان الله خان په وخت کې هم د بانک د تاسیس وړاندیز رد شوی وو. زابلي د عامه او خصوصي شراکت (Public-Private Partnerships) د میکانیزم په بنسټ د افغانستان لومړی سهامي شرکت پرانیست. نو ویلی شو چې زابلی نه یواځې د افغانستان د مالي او بانکي سیستم بنسټګر دی، بلکې په نړۍ کې د PPP د تیورۍ بنسټګر هم دی. هغه وکولای شول چې د کلونو ذهنیت جوړونې (Lobbying)  څخه وروسته د افغانستان لومړی بانک د “د افغان ملی بانک” په نوم په ۱۹۳۹ کال کې تاسیس کړي.

وروسته بیا د لازموالي له مخې، د افغانستان مرکزي بانک  (Central Bank) “د افغانستان بانک” په ۱۹۳۹ کال کې په کار پیل وکړ او افغانستان وکولای شول، څو خپل مالي، بانکي او اقتصادي نظام عصري کړي. په ۱۹۲۶ کال کې افغانۍ (AFA) په افغانستان کې د ملي پیسو په توګه معرفي شوې، چې له هغې مخکې روپیه د افغانستان د ملي پیسو په توګه استعمالیده. په افغانستان کې تر ۱۹۷۵ کال پورې ټول بانکونه دولتي وو او د بانکدارۍ کلتور دود نه وو. په ۱۹۸۱ کال کې یو ډالر له ۵۰ افغانیو سره تبادله کېده. په نويمه لسیزه کې، کله چې حکومت د مجاهدینو لاس ته پرېوته، دوی فکر وکړ، هر څومره چې ډېرې پیسې چاپ شي، د هېواد اقتصاد بهتره کېږي او په همدې دلیل افغانۍ تر هر وخت ډېر چاپ شول او حتی څو ډوله افغانۍ د جهادي قومندانانو په فرمایش چاپېدل، د مثال په ډول دوستمۍ افغانۍ هم بازار ته عرضه شول. هغه وخت افغانستان د روسیې سره د افغانیو د چاپ قرارداد درلود او کله چې طالبانو په کابل حمله وکړه، د روسیې سره هغه قرارداد فسخ شو. د طالبانو په دوره کې د مجاهدینو لخوا رامنځته شوې ستونزه چې د افغانیو ډېر چاپېدل او ارزښت يې څو برابره ټېډل وو دوام وکړ، څو بالاخره په ۲۰۰۲ کال کې نوي بانکنوټونه د حامد کرزي په رهبرۍ نوي رژیم کې چاپ شوې. د ۲۰۰۳ کال د اکتوبر په میاشت کې نوي بانکنوټونه د پخواني بانکنوټونو څخه د درې صفرونو په لرې کولو سره د (AFN) په پخواني نوم او د (ISO 4217) په کوډ سره چاپ شو، په افغانستان کې د استفادې وړ وګرځېد او افغانانو یو ځل بیا د ملي او ارزښتناکې کرنسۍ خاوندان شول.
په خواشینی سره باید ووایو چې د افغانستان حکومتونو هیڅکله هم اقتصاد ته هغومره پام نه دی اړولی څومره چې په کار دی او د هېواد اقتصاد همیشه د حکومتونو د نامعقول سیاستونو ښکار شوی دی. د رشتې خلاف د خلکو ګمارنه، په کلیدي اقتصادي بستونو کې د غیر مسلکي کسانو ځای پر ځای کول او د افغانیو د ارزښت خوندیتوب لپاره د غیرمعقول اقتصادي سیاستونو تطبیق لکه په ۱۹۶۰ کلونو کې افغانستان د بهرنیو اسعارو د لیلام سیاست له لارې د افغانیو ارزښت خوندي کاوه، بدبختانه نن په ۲۰۱۸ کال کې هم مرکزي بانک همدا نامعقول سیاست پرمخ وړي، چې له امله يې په بازار کې د افغانیو ارزښت په مصنوعي بڼه خوندي شوی. د نوي حکومت د رامنځته کېدو او د بن کنفرانس څخه وروسته د افغانۍ بحران څخه وتو لپاره دوه انتخابه د میز په سر کېښودل شول: لومړی انتخاب د درې صفرونو لرې کول وو او دوهم انتخاب په افغانستان کې د ډالرو څخه استفاده وه، چې اقتصادپوهانو او سیاستمدارانو لومړی انتخاب د درې صفرونو له منځه وړلو سره بازار ته د نوي افغانۍ معرفي کول غوره وګڼل، له هماغه پیله د درې صفرونو له منځه وړل د اقتصادي اصولو خلاف صورت ونیوه، خو هغه وخت همدا ښه انتخاب وو، ځکه چې له یوه لوري د افغانۍ ارزښت بیرته احیا کېده او له بله پلوه زمونږ کرنسي چې زمونږ هویت دی د افغانیو په نوم باقي پاتې شو.

په تیرو ۱۷ کلونو کې افغانۍ ارزښت په مصنوعي ډول خوندي شوی او د وخت په تېرېدو سره يې خپل ارزښت هم له لاسه ور کړی او ورځ تر بلې خپل ارزښت د نورو اسعارو په مقابل کې لا له لاسه ورکوي. په عمومي ډول په یو هېواد کې د اسعارو د ارزښت ټیټېدل د لاندې عواملو له امله وي: له اړتیا څخه د ډېرو پیسو چاپول، په دوامداره ډول بانکي استقراض، د حکومت د لګښتونو ډېرېدل، د سیاسي ثبات او امنیت نشتون، د اقتصادي شاخصونو نامطلوبتوب او نور. د افغانیو د ارزښت ټيټېډلو یو شمیر مهم لاملونه په لاندې ډول دي:

  1. جوړښتیز عامل (The Structural Factor): د افغانیو د نرخ د ټيټېدو یو له مهمو عواملو څخه په بازار کې د افغانیو د ارزښت جوړښتیز مشکل دی. د اقتصادي شاخصونو نظر کې نیولو څخه پرته د دری صفرونو لرې کول په خپل ذات کې د اسعارو د نرخ د نظام خلاف پرېکړه وه. په هماغه لومړی ورځ، خلک او نور هېوادونه پوهېدل، چې د افغانیو ارزښت به ثابتې پاتې نشي او د پاکستان بانکونو له هماغه لومړي سره یوه مقرره تصویب کړه، چې د تبادلې لپاره باید افغانۍ ونه مني او کلدارې د افغانیو په وړاندې تبادله نه کړي. په ټوله نړۍ کې د پیسو یو له ځانګړنو څخه د پیسو قبولیت (Overall Acceptability) ځانګړنه ده، خو دا چې بهرني هېوادونه پوهېدل چې د اقتصادي شاخصونو په نظر کې نیولو څخه پرته د افغانیو ارزښت مصنوعي دی، هیڅ هېواد افغانۍ د یو خپلواک هېواد پيسو په ډول ونه منل.
  2. د ډالرو د لیلام نامعقول سیاست (The Irrational Auction Policy) : مرکزي بانک (د افغانستان بانک) د امریکايي ډالرو د لیلام په وسیله، اضافه افغانۍ د هېواد له اقتصادي دورانه په داسې حال کې وباسي، چې له یوې خوا د تورم ګواښ له ځانه سره لري او له بلې خوا د تبادلې د نرخ تغیر له لارې د افغانیو د بهرني ارزښت د را کمېدو امکان برابرېږي. د ډالرو لیلام د پیسو نړیوال صندوق او نړیوال بانک د هیئت په لارښوونو او د لیلام کمېټې د پرېکړې په بنسټ تر سره کېږي. د دې کمېټې مسوول غړي عبارت له؛ د مرکزي بانک د عامل غړو څخه یو کس، د پولي سیاست دیپارتمنت عمومي آمر او بهرنی مشاور، عمومي مدیر، د بازار د عملیاتو ادارې د ریزرف سرمایې مدیر او د مرکزي بانک عمومي ناظر څخه دي. عموما په اونۍ کې دوه ورځې (شنبه او سه شنبه) د مرکزي بانک د بازار عملیاتو ادارې په واسطه ناسته په لاره اچول کېږي. اوکشن (Auction) سیاست عبارت له هغه سیاست څخه دی چې د امریکايي ډالرو د لیلام له لارې خپله ډالر بازار ته عرضه کېږي. ددې سیاست څخه منظور دا ده څو په هېواد کې دننه د افغانیو جریان کنترول شي او په دې طریقه د قیمتونو سطحه خوندي شي یعنې د تورم یا انفلاسیون سره مبارزه او همدارنګه د بهرنیو اسعارو او په ځانګړي ډول د امریکايي ډالرو په مقابل کې د افغانیو د تبادلې نرخ انحرافاتو څخه مخنیوی وکړي او بالاخره په غیر مستقیم ډول د تادیاتو په بیلانس باندې د اغیزو پرېوتو په برخه کې ور څخه ګټه واخلي. افغانستان له ډېر پخوا راهیسې ددې سیاست څخه ګټه اخلي. په هغه وخت کې چې د نړۍ اقتصاد دومره پیچلی نه وو، نو دا سیاست په ځینو برخو کې به مثبته پایله لرله، خو په اوس وخت کې د هېڅ هېواد مالي او بانکي نظام په دې نامعقول سیاست تکیه نه کوي. باید ووایو کله که ناچار پاتې کېږو او له دې سیاسته پرته بله لار نه وي، بیا سمه ده، خو هېڅکله یواځې ددې سیاست پلي کولو له لارې نشو کولای چې نور اقتصادي سیاستونو موخې لاسته راوړو. په نورو هېوادونو کې کله چې نور ټول سیاستونه ناکام شي او ګټور ونه اوسي، نو پدې صورت کې د معینې مودې لپاره ددې سیاست پلي کولو اجازه ورکول کېږي. خو د افغانستان مرکزي بانک د افغانیو د ارزښت خونديتوب لپاره یواځنی معقول سیاست همدا د اوکشن سیاست ګڼي. د دې سیاست پلي کول ډېر منفي اغیزې لري، د مثال په ډول د دې سیاست له امله د صادراتي کالیو قیمت په بهرنیو بازارونو کې په لوړ سطحه وي او په نړیوال مارکیټ کې د افغاني تولیداتو د سیالۍ ساحه تنګوي. د هېواد د صادراتو د کموالي او د وارداتو د ډېروالي (د سوداګرۍ بیلانس کسر) له علتونو څخه یو هم د مرکزي بانک د اسعارو سیاست په واسطه د ډالرو او نورو بهرنیو اسعارو په مقابل کې د افغانیو د نرخ نسبي ثبات خوندي کول دي.
  3. د افغانستان څخه د ډالرو غیرقانوني لېږد (Illegal Transfer of Money from Afghanistan) : د مرکزي بانک کمزوري مدیریت له امله د افغانستان له بازارونو څخه بهرنیو بازارونو ته د ډالرو ناقانونه لېږد صورت نیسي. د افغانستان ګاونډي هېوادونه لکه ایران او پاکستان خپل د ډالرو اړتیا د افغانستان له بازارونو څخه پوره کوي. پاکستانۍ کلدارې او ایراني تومن اکثره افغانستان ته راوړل کېږي او په بدل کې يې ډالر له افغانستانه بهر وړل کېږي. د دې هېوادونو ترڅنګ په میلیونونو ډالره سیمه ایزو او لرې پرتو هېوادونو ته وړل کېږي، مثلا په ۲۰۱۱ کال کې افغان حکومت راپور ورکړ چې ۸۰۰ میلیون ډالره د کابل حامدکرزي هوايي ډګر څخه بهر ته انتقال شوي. افغان حکومت د جعلي مدارکو څخه په ګټې اخیستنې د ۳ بیلیون ډالرو د انتقال خبر هم ورکړی. کله چې ډالر له افغانستان څخه بهر لېږدول کېږي، په افغانیو يې اقتصادي اغیز دا دی چې دننه په هېواد کې ډالرو ته تقاضا ډېرېږي او په پایله کې د افغانیو ارزښت د ډالرو په مقابل کې لوېږي. که چیری افغان حکومت او د افغانستان بانک د ډالرو د فرار مخه ونه نیسي، نو د افغانیو ثابت نرخ موخې ته به هیڅکله ونه رسېږي. په ۲۰۱۸ کال کې د متحده ایالاتو لخوا په ایران د نوو لږول شويو بندیزونو له امله د تومن ارزښت ډېر ټيټ شوی او ایران درګرده د افغانستان له ګاونډي ولایتونو څخه ډالر ټولوي او ایران ته يې انتقالوي.
  4. د پیسو مینځل او د تروریزم مالي ملاتړ (Money Laundering & Terrorist Financing) : د افغانیو د ثبات په وړاندې یوه بله ستونزه دا ده چې د افغانستان مالي او بانکي نظام اکثره وخت د پیسو د مینځلو او د تروریزم د مالي ملاتړ ښکار شوی. حکومت پدې برخه کې حتی دومره نه دی توانیدلی چې د پیسو د غیر رسمي انتقال لکه د حوالو او غیرمعیاري بانکونو مخه ونیسي. ویل کېږي چې د پیسو مینځلو او د تروریزم د تمویل په برخه کې د حکومت لوړ پوړي چارواکي، ټوپکسالاران او حتی بهرنۍ مافیا هم لاس لري. راپورونه وايي چې بهرنۍ مافیا له افغانستان څخه د پیسو د مینځلو د یوې کارخونې په ډول ګټه اخلي. په دې وروستیو کلونو کې د بانکدارۍ او مالي وضعیت دومره بحراني شو چې د کامرز بانک له افغانستانه د وتو پرېکړه وکړه او ويې نه غوښتل چې نور د یو متناظر بانک په توګه د افغان بانکونو سره همکار پاتی شي، همدانګه د ستدرد چارترډ بانک هم خپل فعالیتونه په افغانستان کې محدود کړل. نژدې وو چې د افغانستان بانکونه د نړیوال سازمانونو او بانکي بنسټونو په تور لیست کې ولوېږي، چې د پیسو منځلو او د تروریزم د تمویل پر وړاندې د مبارزې قانون تصویب سره د افغانستان نوم په تور لیست ونه نیول شو. کله چې تورې پیسې منځل کېږي او یا ترورستانو ته د تمویل په ډول رسېږي، له یوې خوا د جرمونو ګراف ور سره لوړ ځي او د بلې خوا له هېواده پیسې بهرنیو هېوادونو ته ځي. همدارنګه د پيسو منځل او د تروریزم تمویل د هېواد په نورو اقتصادي شاخصونو او اقتصادي سیاستونو باندې منفي اغیز لري، چې ددې منفي اغېزو په پایله کې د افغانیو ارزښت ټیټېږي.
  5. د سوداګریز بیلانس کسر او د تادیاتو د بیلانس کسر(Deficit in Balance of Payment and Balance of Trade) :

په بازار کې د افغانیو د ټیټ ارزښت یو بل اقتصادي عامل د سوداګرۍ او د تادیاتو په بیلانس کې د کسر موجودیت دی. د افغانستان د سوداګرۍ او صنایعو خونې (ACCI) د سروې په بنسټ، مونږ ۹۶ سلنه واردات او ۴ سلنه صادرات لرو. باید ووایو چې صادراتو ته د وارداتو لوړه کچه د افغانیو د ټيټ ارزښت سبب ګرځېدلی. افغانستان ونه شو کولای چې د ۱۷ کلونو په اوږدو کې خپل کورنی اقتصاد خوندي کړي او د کورنیو تولیداتو ملاتړ وکړي، بلکې برعکس، د ازادې سوداګرۍ نړیوال سیاست (Free Trade International Policy)  غوره کړ، چې له امله يې د افغانستان کورنی اقتصاد ته کلک زیان رسېږي.  کله چې کوم سوداګر تیارشوي کالي(Finished Goods)  افغانستان ته واردوي، مالیه یې نسبت هغو خام موادو(Raw Materials)  ته کم وي، چې د تولید او پروسس لپاره افغانستان ته واردېږي. د دې ډول پالیسیو څخه څرګندېږي چې حکومت د ځان بسیاینې لپاره کلک هوډ نه لري او یا اقتصادي ثبات او پرمختګ د حکومت په لومړیتوب کې نه دی.

  1. د ونډو او اسعارو د بازار نشتون (Lack of Capital Market) : افغانستان د ځمکې په کره کې یواځنی هېواد دی چې د پیسو او ونډو بازار نه لري. سره د دې پوهېږو، چې د یو فعال او خوځنده ونډو بازار څخه پرته د افغانیو د ارزښت د ثبات په اړه غږېدل منطقي خبره نه ده. حکومت پدې برخه کې ډېره لټي کړېده او پایله يې همدا ده چې مناسبه اقتصادي وده او پرمختګ نه لرو او عملا اقتصادي بحران ته ننوتي یو. نو ویلی شو چې د افغانیو د ارزښت ټیټېدو یو بل علت هم د ونډو د بازار نشتون دی.
  2. بازار ته د پمپ کیدونکي پیسو (ډالرو) په حجم کې کموالی (Decrease in Volume of Pumping Dollars) : په پخوا کلونو کې د ۸۰ څخه تر ۱۰۰ میلیون پورې ډالر به د افغانیو د ارزښت د ساتنې لپاره بازار ته پمپ کېدل، خو اوس ویل کېږي چې د ډالرو لیلام اوسمهال تر ټولو ټيټې کچې ته رسیدلی. کله چې د یو هېواد د پیسو ارزښت یواځې د ډالرو د لیلام له لارې خوندي کېږي او بیا بازار ته د ډالرو عرضه کمېږي، نو ښکاره ده چې د ملي پیسو ارزښت به ټیټېږي.
  3. د حج مراسمو ته د حاجیانو تګ (Haj & Its Effects on Afghanis) : د افغانیو د ارزښت د ټيټېډو یو بل لامل د حج د فریضې د ادا کولو لپاره سعودي عربستان ته د حاجي صاحبانو تلل دي. کله چې حاجیان د عربستان په لور حرکت کوي نو یو اندازه پیسې له ځان سره انتقالوي، یعنې دوی افغانۍ په ډالرو تبادله کوي او ډالر له ځانه سره انتقالوي. ویل کېږي چې هر کال د ۳۰۰ څخه تر ۴۰۰ میلیون امریکايي ډالرو پورې سعودي عربستان ته انتقالېږي، نو په پایله کې په بازار کې د ډالرو عرضه کمېږي او د ډالرو ارزښت د افغانيو پر وړاندې لوړېږي او د ډالرو په مقابل کې د افغانیو ارزښت ټیټېږي.
  4. د کورني پانګونې کموالی (Decrease in Domestic Investment) : په یو هېواد کې کورنۍ پانګونه د پیسو او روزګار جریان ډېروي او په پایله کې له یوې خوا د هېواد په ملي پیسو اعتبار لوړېږي او له بلې خوا د هغه هېواد صادرات هم لوړېږي. له ۲۰۱۴ کال څخه وروسته کورنۍ پانګونه کمه شوې ده، چې دوه علته لري، لومړی د پانګونې د ګټې کچه ټيټه شوه او دوهم سیاسي بې ثباتي ددې سبب شو، څو پانګوال له پانګونې څخه ډډه وکړي، خو اوس کورنۍ پانګونه ورو ورو بیرته په غوړېدو او ډېرېدو دي.
  5. د بهرنۍ پانګونې کموالی (Decrease in Foreign Direct Investment) : په ۲۰۱۴ کال کې نه یواځې کور دننه پانګونه کمرنګه شوه، بلکې د پانګې تېښته هم لوړ حد ته ورسېده او بهرني پانګوال خپلې پانګې له افغانستان څخه بهر وویستې. د سیاسي بې ثباتۍ او د ۲۰۱۴ کال وهم له امله بهرنۍ پانګونه خپله همغږي له لاسه ورکړه او بهرني پانګوال پدې فکر کې وو چې د دوې پانګونه په اوبو لاهو نه شي، نو هماغه وو چې بهرنیانو هم د خپلې پانګونې په کچې کې کموالی راوست. د بهرنۍ پانګونې کموالي سره افغانستان کې د ډالرو عرضه کمه شوه او د افغانیو د ارزښت د ټیټېدو سبب شو.
  6. د بهرنیو مرستو کموالی (Decrease of Foreign Aids) : د ۲۰۰۱ کال څخه وروسته بهرنیانو له افغانستان سره بې اندازې ډېرې مرستې وکړې او د همدې مرستو له امله د افغانیو ارزښت خوندي وو. د ۲۰۱۴ کال څخه وروسته د بهرنیو مرستو په اندازه کې ډېر کموالی راغی. دغه بهرنۍ مرستې چې د ډالرو په بڼه افغانستان کې په لګښت رسېږدې اوس نشته او د مرستو د کمېدو دری علتونه دي. لومړی د بهرني فوځیانو د ماموریت پای ته رسېدل، دوهم د پراخ فساد موجودیت او دریم د افغانستان د زمامدارانو کمزورتیا چې د افغانستان لپاره يې نړیوال سیاسي او ستراتیژیکه توجه ونه شو ساتلی. په ۲۰۱۴ کال کې اکثره بهرنۍ موسسې خپل فعالیتونه پای ته ورسول، چې له امله يې ډېر خلک بې روزګاره شول او ډیری مرستې چې ددې ادارو له لارې په بیخ بناوو، بیارغونه، زده کړه، روغتیا او نور برخو کې د پرمختګ په موخه مصرف کېدې پای ته ورسېدې. افغانستان ته د بهرنیو مرستو کمېدو سره د پیسو عرضه، د پیسو جریان او د روزګار کچه کمه شوه، چې د دې له امله افغانیو ارزښت هم ولوېد.
  7. د بهرنیو نظامي ځواکونو کمېدل (Withdrawal of Foreign Troops) : له ۲۰۱۴ کال څخه مخکې د متحده ایالاتو او ناټو غړي هېوادونو په زیات شمېر نظامیان په افغانستان کې حضور درلود. طبعي ده چې د دې نظامیانو لګښتونه ډېر وو او د ډالرو وارد کولو ته يې اړتیا درلوده. د ډالرو د عرضې دې جریان په افغانستان کې د ډالرو عرضه ډېره کړه او کله چې له هېواده بهر شول، نو د ډالرو یاد جریان تر ټولو ټېټې کچې ته ورسېد. د ډالرو د عرضې کمېدل د افغانیو د ارزښت د ټبټېدو سبب وګرځېد.
  8. په راکړه ورکړه کې د افغانیو پر ځای د کلدارو، تومن او ډالرو استعمال (The Usage of Other Currency instead of Afghanis): هغه وخت د یو هېواد پیسې ثابتې وي چې په لومړي قدم کې د هېواد په دننه ټولو راکړو ورکړو کې ملي کرنسي استعمال شي، خو بدبختانه افغانۍ نه یواځې چې له هېواده بهر د اعتماد وړ نه ده، بلکې په افغانستان کې هم د راکړې ورکړې پرمهال ډېر کم استعمالېږي. که څه هم د افغانستان بانک د قانون له مخې په راکړو ورکړو کې د بهرنیو اسعارو استعمال جرم بلل شوی، خو بیا هم په پراخه کچه د بهرنۍ اسعارو استعمال په خپلو سترګو وینو. په افغانستان کې د راکړې ورکړې غټې معاملې په ډالرو او کلدارو ترسره کېږي. کلداره او تومان بیا په ډېرو سیمو کې د چلښت وړ دي او په کومو سیمو کې چې کلدارې او تومان د راکړې ورکړې په پار استعمالېږي، هلته افغانۍ ډېر بې ارزښته دي او حتی زمونږ هېوداوال هم ورته د ملي پیسو په سترګه نه ګوري او نه ورته په ارزښت قایلېږي. که د عددي رقم له مخې وایو نو د غټو معاملو ۹۰ سلنه په ډالرو یا کلدارو تر سره کېږي او پاتې ۱۰ سلنه يې په افغانیو کېږي. حتی د افغاسنتان مرکزي بانک (د افغانستان بانک) خپله خپل قراردادونه په ډالرو او یا د ډالرو په معادل ترسره کوي او دا د افغانیو د ارزښت بي ثباتي او په افغانیو د بهرنیانو بې اعتمادي ښئي. تر هغه پورې به د افغانیو ارزښت بیرته احیا نشي څو چې نور اقتصادي ښودونکي عاملونه احیا نشي او څو چې افغانستان د سیاسي ثبات ترڅنګ د دوامدارې اقتصادي ودې درلودونکی نه وي. تر اوسه پورې د افغانستان بانک هم نه دی توانیدلی چې د بهرنیو اسعارو د استعمال مه ونیسي. نو ویلی شو چې د افغانیو د ټيټ ارزښت یو بل علت د هېوادوالو لخوا د افغانیو نه استعمال ده چې له دې امله په بازار کې د افغانیو تقاضا کمېږي او د دې حالت دوام سبب کېږي چې د افغانیو ارزښت زیانمن کړي.
  9. سیاسي ثبات او امنیت (Political Stability & Security) : د یو هېواد د اقتصادي ودې او پرمختګ لپاره سیاسي ثبات یو له بنسټيزو اړتیاوو څخه دی. پدې معنا، څو چې یو هېواد سیاسي ثبات ته نه وي رسېدلی، اقتصادي ثبات ته رسیدل يې امکان نه لري. اقتصادي ثبات د لاندې فرمول له مخې رامنځته کېږي: سیاسي ثبات اقتصادي ثبات رامنځته کوي او اقتصادي ثبات بیا ټولنیز ثبات رامنځته کوي. نو پدې دلیل څو چې امنیت او سیاسي ثبات تامین شوی نه وي، ستونزمنه به وي چې دوامداره او باثباته اقتصادي وده او پرمختګ تر لاسه شي. د پایداره او خوځنده اقتصادي ودې څخه پرته، د افغانیو ثابت ارزښت ناممکنه دی. د بهرنیو اسعارو په وړاندې د افغانیو د ارزښت سقوط د نورو عواملو ترڅنګ مهم فکتور د سیاسي ثبات او امنیت له منځه تلل دي.
  10. له بانکونو د پیسو ویستل ډېرېدل (Withdrawal Increase) :له بانکونو څخه د ډېرو پیسو وویستل یو بل علت دی چې د افغانیو ارزښت يې اغېزمن کړی. کله چې په یو هېواد کې ثبات او امنیت نه وي نو د خلکو باور په بانکي بنسټونو کمېږي او خلک د بې باورۍ فضا له امله خپلې پیسې له بانکونو څخه باسي. د خلکو لخوا د بانکونو څخه د پیسو ویستل امکان لري چې د نغدو پیسو (Cash Drain) د کموالي سبب وګرځي. کله چې پیسې له بانکونو څخه وویستل شي، په بازار کې د پیسو جریان کمېږي، د پانګونې حجم کمېږي او د هېواد اقتصاد د رکود خوا ته ټیل وهي. په بازار کې د پیسې د جریان حجم کمېدل سبب کېږي چې د اسعارو ارزښت هم له ځانه سره را ټيټ کړي.
  11. په افغانستان کې بانکدارۍ باندې د کابلبانک د بحران اغېز (The effects of Kabul Bank Crisis on Baking Business) :په افغانستان کې د بانکدارۍ نظام هېڅکله کامیاب نه وو او خلک د دولتي او خصوي بانکونو څخه ترخې خاطرې په زړه لري. د بېلګې په توګه؛ د کابلبانک سقوط د خلکو باور په بانکدارۍ نظام سخت زیانمن کړ یا هغه کسان چې په ملي او پښتني بانک کې پیسې لرلې، د مجاهدینو په دوره کې بې ارزښته شول او کله چې اوسنی نظام په پښو ودرېد، د افغانیو څخه دری صفرونه لرې شول، خلک بیا هم ډېر زیانمن شول، ځکه چې د لس زرو په مقابل کې ورته لس افغانۍ ورکړل شوې. کله چې کابلبانک سقوط وکړ، خلک بې باوره شول او هڅه يې وکړه چې خپلې پیسې په بهرنیو بانکونو کې سپما کړي او یا هم باورمند بانک ته د نه لاسرسي له امله خپلې پیسې په کورونو او بالښتونو کې ومنډي. دغه حالت ددې سبب شو چې په بانکونو کې د خلکو پیسې کمې شي او په بانکونو کې سپما کمه شي. سوداګرو هم د بانکونو له ناسالم سلوک، بې کفایتۍ او په قوانینو کې له ستونزو څخه په تنګ شوي او پدې لټه کې دي، چې سوداګریزو راکړو ورکړو بدیلې لارې ولټوي او خپله سوداګري له نورو لارو تمویل کړي. پورته عوامل د سپما په اندازه کې کموالی راوستی چې بیرته د سپما کموالی د افغانیو په ارزښت منفي اغیزه کړې ده.
  12. پراخه اداري فساد (The Widespread Corruption) :د افغانستان حکومت تر ټولو لویه سرطاني ستونزه اداري فساد ده او افغانستان د نړۍ د فاسدو هیوادونو په لومړي کتار کې ځای لري. نړیواله ټولنه هم د افغان حکومت سره خپلې مرستې د اداري فساد له منځه وړلو سره مشروطې کړې دي. هر څومره چې د فساد کچه په یو هېواد کې پراخېږي، په هماغه اندازه به د هغه هېواد پیسې ارزښت له لاسه ورکوي.
  13. د هېواد په بانکي نظام کې د ربا شتون (Involvement of Interest in Banking System):  په اقتصادی نظام کې ربا یو له مهمو اړتیاوو څخه دی. هېڅ اقتصاد له ربا پرته نشي کولای چې د پانګوال اقتصادي نظام په بطن کې دوامداره او ثابته وده او اقتصادي پرمختک تجربه کړي. خو ځینې اقتصادپوهان حتی جان مینارډ کینز (John Maynard Keynes) سربیره پر دې چې د ادم سمت د پانګوال اقتصادي نظام په اساس د مختلط اقتصاد بنسټګر دی، باور لري چې په اقتصادي نظامونو کې د ربا موجودیت یو له بنسټېزو ستونزو څخه دی. کینز ویل؛ له ربا پرته د اقتصادي نظام اټکل نشي کیدی، خو که د ربا بدیل رامنځته کړو، نو په راحتی کولای شو چې اقتصاد د نوساناتو له ستونزې خلاص کړو. د افغانستان اقتصاد او مالي او بانکي نظام هم په ربا ولاړ دی، نو امکان نه لري چې د نوساناتو له ستونزو څخه خلاصی ومومي. په مختلط او پانګوال اقتصادي نظامونو کې د اسعارو د ارزښت ټیټېدو یو علت په نظام کې د نوساناتو ستونزه ده.
  14. د افغانستان د مالي او بانکدارۍ نظام نه پراختیا: د افغانیو د ارزښت د ټیټېدو بل علت د افغانستان د مالي او بانکدارۍ نظام نه پراختیا او په افغانیو باندې د پانګونې د فرصتونو کموالی دی. په افغاني محصولاتو د پانګونې د فرصتونو نشتون ددې سبب ګرځیدلی چې په بازار کې د افغانیو په جذب کې کموالی راشي.
  15. په ټولیز ډول د نړۍ په سطحه د ډالرو ارزښت لوړېدل

متخصصان یو شمیر نور علتونه هم ښي چې د افغانیو د ارزښت ټیټېدو سبب ګرځي، خو په لاندې دلایلو ور سره د نظر اختلاف موجود دی:

  1. د کورنیو تولیداتو نشتون: دا استدلال په بشپړ ډول اشتباه ده، ځکه کیدای شي چې خپله کورني تولیدات د پیسو د ارزښت کمېدو او د خارجي اسعارو ذخیره کېدو عامل واوسي. افغانستان د وارداتي اقتصاد درلودونکی دی او د وارداتي کالیو او خدماتو د قیمتونو کنترول لپاره د اسعارو نرخ زمونږ د سوداګریز شریکانو د اسعارو د نرخ څخه لوړ ټاکل شوی. پدې بناء د ارز د نرخ سیاست او اقتصادي سیاستونو کې د داخلي تولید نشتون به تر هغه وخته بې ارزښته وي، څو پورې چې زمونږ هېواد وارداتي وي.
  2. زمونږ د سوداګریز شریکانو (لکه هند، پاکستان او ایران) د پیسو د ارزښت تنزیل: دا هېوادونه د خپلو پیسو د ارزښت ټیټېدو لپاره مختلف دلیلونه لري، ځینې د دوی په بشپړ قاطع ډول د خپل پیسو ارزښت ټیټوي، څو صادراتو ته وده ورکړي او صادرات يې په بازار کې په ارزانه بیه عرضه شي.

د خپلې پیسې ارزښت کمېدلو تاوان:

کله چې د بهرنیو اسعارو په تېره ډالر مقابل کې د ملي پیسو د برابرۍ بیه کمه شي، نو د پېر د قدرت کمېدلو سره د وارداتي توکو حجم کمېږي او د دې بهیر په دوام سره د اړوند هېواد د اسعارو زېرمې په چټکۍ کمېږي. ورپسې، د لومړنیو او مهمو توکو د وارداتو کمښت د اړوند هېواد پر اقتصادي وده ناوړه اغېز کوي. البته ځینې هېوادونو کې لکه چین د ملي پیسې یوان ارزښت له کلونو راهیسې قصداً ټیټ ساتل شوی چې صادرات ډېر شي.

د بهرنیو اسعارو د بیې په خوځېدلو کې مختلف عوامل رول لري، چې پر عرضه او تقاضا سربېره د صادراتو واردتو حجم، بانکي سیاست کې بدلون، هېواد ته د پیسو ډېر راتلل یا وتل، اقتصادي شرایط، کورنی یا بهرنی سیاسي وضعیت او د بانکي جوړښت بدلولو ته اشاره کولی شو.

تر ډېره هغه هېوادونه چې له اقتصادي پلوه پیاوړی بنسټ نه لري د بهرنیو اسعارو د مارکېټ کنټرولولو لپاره سخت سیاست پلی کوي او موخه یې اقتصادي ټیکاو ته نږدې کېدل دي. د هېوادونو مرکزي بانکونه له مختلفو لارو د بهرنیو اسعارو د عرضې او تقاضا د کچې او په پایله کې د بهرنیو اسعارو مقابل کې د خپلو پیسو د بیې برابرول کنټرولوي.

د خپلې پیسې د ارزښت ساتلو څو لارې:

  • ډېرو هېوادونو کې ډېره دود لار د بانکي سود یا ګټې بیه بدلول دي؛ د سود بیې زیاتېدلو او د ملي پیسو پیاوړتیا سره تر ډېره بهرني پانګوال د اړوند هېواد پیسو اخیستلو ته هڅېږي.
  • کله چې د یو هېواد د سوداګري کچه مناسبه نه وي، حکومت د وارداتو کمولو او صادراتو زیاتولو هڅه کوي؛ د صادراتو ډېرېدلو سره، د ونډو یا اسعارو زېرمې زیاتېږي او دا ډېرښت ملي پیسه پیاوړې کوي.
  • د هند په څېر هېوادونه د بهرنیو ونډو د بیې کمولو لپاره د سرو یا طلا د وارداتو محدودولو ته مخه کوي. په دغه لار تر ډېره د طلا وارداتو تعرفه زیاتېږي، د طلا د پېر کمېدلو سره د ونډو زېرمې حجم زیاتېږي.

بازار ته اسعارو زیاتول هم هغه لار ده چې ځینې هېوادونه یې د لنډمهال لپاره د ونډو نرخ د کنټرولولو لپاره کاروي.

 

پایله (Conclusion) :

له ۱۹۲۶ کال څخه تر اوسه پورې د افغانیو د ارزښت ساتنې او نورو اقتصادي سیاستونو لپاره له اسانو لارو چارو څخه ګټه اخیستل شوې. بانکداري په افغانستان کې هېڅکله کامیابه نه وه او له بلې خوا دولت مشران اکثره وخت اقتصادي موخې د دوهم هدف په توګه ټاکلي او همیشه اقتصاد يې د سیاست قرباني کړی دی. محمد عبدالمجید زابلی د افغانستان د مالي او بانکدارۍ نظام بنسټګر وکولای شول چې له کلونو هڅو وروسته د افغانستان لومړی بانک (ملي بانک) تاسیس کړي، وروسته (د افغانستان بانک) تاسیس شو او لومړی سوداګریز بانک د پښتني بانک په نوم په کار پيل وکړ.
د افغانستان مالي، بانکداري او اقتصادي نظام د کورنیو جګړو له امله ډېر زیانمن شوی او د نوي نظام رامنځته کېدو سره خصوصي بانکونه جوړ شول. په تېر اوولسو کلونو کې بانکداري بې مخینې پرمختګ درلود، خو د مسلکي کدرونو نشتون، د سیاسي او اقتصادي مافیا موجودیت د افغانستان بانکونه او په ځانګړي ډول کابلبانک سخت زیانمن کړ. د کابلبانک د کار پیلېدو له لومړي سره په کلیدي اقتصادي سمتونو کې غیر مسلکي کسان په کار بوخت شول. دې کسانو ونه کولای شول چې د پيچلو اقتصادي پالیسیو څخه سالمه ګټه واخلي او پدې برخه کې مطلوبه لاسته راوړنه ولري. د وخت په تېرېدو سره دا موضوعات ددې سبب شول چې بانکي سکتورته د پام وړ ستونزې را ولاړې کړي. د افغانستان بانک یواځې د ډالرو د لیلام سیاست له لارې د افغانیو ارزښت خوندي کړی، خو دا سیاست د تورم او سوداګرۍ بیلانس په ګډون نورو اقتصادي شاخصونو باندې منفي اغېزه لري.

نن ورځ د افغانیو ارزښت د پخوا په پرتله ډېر ټیټ شوی چې مختلف علتونه لري او عمده علتونه يې عبارت دي له: د سیاسي ثبات او امنیت نشتون، د بانکدارۍ لپاره د لازم ظرفیت نشتون، د نامعقولو سیاستونو څخه ګټه اخیستل، د اقتصادي ځانبسیاینې ارادې نشتون، د مافیاوو شتون او داسې نور. که چیرې حکومت او نړیواله ټولنه د افغانستان اقتصادي ستونزې جدي ونه نیسي نو مونږ به د افغانیو د ارزښت د لا ټیټېدو شاهد واوسو.

 

په درنښت

شفیق الله یوسفزی

نوی ملي اېتلاف او د زور او کړکېچ زوړ دریځ

 

د روان کال د جولای په ۲۶ مه څو تنو پخوانو او ازمایل شویو څېرو چې سر کې يي محقق، رشید دوستم، صلاح الدین رباني، عطا محمد نور، انوارالق احدي، همایون همایون، ظاهر قدیر، ضیا مسعود، رحمت الله نبیل او زلمی رسول ځای لري، د کړکېچ او زور په زاړه دریځ یوه ټلواله وزېږوله چې نوم يي ورته د افغانستان نوي او ملي اېتلاف کېښود.

د دې ټلوالې تر نیمايي زیات اصلي بنسټګر او پلویان د حکومت برحاله غړي دي چې د حکومتي څوکۍ او امکاناتو څخه په ناوړې ګټې، هم د مرکزي حکومت مخالف کوي او هم د اپوزیسیون دنده چلوي.

دوی يی«هم به نعل میزند هم به میخ!»

د دې ټلوالې یو مرکزي غړی چې ورته وخت کې د اجراییه ریاست دوهم مرستیال هم دی، محمد محقق وايي«دا ځل دې حکومت د دوی رامنځته شوی ائتلاف او غوښتنې بابیزه نه ګڼي، ځکه په خبره یې دوی له مشروع سیاسي لارو د خپلو حقونو ترلاسه کولو ته ژمن دي او که ورنه کړل شي په زور به یې تر لاسه کړي. ازداۍ راډیو»

ښاغلي محقق، صلاح الدین رباني او رشید دوستم ته چې ورته وخت کې د حکومت جیګپوړي چارواکي دي ښه سلا دا ده چې لومړی دې له خپلو موجوده حکومتي دندو تېر شي، استعفا دې وکړي او بیا دې د یوې علمي، عملي او ملې تګلار پر بنسټ چې هېواد شموله وي، ټاکلي سمت، مذهب او قوم پورې نه وي تړلي او د افغانستان اساسي قانون سره ټکر کې نه وي، د حکومت د اپوزیسیون په ډول رامخته شي. په هېواد دننه د مشروع سیاسي غوښتنو لپاره، اساسي قانون ټولټاکنې په پام کې نېولي او د داسې غوښتنو ترلاسه کولو لپاره زور ته چې محقق يي لاپې وهي او مرکزي حکومت پرې ګواښي، قانوني او مشروع جواز نشته!

کله چې یوه ډله ځان د افغانستان نوی ملي اېتلاف بولي، هغه باید خپلې سیاسي غوښتنې د قانون په چوکاټ کې وړاندې کړي او په هغه لارو چارو چې اساسي قانون او د دې قانون په رڼا کې نورو قوانینو بیان کړي او توشیح شوي، مخته ولاړ شي. هیڅ ډله او اېتلاف ځان له قانونه پورته نه شی ګڼلای او په داسې حالاتو کې د مرکزي حکومت او دولت سربېره افغان ملت د اساسي قانون د پلیتوب او خوندیتوب دنده پر غاړه لري.

که نوی اېتلاف د حکومت په وړاندې چې د ټولټاکنو په پایله کې رامنځته شوی او انتخابي حکومت دی، د زور او وسلې کارولو ګواښ کوي، بیا حکومت او افغانانو ته دا بیخي ښکاره خبره ده چې د دې اېتلاف او د داعش او طالب ترمنځ کوم توپیر نشته. په دې صورت کې نوی اېتلاف، داعش او طالب درېواړه د قانوني حکومت په وړاندې وسلواله جګړه کوي او توپېر يي دا دی چې نوی اېتلاف هم د حکومت برخه ده او هم يي وسلوال مخالف، خو داعش او طالب بیا د حکومت برخه نه، بلکې یوازې د حکومت په وړاندې وسلواله جګړه پرمخ وړي.

بلخوا که محقق، رشید دوستم او عطا نور هغه ګډوډیو او وسلوالو نښتو او مانورونو ته چې په فاریاب، جوزجان، بلخ او نورو شمالي ولایتونو کې د یو لنډه غر نظام الدین قیصاري په ملاتړ وشوې او پایله کې يي د فاریاب ولایتي مقام ته اور واچول شو، لارې او شمال کې د هېواد بندرونه وتړل شول او د شمال ولسونو ته لوی تاوان او سرخوږی پېښ شو، مدني خوځښت او مشروع سیاسي لارې بولي، داسې چلند سربېره پر دې چې له قانون ښکاره سرغړونه ده، د ملي او عامه شتمنیو په وړاندې هم ښکاره لیونتوب او یاغیتوب دی چې په هیڅ شان د منلو نه دي او د سختو مجازاتو وړ دی.

حکومت حق نه لري چې د ولس د ښېګڼو او عامه ګټو په وړاندې هر لیونتوب او بغاوت ته د مدني خوځښت په نوم زغم وکړي او له څنګ يی بې پوښتنې او بې مجازاتو ښویه تېر شي.

له رشید دوستم پوښتنه ده، پر احمد ایشچي جنسي تیري چې د دوستم هم توکمه او مرستیال تېر شوی او یوه بشپړه جینايي قضیه ده، څنګه د هغه په وړاندې خپل غبرګون ته د مدني خوځښت نوم ورکوي او حکومت ګواښي چې د نوموړی دوسیه دې نه څېړل کیږي او له مجازاتو دې نوموړی خوندي پاتې شي.

د نوي اېتلاف ازمایل شوې بله څېره عطا نور وايی«تاسو پوهیږۍ چې فقر او جګړه، قومي تعصبات‎، د یوې ځانګړې کړۍ له لورې د ځانغوښتنې هڅه، د قدرت انحصار د څو کسانو په لاس کې دا هرڅه په دې هېواد کې چیغې وهي او هېواد یې له کړکېچ سره مخامخ کړی دی نو د دغه وضعیت سمون زموږ او ستاسو ګډ مسؤلیت دی»

که ټول دولتي واک د اسلامي جمعیت، نظارشورا او په تېره بیا د پنجشیر درې سره وي، لکه د بن تر کنفرانس وروسته؛ قومي تعصبات، د قدرت انحصار او هېواد د کړکېچ سره مخ نه دی، بویه د ۹۰ ومې لسیزې مدنیت راغلی او دیموکراسي واکمنه شوې؛ خو که په حکومت او دولت کې د پخوانیو تنظیمي او مافیايي کړیو د جګړه مارو، لوټمارو او لنډه غرو پرځای د هېواد د هرې سیمې او قوم د ځوان او روزلی نسل استازي په خپل څانګیز او پوهنیز بنسټ ګمارل کیږي، هېواد د سولې او مختګ لار نیسي، بیا نو د قیامت ورځ ښکته کیږي، هېواد د لوی کړکېچ سره مخیږي او په پای کې نوی اېتلاف بویه اړوځي چې زوراو وسله وکاروي!

کله چې نوی اېتلاف خپل موجودیت حکومت ته په خبردارۍ، زور او ګواښونو اعلانوي، په حقیقت کې پر افغانستان او کابل د ۹۰ ومې لسیزې خپل ناورین افغانانو ته بیا وریادوي. په دې اېتلاف کې همغه تنظیمونه او څېرې ځلیږي چې افغانانو ته يي ویجاړ او کنډر کابل او د ۷۰۰۰۰ زره کابلیانو جسدونه په میراث پریښي.

کابل کې د دې اېتلاف تازه غونډه، سړي ته د جبل السراج هغه تړون وریادوي چې پر بنسټ يي مافیايي تنظیمونه لکه الوتونکي پیشقابونه پرهېواد راتوی شول چې وروستيو کلونو کې له نورو سيارو څخه د ځمکې پر ځينو برخو د هغو د ښکته کېدو او لېدو په تړاو، د نړۍ په رسنیو کې زيات شورماشور جوړ وو او يا سړي ته د لرغونې زماني نا اشنا او عظیم الجسه موجودات، دېوان، پېريان په زړه کوي چې د زړو رواياتو له مخې يي پخوا هم د ځمکې پر سر پاچايي کړې او دا ځل يی د خپلې پاچايۍ لپاره زمونږ د هېواد ځمکه مناسبه ګڼلې وي!

همدغو توره بان دېوانو او پېریانو په ۹۰ لسیزه کې هېواد لوټې لوټې او ملت تالا ترغۍ کړ. هېواد کې يي کورنۍ جګړه لا په غرغنډو کړه او لکه د نوح توپان هر څوک او هر څه يي  تر اوبو لاندې کړل، زيروح او بې روح يی یو شان له منځه یووړل او د پخواني ژوند ټول اثار يي د نيستۍ کندې ته ورټيل وهل!

څه ښه يي ویلي«ازموده را ازمودن خطا است»

د ۲۰۱۸ کال د جولای ۲۷ مه

سرلوڅ مرادزی

د قومي ژبې زده کړه او ساتل

3.7.2018Goldad khan
دوهمه او وروستۍ برخه
موږ افغانان ژبه څه ته وایو؟
موږ افغانان د ژبې کلمه په دو معناو باندې کاروو. ژبه موږ د غوښې دغې ټوټې ته وایو چې زموږ په خولو کې شتون لري، هم خوراک او څښاک پرې سموو او هم هغه اوازونه چې موږ یې له خولو وباسو، د نورو خلکو د پوهوي وړ ګرځوو. بل موږ د ژبې کلمه د ژمنې په معنې باندې کاروو. د بېلګې په توګه؛ تاسو له ما سره د دغې کار سرته کولو ژبه کړي وه، خو سرته دې نه کړو. پر دغو دو خبرو برسېره، ژبه موږ دغه د خبرو کولو او یو د بل پوهوي غږونو ته هم وایو. خو د ټولو قومونو په ژبو کې یوازې دغه د ژبې کلمه، په دغو ټولو معناو باندې چې موږ یې کاروو، نه کارول کیږي. د بېلګې په توګه، په انګلسی ژبې کې دغه د غوښې ټوټې ته ټانګ وايي او د خبرو کولو او پوهوي ژبې ته لېنګوېج وايي. انګلېسي ژبي خلک د انګرېزي ژبې له دغو دواړو لغتونو څخه یو هم د ژمنې په معنې باندې نه کاروي.
د قومي ژبې اهمیت ته د مخه اشارې وشولې، خو لږ به نور هم پرې وغږېږو.
ژبه د انسانانو د یو او بل د پوهوي، یو له بله سره د معلوماتو تبادلې او یو له بله سره د معاملو سرته کولو وسیله ده. د ژبې او خبرو په وسیلې باندې د انسانانو ترمنځ مینه او محبت جوړیږي او انسانان سره نیږدې کیږي. دا چې موږ وایو د قوم ژبه، د دغې خبرې معنا دا ده چې د دې قوم خلک پردې برسېره چې د وینې ګډون سره لري، د یو او بل د پوهوي او پاس نورو یادو شویو چارو سرته کولو ګډه ژبه هم لري. د قوم ژبه پردغو یادو شویو خبرو برسېره، د قوم د هویت پېژندلو وسیله هم ده. قومي ژبه په عین حال کې د قومي دودونو او کلتورونو یو مهم او بنسټیز عنصر دی. د یونسکو ټولنې له همدې کبله چې د قومونو دودونه او کلتورونه وساتل شي او له منځه ولاړ نشي، د ژبو نړیواله ورځ وټاکله او د ټولو قومونو خلکو پام یې د هغوی د دودونو دغې مهم او بنسټیز عنصر (ژبې) ته واړوه. خو د پښتنو یو د لوړو خیالونو لرونکي شاعر رحمان بابا، د یونسکو له دغې پرېکړې څخه څه د پاسه دوې پېړۍ د مخه، پښتانه او د ټولو قومونو خلک د قومي ژبې ساتلو ته په یو داسې ساده او روان شعري بیت کې چې د هرچا لپاره د پوهیدلو وړ دی، داسې پام اړولی وه:
ښه ده، ښه ده چې په سل ژبو ګویا یې
ولې مه کېږه نادان د خپلې ژبې
رحمان بابا په دغې شعر کې خلک هم د خپلې قومي ژبې له هېرولو څخه منع (مه کېږه نادان د خپلې ژبې) کړي دي او هم یې دې ته تشویق کړي دي چې نورې هر څومرې ژبې چې زده کولی شي، زده یې کړی.
ویل کیږي چې بنګلي ځوانانو هغه مهال چې د دوی خاروه لا د پنجاب حاکمیت لاندې وه، د اردو ژبې ترڅنګ د بنګلي ژبې رسمي کول غوښتل او دوی د خپلو هغو غوښتنو اړوند له ځپلو، وژنو او بندیخانو تېرولو سره مخ شول. خو کله چې دوی آزادي واخیستله، نو بیا د دوی سیاستوالو همدا د شلمې پېړۍ په وروستیو وختونو کې دغه خبره چې د کال کومه ورځ دې د ژبو ورځې په نوم ونومول شي، د یونسکو سازمان غړو غوږونو ته وروسوله او هغوی همدغسې پرېکړه وکړه. که چېرې پښتنو پوه او د سیاست مینه وال کسان لرلي وای، نو دوی به بیا خا مخه د یونسکو له دغې پرېکړې څخه مخکې له مخه خبریدل. او چې خبر شوي وای او دوی د یونسکو غړو ته د دغې نامتو شاعر دغه پاس شعر رسولی او وړاندې کړی وای، زه یقین لرم چې د هغې ټولنې غړو به د رحمان بابا دغه شعر د خپلې هغې تاریخي پرېکړې په متن کې ځای کړی وای.
د مخه دغې خبرې ته اشاره وشوله چې داسې وړاندوینې شته دي چې د ۲۰۵۰ م کال پورې به شاوخوا نوي سلنه قومي ژبې له منځه ولاړې شي. زه غواړم دلته د افغانستان قومونو ژبو د پاتې کیدلو او له منځه تللو په اړوند باندې خپل نظر تاسو ته وړاندې کړم. خو مخکې له دې چې زموږ د ژبو پاتې کیدلو او له منځه تللو په اړه باندې څه ووایم، باید دغه خبره وکړم چې، په همغه ډول لکه چې د ټولو نړیوالو ژبو ګډ شتون نړیوال کلتور غني کړی دی، په همغې ډول زموږ د هېواد ګڼو ژبو د هېواد ملي کلتور غني کړی او ښکلی کړی دی. زموږ د هرې ژبې غوړیده، زموږ د ملي کلتور غوړیده ده. خو لکه چې پوهېږو، په افغانستان کې پښتو او دري دوې رسمي دولتي ژبې دي. بلوڅي، ازبکي، ترکمني، نورستاني او پشيي ژبې هم د افغانستان نسبي سترې ژبې ګڼل کیږي. زما په فکر دري ژبه پر دې برسېره چې په افغانستان کې یې ښه وده کړي ده او حاکمه ژبه ګڼل کیږي، د ایران فارسي ژبه او د تاجکستان تاجکې ژبه هم رسمي او یوازینۍ حاکمې دولتي ژبې دي او د دغو دریو واړو ژبو رېښه هم یوه ده، نو ځکه یې د منځه تګ له خطرې څخه بچ دی. ازبکي او ترکمني ژبې سره د دې چې په افغانستان کې رسمي ژبې نه دي، خو له دې کبله چې شاته یې د ازبکستان او ترکمنستان دولتونه، د کومو چې رسمي او یوازینۍ ژبې همدا د دغو قومونو ژبې دي او د دغو دواړو دولتونو شاته بیا د ترکیې دولت چې ژبه یې عین ولي لري او تورکې هم رسمي او حاکمه ژبه ده، نو ځکه یې د منځه تللو خطرې نه لیدل کیږي. که د نوي سلنې ژبو له منځه تللو خبره سمه راخیږي، نو د بلوچي، نورستاني او پشیي ژبو د پاتې کیدلو هېڅ سوال نه پیدا کیږي. د پښتو ژبې په اړه باندې باید ووایم؛ سره له دې چې دغه ژبه په افغانستان کې د اکثریت خلکو ژبه او رسمي ژبه ده، خو زه یې د پاتې کیدلو چانس یوازې شل سلنه حدس وهم. زما د پښتو ژبې دغې شل سلنې پاتې کیدلو حدس بنسټ، د پښتنو له خپلې ژبې سره د بې غورۍ او بې پامۍ څخه سرچینه اخلي. په موږ کې یو ځنډن متل دی وايي چې په ژوندیو کې مېړني نشته او په مړو کې خندني نشته. متلونه د انسانانو د ژوند له اوږدو تجربو څخه راپیدا او جوړیږي. د پښتون قوم په اړه باندې زما سترګوته همېشه د خان عبدالغفار خان «پاچا خان» هغه خبره هم دریږي چې ویل به یې؛ پښتون مړ قوم دی. دوی ته د خپلو خلکو قدر هغه مهال پیدا کیږي چې هغوی مړه شي. د متل او پاچا خان خبرې دواړو معنا دا ده چې پښتانه یو او بل ته تن نه ورکوي، نو ځکه د غټو او مهمو قومي موخو په اړوند باندې اتفاق نه شي کولی.

لکه چې ومې ویل، که د افغاني قومونو هره ژبه کمزوري کیږي او یا له منځ څخه ځي، د افغانستان ملي کلتور چې زموږ د ټولو خلکو ګډ کلتور دی زیانمن کیږي. نو ځکه د پښتنو د خپلې قومي ژبې په اړوند باندې بې غورۍ کولو سره، دوی نه یوازې د خپل قوم کلتورته زیان اړوي، بلکې د افغانستان ملي کلتور زیانمن کوي. د پښتنو خپلې قومي ژبې بې غورۍ خبرې ډېرې اوږدې دي، خو زه به دلته یوازې څو بېلګې په لنډو یادې کړم.
د تیمور شاه له واکمنۍ څخه راوروسته، د داؤد خان تر واکمنۍ پورې، د افغانستان ټول واکمن په قوم پښتانه وو. خو دوی او د دوی د کورنیو غړیو په پښتو ژبې باندې خبرې نشوې کولی. دا حقیقت دی چې وايي د پادشاهانو ژبې د ملتونو ژبې وي. پر هغو شاهي کورنیو برسېره، نور ګڼ شمېر پښتانه هم دري ژبي شوي دي او له خپلې قومي ژبې سره یې نه یوازې پرېکړون کړی دی، حتا ځینې يې له پښتو ژبې سره د پدرامیانو غوندې تعصبونه لري. د دغو خبرو ترڅنګ، د ډیورنډ کرښې هغې خوا پښتانه، شاوخوا اویا سلنه (۱۰۰/ ۷۰) بې سواده دي. باسواده کسانو یې په اردو، انګلسي او نورو ژبو باندې کم او یا زیات لیکل، لوستل او غږیدل زده دي، خو په پښتو ژبې باندې په سلنې نشو ویلی، که په زرو تنو کې یو تن لیکل او لوستل وکړی شي، زیات به مې ګڼلي وي. پردغې خبرې برسېره چې د هغې خوا پښتانه د خپلې قومي ژبې په اړوند باندې بې سواده دي، د ځینو سترو سیمو خلک یې په پښتو ژبې نه یوازې خبرې نشي کولی، بلکې د نورو پښتنو په خبرو باندې هم نه پوهیږي. د بېلګې په توګه، ایبټ آباد چې یوه ستره سیمه ده او ټول پښتانه قومونه پکې مېشت دي، خو هلته پښتو ژبه شتون نلري او ټول په اردو باندي غږیږي. همدا ډول د پنجاب او پښتونخوا ترمنځ د بنو لورته یوه بله لویه سیمه ده
چې پښتانه پکې پرته دي، خو ټول په پنجابي باندې خبرې کوي او پښتو ژبه ورته پردۍ ده. نو ځکه، زه کله پخپلې دغې خبرې کې هم شکمن شم او لږ راته وبرېښي چې ما د پښتو ژبې له منځه تلل، اتیا سلنه یاد کړي دي.
د کډوالو کورنیو مشرانو د پام وړ
ما تر اوسه پورې د قومي ژبې اصطلاح کاروله. خو غواړم له دې وروسته د دې اصطلاح پرځای باندې خپله افغاني رواجي اصطلاح (مورنۍ ژبه، زبان مادری) وکاروم. د قومي ژبې اصطلاح کارولو څخه زما موخه دا وه چې ستاسو درنو اوریدونکو او لوستونکو پام دغې ټکي ته واړوم چې مورنۍ ژبه د مور ژبه نه، بلکې د قوم ژبه (پلارنۍ ژبه) ده. دغه د مورنۍ ژبې کارولو اصطلاح یوه ښکلي تشبه ده. ځکه د مور مینه تر ټولو لوړه او خواږه مینه ده. افغانان دغې قومې ژبې ته د مورنۍ ژبې اصطلاح په کارولو سره، دا څرګندوي چې دوی له خپلې ژبې سره هم د خپلې ګرانې مور غوندې مینه لري. هغه افغانان چې مېرمنې یې بهرنۍ او یا له بل قوم څخه وي، ځینې یې دغه د مورنۍ ژبې اصطلاح غلطوي او وايي چې زما اولادونو ځکه زما د قوم ژبه زده نه ده چې د هغوی مورنۍ ژبه، زما د قوم ژبه نه ده. حال دا چې نسب او قومیت په افغانستان او ټولې نړۍ کې په پلار پسې ځي. زه دلته ستاسو پام دغې ټکي ته اړول غواړم چې په ټولو ژبو کې، قومي ژبې ته د مورنۍ ژبې اصطلاح نه کارول کیږي. د بېلګې په توګه؛ په انګلسي ژبې کې قومي ژبې د نټیو لنګوېج (اصلي یا بومي ژبه) اصطلاح او په روسي ژبې کې د رادنوی یازیک (خپله ژبه) اصطلاح کارول کیږي.
ما د مخه، د مورنۍ (قومي) ژبې اهمیت یاد کړو او ومې ویل چې ژبه د یوې ټولنې او قوم د دود او کلتور یو مهم او بنسټیز عنصر دی. که ژبه له دود او کلتور څخه نفي شي، دود او کلتور له منځه ځي. کله چې د یو قوم ژبه، دود او کلتور له منځه ولاړل، نو د هغې قوم هویت او شتون له منځه ځي. ما د دغو ډول پېښو سره له مخ شويو ټولنو څخه، جټان یاد کړل. خو هغه خبرې د قومونو په پوړ باندې وې. دا چې د کډوالو اولادونه،
کوم چې یا ماشومان بهرنیو هېوادونو ته تللي او کډوال شوي وي او یا هم په بهرنیو هېوادونو کې زېږیږي او لوی کیږي، هغوی ته که میندي او پلارونه مورنۍ ژبې ورزده نکړي، هغوی به له کومو ستونزو سره مخ شي، لاندې ځغلنده یادونه کوم.
ـ په پیل کې باید ووایم چې د ماشومانو په مورنۍ ژبې باندې لږ تر لږه د لومړنیو زده کړو سرته کول ډېر اړین دي. خو په تأسف سره چې په لودیځه نړۍ کې زموږ د اولادونو لپاره دغه امکانات نشته. دغه اړتیا ځکه ده، هغه ماشومان چې په بله ژبه باندې زده کړې کوي، هغوی د نورو هغو ماشومانو پرتې چې د دوی په مورنۍ ژبې تدریس کیږي، د ژبې پوره نه زده کړې له امله ځانونه کم حس کوي او دغه د کمي احساس بیا د تل لپاره، بې له دې چې ورته پام یې شي، ورسره پاتې کیږي.
ـ په کومو هېوادونو کې چې کډوال اوسیږي، د دوی ماشومان حتمأ او بې له شکه د دغو هېوادونو ژبې زده کوي. نو د ماشومانو په اړوند، د دغه مېشت بهرني هېواد ژبې زده کړې په اړوند باندې تشویش رفع دی. ځکه باید کډوال مور او پلار د اولادونو مورنۍ ژبې زده کړې ته زیات پام واړوي.
ـ د مورنې ژبې نه زده کړې ستونزه دا ده؛ که کومو ځوانانو مورنۍ ژبه زده نه وي، هغوی په همدې بهرني هېواد کې چې اوسیږي، له نورو افغانانو سره یې ناسته او ولاړه کمیږي او د خپلو ځینو دودونو سره له بلدیت څخه لېرې پاتې کیږي. دوی د افغانانو په داسې مهمو غونډو او ناستو، لکه دغه نن چې د سویډن مالمو په ښار کې د مورنۍ ژبې زده کړې د اهمیت په اړه جوړه شوي ده، له ګډون کولو څخه لېرې پاتې کیږي. علت څرګند دی. دوی د ویناوالو په خبرو باندې نه پوهیږي، نو ځکه یې په غونډو او ناستو کې ګډون کول هم زړونه نه غواړي.
– د دغو کسانو چې مورنۍ ژبه یې زده نه وي، په خپل پلارني ټاټوبي افغانستان کې هم له ټولو خپلوانو، قومیانو او هېوادوالو سره اړېکې شلیږي او بیا که وغواړي او یا اړ شي چې له خپل قوم او هېوادوالو سره ګډ شي، خا مخه او حتمي له سختو او ډېرو ستونزو سره مخ کیږي او د داسې کسانو لپاره به له خپلو قومیانو او هېوادوالو سره ګډیدل (انتګرېشن) هم همدومرې سخت وي، لکه په دغو ورکډوال شوي هېواد کې چې ورته سخت او مشکل دی
ـ له همدې کبله، دغه د مور او پلار دواړو جدي دنده ده چې خپلو ماشومانو ته د زېږیدلو له ورځې څخه، د مورنۍ ژبې ورزده کول پیل کړي او له هغې وروسته هم څومره چې ممکنه وي، له هغوی سره مرستې وکړي چې خپله مورنۍ ژبه یې پخه زده شي. میندي او پلارونه باید خپلو ماشومانو ته د خپلو دودونو او کلتور څخه هم وخت پر وخت، لازم معلومات ورکړي. که څوک و خپلو ماشومانو ته د افغانستان دواړه رسمي ژبې ورزده کړي، دا یې پرغواړو باندې نور غواړ هم ورزیات کړل. میندي او پلارونه خپلو اولادونوته د مورنۍ ژبې او کلتور په ورزده کړې سره، د کورنۍ په پوړ باندې د ملي کلتور په غښتلتیا کې برخه وال ګڼل کیږي
وروستۍ خبرتیا
لکه چې ګورو نړیوال سیاست ډېر ګډوډ شوی او له نړیوالو نورمونو او اصولو څخه دپښو اړول چابک شوي او ورځ تربلې چابک کیږي. په اروپایي هېوادونو کې د کډوالو ضد ګوندونه او ډلې ورځ تربلې زور اخلي. کیدی شي دغه ګوندونه ډېر زر یو پر بل پسې، د خپلو هېوادونو په پارلمانونو او همدا ډول په اروپایي پارلمان کې اکثریت څوکۍ واخلي او واکمن شي. که دغه ګوندونه پخپلو هېوادونو او اروپايي ټلوالې کې واکمن شول، دوی به د اروپايي ټلوالې قوانینو او د خپلو هېوادونو قوانینو ته تغیر ورکړي او پر کډوالو باندې به حالات سخت کړي. له همدې کبله به ډېری هغه کډوال چې په اروپايي هېوادونو کې اوسیږي، دې ته اړ شي چې بېرته خپلو هېوادونو ته ستانه او ولاړ شي. د همدې بېرته خپل هېواد ته جبري ستنیدلو خطرو له امله هم، زما میندو او پلارونو ته جدي وړاندیز دا دی چې خپلو اولادونو ته مورنۍ ژبې او افغاني کلتور ورزده کړي.

په شمال کې ګډوډۍ ته څوک لمن وهي؟

په شمال کې ګډوډۍ ته څوک لمن وهي؟

داسې ښکاري چې یو شمېرطالبانو سره د افغان دولت د سولې او د جګړې د پای ته رسېدو خبرې چې په وروستیو کې يي نوې بڼه او تمه پیداکړې، شمالټلواله وارخطاکړې او غواړې دا ځل بیا د روغې جوړې او سولې بهیر، په نويیمه لسیزه کې د ډوکټور نجیب الله او ملګرو ملتو د سولې پلان پشان، سبوتاژ کړي.

هغه مهال هم ټلوالې د هېواد شمال کې بغاوت پیل کړ، د مرکزي حکومت د سولې او روغې جوړې پلان يي شڼد کړ او هېواد يي داسې لوی ناورین ته ټېل واهه چې په بېلا بېلو بڼو تر ننه ادامه لري!

بېځایه نه ده چې د مشرانو جرګې د لومړي مرستیال محمدعالم ایزدیار د زوی سالم ایزدیار د وژنې د لومړي تلین په مراسمو کې چې کابل کې ترسره شول، د اسلامي جمعیت مرستیال او د ښې حکومتولۍ په برخه کې د ولسمشر پخواني ځانګړي استازي احمد ضیا مسعود ویلي ول« دا اوس چې په شمال کې زیاتره ډلې جګړه کوي، په جمعیت پورې تړلې دي. هغه ډلې چې په فاریاب یا جوزجان کې جګړه کوي یا په جمعیت او یا هم په جنبش پورې تړلي دي، BBC»

امریکا غږ سره په دې تړاو، ضیا مسعود دا هم زیاته کړې وه«که تنها طالبان عامل بر هم زدن امنیت و ثبات در افغانستان نبوده، بلکه به گفتۀ وی، بیشتر گروه های مسلح مخالف دولت در فاریاب و جوزجان، اعضای وابسته به حزب جمعیت اسلامی یا جنبش اسلامی اند»

د ضیا مسعود خبرې هغه مهال سرسري وګڼل شوې او زیات ارزښت ورنه کړل شو، خو په شمال کې د پېښو وروستۍ پرمختیاوې ښۍ چې اسلامي جمعیت نه یوازې خپله د مرکزي حکومت، اساسي قانون او نظم په وړاندې جنګیږي، بلکې د دوستم اسلامي جنبش او د محقق په سرخېلۍ یو شمېرهزاره هم لمسوي او د دولت په وړاندې يي وسلوالو شخړو او جګړو ته هڅوي!

جمعیتیان نه یوازې د مرکزي حکومت په وړاندې چې د حکومت غوړه برخه هم دوی جوړوي، د پرلپسې چلوټو مسولیت پرغاړه لري، بلکې د یو شمېر ازبیکانو او هزاره وو د لمسون ګنا هم د دوی ترغاړې ده.

که په ۱۹۹۲ کال کې اسلامي جمعیت او نظارشورا د احمدشا مسعود په سرخېلۍ د جبل السراج په تړون کې، پورته یادې ډلې د هغه مهال مرکزي حکومت په وړاندې بغاوت ته ولمسولې؛ نن مهال د اسلامي جمعیت اجراییوي مشرعطامحمد نور او مرستیال يي ضیا مسعود، د محقق او دوستم سره په ګډه د ترکيي په انقره کې ورته دنده لوبوي.

۲۶ کاله وروسته، زاړه لوبغاړي تقریبآ په زړه او ورته سناریو د مرکزي دولت په وړاندې بیا بغاوت ته لمن وهي او وسلې ته لاس اچوي.

دا ځل په فاریاب کې د دوستم ځانګړی استازی نظام الدین قیصاري، د ۱۹۹۲ کال د بغاوت د پیلګړي جنرال مومن په دریځ کې لوبول کیږي او تر شا يي همغه زاړه کفنکشان او سړیخواره ولاړ دي!

د جولای په درېیمه د افغانستان د ملي نجات په نوم ټلوالې چې په سر کې يي عطا محمد نور، رشید دوستم، محمد محقق، صلاح الدین رباني او احمدضیا مسعود ځای لري اعلامیه خپره کړې؛ هغې کې ویل کیږي چې د مرکزی حکومت لخوا د قیصاري نېونه (چې شمال کې نوموتي ډاکو دی)، دوی ته د منلو وړ نه ده. دوی همدارنګه حکومت ته ګواښ کړې چې نوموړی ازاد کړي، ګني دوی به په ټولو ولايتونو کې پراخه لاريونونه وکړي او ګډوډي به رامنځته شي. قیصاري څه مهال وړاندې په یوې ویډیو کې د فاریاب والي، امنیه قوماندان او ځینو نورو چارواکو ته خبر داری ورکړی وو چې که جمعه بازار سقوط شي او کسان یې طالبان محاصره کړي، نو دی به ټول چارواکي ووژني. نوموړي همداراز ولسمشر محمد اشرف غني ته خاین هم ویلي وو او تر دې وړاندې يي د خپلې مېرمنې او اوښي په وژلو هم تورن شوی.

امنیتي چارواکي وايي« قیصاري وړاندې هم غیر قانوني کړنې کړې، خلک یې ځورولي او یوه میاشت وړاندې یې د فاریاب نظامي مسوولان په مرګ ګواښلي وو.

همداراز ویل کیږي قیصاري سلګونه ناقانونه وسله وال لري او وړاندې يې هم څو ځله دولت د نیولو هوډ کړی وو، خو بریالی شوی نه وو،BBC»

د نجات ټلوالې د اعلامیې سربېره، دوستم په یوه جلا خبرپاڼه کې هم خبرداری ورکړی وو چې د قیصاري په نیونې سره به شمال کې نارضایتي ډېره او د ټاکنو په ګډون به د دولت ټول پروګرامونه د ننګونو سره مخ شي چې پړه به یې بیا د خبرپاڼې په وینا د همدې کړکېچ زېږوونکو پرغاړه وي.

اوس پوښتنه دا ده، داسې لنډه غر چې د حکومت لخوا د قانوني پوښتنې او ګرویګنې لاندې نېول کیږي، له هغه څخه په ملاتړ کې ولې یوه ټلواله چې ځان د «افغانستان د ملي نجات جبهه» هم بولي، دریږي او حکومت ته ګواښ کوي چې که نوموړی تر پوښتنې ګرویګنې مخکې خوشې نه شي، دوی ته د منلو وړ نه ده او ګډوډي به رامنځته شي! او یا دا چې دوستم ګوتڅنډنه کوي چې د یوه کس (قیصاری) په نېونه او له هغه څخه په ګرویګنه به د ټولټاکنو په ګډون د دولت ټول پروګرامونه د ننګونو سره مخامخ شي.

په عمل کې د ټلوالې همدغې اعلامیې او د دوستم څرګندونو د قیصاری ملاتړو لنډه غرو ته لار اواره کړه چې نن د جولای په څلورمه، د فریاب ولایتي ودانۍ ته ننوځي، ودانۍ يي وسوځوي او هلته ټوله شتمني او اسناد چورکړي!

اوس د افغانستان ملي نجات په نوم ټلواله او رشید دوستم، د روانې ګډوډۍ له پایلو ځان نه شي ژغورلای او د قیصاري تر څنګ  دوی هم د ګډوډۍ او بغاوت دروند مسولیت پرغاړه لري.

د تاند بریښناپاڼې د خبر له مخې په ورته بله پېښه کې، افغان کمانډو ځواک د هېواد په شمال ختیځ بدخشان ولایت کې یو مشهور لوټمار، نادرشاه، ونیو او لاس تړلی یې کابل ته راوست.

ویل کیږي چې ښاغلی نادرشاه په ولسي جرګه کې د بدخشان د خلکو د استازې، مېرمن فوزیې کوفي، ورور دی چې د لاجوردو او زمردو په ناقانونه کیندنو او قاچاق تورن دی.

په ولسي جرګه کې د کابل د خلکو استازي ډاکتر رمضان بشردوست هم په خپله فیسبوک پاڼه د کمانډو ځواک له خوا د نادرشاه نیول تایید کړي دي.

ښاغلي بشردوست لیکلي، «زړورو کمانډویانو د بدخشان د لاجوردو او زمردو د قاچاقچي لاسونه ولچک کړل او کابل ته یې را انتقال کړ. نادرشاه په ولسي جرګه کې د بدخشان د وکیلې فوزیه کوفي ورور وو.»

دلته به هم شمالټلواله سبا ته لاریون راباسي او د نوموړي لنډه غر د خلاصون غوښتنه به کوي او که نه د بدخشان ولایت ودانیو ته به اور اچوي!

د شمال روانو پېښو، د شمالټلوالې دا ادعا چې له کلونو راهیسې يي کوله او هغه دا چې ګوندې مرکزي حکومت شمال نااراموي، سرچپه وښوده. خپله شمالټلواله شمال نااراموي او پړه يي پر مرکز ور اچوي.

د هېواد د شمالي ولایتونو په پرتله، په سویل او پښتنو سیمو کې د طالبانو په لاس زیاته مرګ ژوبله هم ښۍ چې شمالټلواله د ISI  سره په پوهاوي کې یو شمېر طالبانو سره په ګډه داسې توطیه پرمخ وړي. که نه څه مانا لري، طالبان چې د شمالټلوالې په ادعا پښتانه دي، خو بیا هم زیاته د پښتنو سیمه ویجاړوي او ډیری پښتانه وژني، په داسې حال کې چې شمال په نسبي توګه د طالبانو له ناسوره خوندي دي. دلته هم شمالټلواله تر بوسو لاندې اوبه تېروي او له هغه پټ اېتلاف څخه چې د پښتون قوم او پښتنو سیمې د ویجاړۍ لپاره يي د ISI او یو شمېر طالبانو سره کړی، ځان بېخبره نیسي او برعکس دلته هم مرکزي حکومت د ISI او خپلو ملګرو طالبانو سره په ملاتړ او مرسته تورنوي.

په پښتنو سیمه کې د یو شمېرطالبانو په لاس د جګړې وروستی شدت د ISI، شمالټلوالی او یو شمېر طالبانو ترمنځ د کوم سیاسي پروتوکول شتون څرګندوي!

په کندز ولایت کې هم کله کله د جګړې شدت د داسې ایتلاف په شتون دلالت کوي.

که څه هم له بده مرغه ۲۶ کاله وروسته په شمال کې افغانان بیا د یو څو لنډه غرو په لاس د ورته برخلیک سره مخ کیږي، خو لنډه غر باید وپوهیږي چې اوس هغه مهال نه دی، وخت او حالات بدل دي. که هر ډاکو او لوټمار وغواړي د افغانانو امنیت او شمتني د هېواد په هر ګوټ کې وګواښي، د نظام الدین قیصری او نادرشاه کوفي په برخلیک به اخته شي!

د ۲۰۱۸ کال د جولای ۴ مه

سرلوڅ مرادزی

یو هېواد او دوه پادشاهان، واکمنان

6.5.2018Goldad khan
یادونه:ـ ما دغه لیکنه د دوه سري دولت جوړیدلو په شپو ورځو کې یو څه غوندې لیکلي وه او په چچکي کې راسره پرته وه. ما اوس دغه لیکنه هلته وموندله او له سره مې یو څه غوندې کتنه پرې وکړله. زما د دغې لیکنې وروستۍ ډېره برخه همغه پخوانۍ ده. دا ده زه اوس دغه لیکنه تاسو درنو لوستونکو ته وړاندې کوم او هیله ده چې ورڅخه په تنګ نشئ.
د افغانستان تاریخ په داسې پېښو باندې ډک دی چې د پادشاهۍ نیولو پر سر باندې، وروڼو، پلارونو او زامنو، ترونو او ورېرونو، د ترونو زامنو او نورو نیږدې خپلوانو او قومیانو سرونه او تندي سره پرې مات کړي دي. دوی د پادشاهۍ نیولو پر سر باندې یو د بل پر بندي کولو برسېره، یو د بل سترګې ایستلي دي او یو او بل یې سره وژلي دي. د اتلسمې پېړۍ په وروستۍ نیمه یي کې چې انګرېزانو د هند لویه وچه ونیوله او د څو کلونو په اوږدو کې یې د زور او ځواک لمنې د افغانستان پولو ته رانیږدې شولې، نو بیا به په افغانستان کې یوازې د انګرېزانو د خوښې کسانو پادشاهۍ کولی شولې. انګرېزانو به د دغې خبرې تر څنګ چې د افغانستان له پادشاهانو سره د څه وسلو او پیسو مرستې کولې، د پادشاهانو کوم وروروڼه او یا د کورنۍ نور مهم کسان به یې له ځانونو سره په هندوستان کې یرغمل کښېنولی وو. کله به چې پادشاه د دوی له غوښتنو او دستورونو څخه سرغړونې کولې، دوی به بیا پادشاه په دغې خبرې باندې ډارولو چې په عوض باندې به یې هغه څوک پادشاهۍ ته ورسوي چې له دوی سره دی. د افغانستان پادشاهانو په اړوند، د انګرېزانو دغو ډولونو چارو د امیر امان الله خان واکمنۍ ترمهاله پورې دوام درلود. له امان الله خان څخه وروسته، سقاوي واک پېر او د نادري واک پېر یوې برخې وخت ته هم ورته ګوته نیولی شو.
ما د افغانستان اوږده او ځنډن تاریخ یوازې د وروستیو وختونو څنډو او پېلمو ته اشارې وکړلې او ژور نه ورغلم. اوس به زه همدا زما په ژوند کې د داؤد خان واکمن کیدلو له وخت څخه پیل کړم او په اشارو سره به ځغلند او برسېرن غوندې تر اوسني وخت پورې پرې تېر شم. داؤد خان چې د محمد ظاهر شاه د تره زوی او اوښی (د محمد ظاهر شاه د خور مېړه) وه او د هغه په پادشاهۍ کې یې پر نورو لوړو دندو برسېره، د دفاع وزارت پر څوکۍ او د صدارت پر څوکۍ باندې هم اوږدې مودې کار کړی وه، له پادشاه څخه واک پخپل لاس کې اوخیست او ځان یې واکمن کړلو.
له داؤد خان څخه وروسته، د افغانستان خلکو دموکراتیک ګوند واکمنۍ پرمهال باندې، لومړۍ د ببرک کارمل او د هغه ملو ملګرو او د نور محمد تره کي او ملو ملګرو ترمنځ د د دولتي واک پر سر باندې نندرۍ او شخړې رامنځ ته شولې او د هغو نندریو او شخړو په پایلې کې کارمل او مله کسان یې له دولتي لوړو څوکیو څخه ایسته کړل شول او د سر کسان یې بهرنیو هېوادونو ته د سفیرانو په نومونو باندې واستول شول. د کارمل او د هغه ملې ډلې د دولتي څوکیو له شړلو پېښې څخه وروسته، بیا هم همدا د دولتي واک پر سر باندې د حفیظ الله امین او تره کي ترمنځ نندرۍ او شخړې راپورته شولې او هغه شخړې د تره کې له واک څخه په ایسته کولو او وژلو باندې تمامې شولې. له هغو پېښو څخه وروسته بیا کارمل د شوروي اتحاد پوځونو په زور باندې د امین واکمني پای ته ورسوله او پخپله د واک پر ګدۍ باندې کښېناست. کارمل بیا لږې مودې وروسته، ډاکتر نجیب الله له واک څخه وغورځولو او هغه پخپله واکمن شولو. ما د دغو ټولو واکمنیو نسکورولو او واکمن جوړیدلو دلیلونه ( د ځینو دغو چارو خو د دلیلونو او ثبوتونو اړتیا هم نشته، ځکه عیني واقعیتونه دي او د چا له سترګو څخه پټ نه دي) دلته ځکه نه دي لیکلي چې بیا دغه خبرې د داسې لنډې لیکنې له بریدونو څخه وتلې. خو زه به اوس په لنډو او اشارې سره درنو لوستونکوته دومره ووایم چې زما په غالب ګمان باندې، د محمد ظاهر خان پادشاهۍ له نسکورونې څخه رانیولي، بیا د نجیب الله واکمنۍ تر نسکورولو پورې چارواکې د روسي واکمنو لاسونه وو. خو د روسانو هغو لاسونو درلودلو، ځینو نیمه پټې او نورو پوره ښکاره بڼې درلودلې.
د صبغت الله مجددي، برهان الدین رباني او ملا عمر ډلو ټپلو په کړکېچنو او لاس بري وختونو کې خو، چې د هېواد په کونج کونج کې د ټولو تنظیمي ډلو له ټولو نورو تنظیمي ډلو سره او د دوی ترڅنګ د غلو او لارو وهونکو آزادو ډلو جګړې، چورونه او چپاولونه روان وو، د دولت لومړنۍ او ساده بڼې او شکل هم شتون نه درلود.
د امریکا متحدو ایالتونو او له هغوی سره د ملو شاوخوا څلوېښتو دولتونو د ۲۰۰۱ م کال اکتوبر میاشتې له پوځي تېري څخه وروسته، همغه پخوانۍ تنظیمي ډلې او په خاصه توګه د شمال ړنګې شوي ټلوالې تنظیمونه، کومو چې په خپل منځي جګړو او له نورو تنظیمونو سره جګړو باندې د کابل کوڅې په وینو لړلي او رنګ کړي وې، هم ډګرته راووتلې. امریکایانو د ملګرو ملتونو ادارې نوم لاندې، د جرمني بن په ښار کې د همدغو یادو شویو (کابل ښار په وینو لړلو) تنظیمونو استازو او د محمد ظاهر شاه ډلې استازو یوه ګډه غونډه په دغې موخې جوړه کړله چې مؤقت حکومت په ټاکلو باندې لاسونه پورته کړي. باید یادونه وکړم چې ظاهر شاه د پاچاهۍ له ادعا کولو څخه مخکې له مخه تېر کړل شوی او د جمهوري دولت په جوړولو کې مرستو کولو ته اړ کړل شوی وه. د بن ښار په هغې غونډې کې ګډون کوونکي استازي اړ ایستل شول چې حامد کرزی په غیاب کې د افغانستان نوي جوړیدونکي مؤقت دولت مشر وټاکي. خو د مؤقت دولت اډانه د شمال ړنګې شوي ټلوالې تنظیمونو او په خاصه توګه د جمعیت تنظیم څخه جوړه کړل شوله چې ترننه پورې یې د دولت مهم اړمونه په لاسونو کې دي.
کرزي د مؤقت دولت مشرتوب په پېر، د امریکا متحدو ایالتونو دولت استازو او د امریکا ملو دولتونو استازو ته او همدا ډول په دولت کې د ګډونوالو تنظیمونو مشرانو ته، په جار او قربان ویلو باندې تېر کړلو. خو هغه په دغې مودې د افغانستان په هغې خالي دښتې کې چې د ونو او بوټو درک نه په کې لګیدلو، نیالګي کښېنودل. په بل عبارت باندې، ده حکومتي ادارې له سره (صفر) څخه جوړې کړلې او د دولت اساسي قانون کې یې هم جوړ او له لویې جرګې څخه تېر کړلو. کرزي له هغې لیاقت ښودلو څخه وروسته، د امریکایانو په بشپړ ملاتړ باندې بیا د پنځو کلونو لپاره جمهور رئیس انتخاب شولو. دغه مهال چې د کرزي پښې یو څه غوندې له مځکې سره ولګیدلې، نو هغه خال خال امریکایانو او په خاصه توګه امریکايي پوځیانو ته مښوکې ورواچولې. ده به د مډیا له لارې څخه چې ټولو افغانانو او ټولو نړیوالو به اوریدلې، هغوی ته ویل چې د وادونو پر مراسمو باندې، په هدیرو کې د مړو ښخولو پر مراسمو باندې او پر کلیو باندې بمونه مه غورځوئ. د شپې له خوا څخه د چا پر کورونو باندې مه ورننوځئ او هغوی په سپیو باندې مه ماتوئ او مه ځوروئ او د هغوی بې عزتۍ مه کوئ. هغوی په زوره باندې د دولت ضد کسانو لیکو ته مه ورټېله کوئ. ده به د بهرنیو پوځونو د سر مشران خپل دفتر ته وربلل او له هغوی سره به یې د نوموړو پېښو له پېښیدلو څخه وروسته، د مډیا پر وړاندې خبرې او انتقادونه کول. له همدې کبله د کرزي په اړوند باندې د امریاکایانو هغه پخوانی نظر بدل او وګرځیدلو او هغوی نه غوښتل چې هغه بل ځلي جمهور رئیس شي. خو کرزی د افغانانو پېژندلو په ډګر کې له امریکایانو څخه مخکې وه. کرزي د جمهوري ریاست په دویمو انتخاباتو کې د جمعیتیانو ډلې ته پر نورو امتیازونو منلو برسېره، فهیم خپل لومړی مرستیال ونیولو او د اسلامي وحدت ګوند مشر محقق ته یې هم پر نورو امتیازونو منلو برسېره، د دایکونډي ولسوالي په ولایت باندې اړولو ژمنې ورکړلې. هغه دوستم هم بې برخې پرې نه ښودلو او هغه ته یې د دفاع وزارت په چارو کې د خپل سلاکار خاص ځای ومنلو. کرزی پر دغې خبرې باندې پوهیدلو او متیقېن وه چې د ګڼ شمېر پښتنو رائې له ده سره دي. کرزي د خپل دویم ځل انتخاب شوي جمهوري ریاست پېر کې، پر امریکایانو باندې د بګرام بنديخانه وتړله او هغه بندیخانه یې د دولت ضد کسانو روزلو ځاله وبلله. ده هغه چارې هم مډیا ته وایستلې چې طالبان د هېواد له سهېلي سیمو څخه وشمال ته په الوتکو کې وړل کیدل. ده په پای کې له امریکایانو سره د پوځي تړون (د امریکایانو له خوا څخه په اقغانستان کې د پوځي اډو جوړولو تړون) له لاسلیکولو څخه په منطقي دلیل درلودلو (د امریکایانو له خوا څخه د امنیت ډاډ تضمین نه ورکولو) باندې ډډه وکړله.
د افغانستان اسلامي جمهوري ریاست په دویمو انتخاباتو کې کرزي په لومړي وار باندې بشپړ اکثریت رائې واخیستلې، خو له دې امله چې هغه د امریکایانو او په خاصه توګه د امریکایي پوځیانو نه خوښیدلو، نو هغه ته د امریکا سفیر جنرال کارل ایکنبري دوه ځلې د ملګرو ملتونو ناروېږي استازی کای ایج ایید ورواستولو چې عبد الله د بې قانونه صدراعظم (په قانون کې د صدراعظم څوکۍ شتون نلري) په توګه له ځانه سره ومني. ایکنبرې د هغه استازي له لارې څخه په دویم ځلي ورلېږلو کې، کرزي ته دغه ګواښونه او ګوتڅنډنې هم کړي وې چې که دی زموږ دغه غوښتنه ونه مني، د ده یو شمېر رائې به باطلې شي او له عبد الله سره به دویم ځلي انتخاباتو تللو ته اړ شي. دی به یې عبد الله ته په دغو انتخاباتو کې خا مخه بایلي. خو کرزي چې خپل دریځ کلک لیدلو، د ایکنبري غوښتنه یې رد کړله او دویم ځلي انتخاباتو ته یې چمتوالی وښودلو. د ایکنبري تهدیدونو چې کرزی ونه ډارولو او هغه پر دغې خبرې باندې هم پوه شوی وه چې دوی کرزی په دویم ځلي انتخاباتو کې نشي ماتولی، نو عبد الله ته یې په غوږ کې وویل چې له انتخاباتو څخه تېر شه! ایکنبري بیا په دغې ډول سره د کرزي جمهوري ریاست څوکۍ ګټل، د پوښتنې لاندې راوستل. د ایکنبري کړۍ کسانو به په کرزي پسې ویل چې هغه په انتخاباتو باندې نه دی جمهور رئیس شوی، نو ځکه یې قانونیت د پوښتنې لاندې دی. دغه پاس خبرې ما او زیات شمېر نورو افغانانو د مډیا له لارې څخه، هم د کای له خولې څخه او هم د کرزي له خولې څخه اوریدلي دي. ما د کای کتاب نه دی لوستلی، خو وايي چې هغه په خپل کتاب کې هم دغه خبرې لیکلي دي.
اوس د دغو پاس ټولو خبرو په رڼا کې د اشرف غني او عبد الله انتخاباتو خبرو پر لړۍ باندې لږ غوندې غږېږم. عبد الله او غني چې دوه په دوه د انتخاباتو په ډګر کې سره پاتې شول، د دوی دواړو غورتې پرتې ډېرې وې. خو که په لنډو ووایم، نو غني به په چغندوکي غږ باندې ویل چې زه سهامي شرکت نه جوړوم. یا به زه جمهور رئیس وم او یا به عبد الله جمهور رئیس وي. خو د ده هغه خبره ځکه سمه نه وه چې ده سهامي شرکت مخکې له مخه جوړ کړی وه. ده دوستم خپل لومړی مرستیال او ضیأ مسعود په دولتي چارو کې خپل خاص سلاکار نومولي وو. عبد الله بیا ویل چې زه خو ارګ ته که په انتخاباتو ګټلو او یا وچ زور باندې اوسي، بل څوک نه ورپرېږدم. په بل عبارت، د هغه شعار دا وه چې یا ارګ او یا مرګ. د دوی دواړو رائې د ملګرو ملتونو او اروپا اتحادیې هیئتونو نظر لاندې څلور ځلې وګڼل شولې، خو بیا هم وړونکی او بایلونکی نه اعلان کیدلو. تر څو د امریکا د بهرنیو چارو وزیر جان کېړي ورته راورسیدلو او د مډیا پر وړاندې یې دواړه لوبغاړي مساوي ګټونکي اعلان او مډالونه (دولتي لوړې څوکۍ) یې ورغاړې ته کړل. دغو دو د بزکشۍ ډګر ګټونکو لوبغاړو یو کال یوازې د وزیرانو ټاکلو په نندریو باندې سره تېر کړلو. د دوی دواړو او د دوی دواړو د ټیمونو ترمنځ نندرۍ ډېرې اوږدې دي، ځکه چې له افغانستان څخه د جان کېړي له وتلو سره سمې، د دوی دواړو او د دوی د ټیمونو ترمنځ شخړې او نندرۍ پیل شولې او تر نن پورې دوام لري. زما په فکر باندې، دوی دواړو که د رایو له شمېرولو څخه د مخه وخت او یا د رایو له لومړي ځل شمېرلو څخه وروسته وخت باندې، دغه سهامي شرکت سره جوړ کړی وای، نو به یې کاملأ ډګري بهرنی رنګ نلرلی. په دغې حالت کې به هم د دوی افغاني څېرې بشپړې نه وای بدلې شوي او هم به د ملت عزت یو څه غوندې پرځای پاتې وای. زه بشپړ یقین لرم چې که غني وعبد الله ته دغه د «صدارت» څوکۍ او څنار ماڼۍ منلي وای، هغه به نه دا چې پرې راضي به وای، بلکې دغه د پنځوس سلنې ونډې ادعا به یې هم نه وای راپورته کړي. ځکه هغه ځان له لوړ مقام څخه قربان کوي او د ډلې (د ملت خبرې خو پر ده باندې ډېرې غټې دي) کومه خاصه پروا نلري. لکه چې د ده له کړنو څخه څرګندیږي، ده ډله یوازې د مقام نیولو لپاره وسیله کړي ده.
غني او عبد الله په ډېرو خبرو کې په یوه خوله نه دي. زه به د دوی د اختلاف یوازې یوه، خو مهمه بېلګه او هغه د سولې راوستلو په اړوند اختلاف یاد کړم. له دوی څخه یو تن له طالبانو سره جوړه کول غواړي او بل تن بیا طالبان نه په خولې کیدونکي دښمنان بولي. د غني او عبد الله د خبرو او عملونو په اړوند، بل د یادولو ټکی دا دی چې دوی دواړه په خولو باندې د افغانستان امنیتي ارګانونه غیر سیاسي کول غواړي، خو عملأ دوی دواړو امنیتي ارګانونه خپل منځ کې سره وېشلي دي او هر یو د خپلې برخې سهم کې خپل سړی وزیر ټاکي او هغه وزیر طبعأ د خپل اړوند وزارت پر مهمو څوکیو باندې د خپلو ډلو کسان او یا دوی ته وفادار او یا هم په نورو ډولونو ورته د پام وړ کسان ګماري. په بل عبارت سره، دوی دواړه د سیاسي ډلو ټیومونو په رأس کې وو. دوی چې د امنیتي چارو وزارتونه او ادارې سره ووېشلې، هغه وزارتونه او ادارې د همغو سیاسي ډلو مال شولو.
د غني او عبد الله د واکونو اړوند به یو څو بېلګې وړاندې کړم. د جمهور رئیس غني لومړی مرستیال عبد الرشید دوستم ډېرې مودې کیږي چې د ترکیې په هېواد کې، د تبعید شپې او ورځې سبا کوي. زه یقین لرم چې هغه غني نه دی تبعید کړی او دی یې د تبعید کولو وس او واک نلري. ځکه، که چېرې ده دومره وس او واک لرلی چې خپل لومړی مرستیال تبعید کړي، نو بیا به یې والي عطا محمد هم په یو تړک د ولایت له مقام څخه ایسته کړی وای. لکه چې لوستونکو ته ښکاره ده، غني میاشتې میاشتې زورونه ووهل، خو هغه یې اېله اېله د خپلې خوښې کس ځای ناستي په کښېنولو باندې دغې خبرې ته راضي کړلو چې د ولایت مقام څوکۍ پرېږدي. ده به په دغې کار کې خدای خبر څومره لاسونه او پښې کاږلي او مچې اوسي چې بهرنیان دغې خبرې ته راضي کړي چې عطا ته ووايي؛ څوکۍ پرېږده!
زه به همدا ډول لوستونکو ته د بهرنیو چارو د سرپرست «وزیر» برهان الدین رباني زوی رباني د فعالیتونو څو مسخره يي او خندونکي چارې یادې کړم. دغه ځوان چې له یو کال څخه زیات وخت د بهرنیو چارو په وزارت کې د سرپرست وزیر په توګه دنده سرته کوي، پخپل سر باندې روان شي په بدخشان کې قومي ملیشې جوړوي. له ده څخه غني حتا دا پوښتنه ونکړل شوله چې ته چا بدخشان ته د ملیشو جوړولو لپاره استولی وې. دی د بدخشان ولایت کې د ملیشو جوړولو له سفر کولو څخه څه مودې وروسته، د څو نورو وزیرانو په ډلې کې د ولسي جرګې غړو له خوا څخه صلب اعتماد شولو. هغوی دی د ولسي جرګې غړو په کوم بل کار (نه پوهېږم بودجه یې سمه نه وه لګولي او که د ایران په اړوند کومه خبره) باندې صلب اعتماد کړلو. خو که دوی هغه د ملیشو جوړولو په کار باندې صلب اعتماد کړی وای، نو دوی به په هغې کار سره غني او د هغه ترڅنګ عبد الله ته سخت کشت ورکړی او ستر شرم به یې وراړولی وای.
کوچنی رباني یونان کې کومه غونډه جوړیدله او هغې غونډې ته ولېږل شولو. ده هغه غونډه پرځای باندې پرېښودله او بېرته هېواد ته راستون شولو. د هغه د راستنیدلو «پوخ» دلیل دا وه چې د بلخ له والي عطا محمد سره مرسته وکړي او هغه یوازې پرې نږدي چې بلاګانې یې وخوري. غني او همدارنګه عبد الله که په رښتیا سره د دولت واکمن وای، دوی باید له ده څخه تابعیت (تذکره ا پاسپورت) له قانونې لارې اخستي وای او ورته ویلي یې وای چې د نړۍ په هر کونج کې دې چې شپې تېریږي، هملته شپې سبا کولی شې. خو غني او شریک یې بیا هم صبر وکړلو او د رباني په دغې ضد ملي کار باندې یې هم ځانونه غلي او بې خبره ونیول.
رباني بیا د ملګرو ملتونو امنیت شورا هغې غونډې ته چې د افغانستان امنیتي او سیاسي چارو په اړوند بحث پکښې کیدلو او په هغې غونډې کې باید د افغانستان د بهرنیو چارو وزیر برخه اخستي وای، ولاړ نشولو. دغه ځل هم د ده دلیل همغه د بلخ والي یوازې نه پرېښودل وو. له رباني څخه د تابعیت اخیستلو خبره خو په مخکیني ځل باندې مطرح شوله چې واکمنو ترې وانخیستلو. خو دوی که رښتوني خپلواکه واکمن وای، نو دغې ځلې یې له هغه څخه پر تابعیت اخیستلو برسېره، دی په بندیخانې کې اچولی وای او افغانانو ته یې دا ښودلي وای چې له ملي خائنانو سره له حوصلو کولو وروسته، داسې چلندونه هم کیږي. خو غوا توره او شیدې یې سپینې دي.
رباني چې ولیدل ډګر بشپړ شغلي دی، ده بیا د کابل په هغې غونډې کې چې د ګڼو بهرنیو هېوادونو استازو په ګډون، په افغانستان کې د سولې راوستلو لارو چارو موندلو په موخې او هدف باندې جوړه شوي وه، داسې وړاندیز وکړلو؛ موږ لومړی باید د دولت د ننه سوله او جوړه وکړو، بیا به د دولت ضد جنګیالیو سره پر سولې باندې خبرې کوو. ځوان رباني دغه خبرې په داسې وخت کې کوي چې یوه ورځ د مخه، همدغو غوڼدوالو ته جمهور رئیس غني وینا کړي وه او هغه پخپلې وینا کې طالبانو ته د قید او شړط څخه پرته خبرو وړاندیز کړی وه. ګرانو لوستونکو! ما خو ځوان رباني ته د مخه څو ځلې سزاوې وټاکلې او چا عملي نکړلې. د هغه دغې وروستي عمل ته تاسې لوستونکي جزا وټاکئ، ممکن ستاسو وړاندیز شوي جزا افغاني واکمن (که واکمن وي) ومني او رباني ته سزا ورکړي.
هو! که په یو هېواد کې په سوونو او زرونو هوښیاره او پوهه لارښودان او رهبران شتون ولري، د هغې هېواد پر ولسونو باندې خدای پاک رحم کړی اوسي. په هغې هېواد کې د شیطانانو د ژوند کولو ځالې نه جوړیږي او د منډو رامنډو ډګرونه یې تنګیږي او خلک یې د هوساینې او آرامۍ ساهګانې وباسي. هېوادونه د ښو او پوهو لارښودانو په لارو ښوونو باندې د اقتصادي او ټولنیزو پرمختیاو او شېرازتیاو پر لورو باندې مخ پر وړاندې ځي او د اقتصادي او ټولنیزو لوړتیاو پړاونه وهي. د افغانستان ولس له ټولو څخه ستره نیمګړتیا، یا همدا د پوهو او په وطن باندې مینو لارښودانو نشتوالی دی او یا د لارښود له مقام څخه د هغوی د مخنیوي له امله، موږ له دغو غټو او سترو بدبختیو او اوږدو غمیزو سره لاس او ګرېوان یو.
عمر خوړلي افغانان په دغو خبرو باندې ښه پوهیږي چې د قوم او ملت مشران به ټولنې ته له زیاتو ازمایښتونو ورکولو څخه وروسته، د مشرانو او لارښودانو په توګه باندې پېژندل کیدل، نه د پیسو، ډلبازیو او د پردیو د مزدورانو د څېرو په اغوستلو باندې. د پولدارو او ډلبازانو له ورانیو او وېجاړیو به خلکو نفرت کولو. د پردیو شړیو اغوستونکي خو به په ښکاره توګه د هېواد او هېوادوالو لومړۍ درجه دښمنان ګڼل کیدل.
خو نن ورځ دغه یاد شوي بریدونه ړنګ شوي دي او هر څوک د رهبر او رهبرانو خبرې بادوي. دوی دغه خبرې ځکه بادوي چې پوهیږي څوک حساب نه ترې غواړي او حساب ترې غوښتلی هم نشي. نن هغوی څوک چې دغه پاس دوه ډوله کالي (پانګه او د پردیو لاسپوڅي) پرغاړو او تن باندې لري، له هغو کسانو څخه چې ملي جامه یې اغوستي وي، ډېر معتبر، ډېر لوړ او د ډېرو غټو «عزتونو» او نومونو څښتنان دي.
افغانستان چې نن دوه سری دولت او دوه داسې غټ «رهبران» لري، کوم چې بهرنیانو کښېنولي دي، له هغوی څخه دې د ښو شپو او ورځو راتګ په طمعو باندې نه اوسیږي. ځکه، ما د دوی بې وسۍ پاس یادې کړلې. پر دغې خبرې برسېره چې دوی بهرنیانو کښېنول، د دوی دواړو فکرونه هم د ملي او نړیوالو چارو او مسئلو په باب باندې، یو له بله ډېر متفاوت او حتا په ځینو برخو کې سره متضاد دي. په دوی دواړو کې د مټو زور هم ظاهرأ د دویم «رهبر» زیات دی.
د افغانستان د دویم «رهبر» وروستۍ خبرې او د ده د «ویاندویانو» خبرې، د هېواد خلکو ته په ښکاره داسې پېغام رسوي چې د دواړو «رهبرانو» ترمنځ د ګډ کار کولو چانس نشته. په افغانستان کې به د بنسټګرو بهرنیانو د بنسټګرۍ چارو او کړنو د زیاتولو او افغانستان د نړیوالې بنسټګرۍ په اډې او ځالې باندې بدلولو چارې بشپړیږي. په پای کې به افغانستان د هغو بهرنیانو له سختو بریدونو سره مخ کیږي چې له دې خاورې څخه، د هغوی د دولتونو پر لور باندې بنسټپال ورصادر کیږي.
د دو سرو «رهبرانو» د شتون له امله، افغانستان د فدرالي کولو نوم لاندې د تجزیې له خطرې سره هم مخ دی. دوی دواړو، هغه ډول لکه چې د ولسونو په رایو باندې جواري وکړله، دوی د ولسونو پر نور سرنوشتونو باندې هم جوارۍ کولو ته تیار دي. وايي؛ هغوی چې په ویالو باندې ټوپونه اچولی شي، هغوی ته لښتي هېڅ دي.
نو ځکه د ټولو هغو افغانانو، کوم چې په هېواد کې آرامتیا، د هېواد شېرازتیا او د هېوادوالو لپاره ښه، آرامه او په اتفاق ژوند غواړي، دنده ګڼل کیږي چې وخت له لاس څخه ورنکړي او په اتفاق سره له دغو بلاګانو څخه او له هغو بادونو څخه چې دغه ډول بلاګانې یې زموږ هېواد ته راوړي دي او راړي یې، د هېواد او هېوادوالو نجات او خلاصون لپاره بډي راونغاړي، لاسونه سره ورکړي او لاس پر کار شي.

د کتاب او کاپي رایټ نړیواله ورځ

 

ژباړه او راټولونه: شفیق الله یوسفزی

د کتاب ورځ د ملګرو ملتونو د فرهنګي، علمي او روزنیز سازمان (یونسکو) له خوا د نړیوالې ورځې په توګه پيژندل شوی او هر کال د نړۍ څه د پاسه سلو هېوادونو کې د آپریل د میاشتې په ۲۳مه لمانځل کېږي. دا ورځ د روسيي هېواد لخوا د لیکوال د حق څخه د دفاع ورځې په نوم هم نومول شوی.

د کتاب نړيوالې ورځې د لمانځلو وړانديز د لمړي ځل لپاره د هسپانيې هېواد لخوا د یونسکو په ۲۸مه غونډه کې وشوه. د کتاب نړیواله ورځ د آپریل په ۲۳مه ځکه ټاکل شوې چې دا ورځ د ځينو لیکوالانو او د نړۍ د فرهنګي شخصیتونو د زېږېدنې یا مړینې ورځې سره برابره ده. د کتاب نړیواله ورځ د لمړي ځل لپاره د ۱۹۹۵کال د اپریل په ۲۳ ولمانځل شو.

دا ورځ په لومړي ځل له کاتالونیا څخه برتانیې او شمالي ایرلینډ ته ولېږدول شو او د سینټ جورج ورځ بلل کېده، چې په دې ورځ به میئنانو یو بل ته کتابونه سوغاتول.

د کتاب په نړیواله ورځ کتاب چاپوونکي، کتاب پلورونکي او د کتاب مینه وال په ګډه سره کار کوي او خلک د کتاب لوستلو ته هڅوي.

په برتانیا او شمالي ایرلینډ کې په دې ورځ ماشومان کتاب لوستلو ته هڅول کېږي او د دوې د خوښې کتابونه ورته ورکول کېږي. کارپوهان وایي چې په کوچني عمر کې د ماشومانو لخوا د کتابونو لوستل، د دوې مغز ته وده ورکوي. متحده ایالات د ماشومانو د ښې روزنې لپاره ډېرې هلې ځلې کوي، څو له ښوونځي مخکې کم عمره ماشومانو ته د کتاب د مطالعې امکانات برابر کړي.

د نړۍ په ډېرو هېوادونو کې لاهم خلک کتاب نه لولي. بې سوادي، نا امني، بې وزلي او د زده کړو ټيټه کچه یې اصلي لاملونه دي.

باراک اوباما وایي پوهنه د معلوماتو د پېر سکه ( کرنسي) ده.

په امریکا کې د شیکاګو په پوهنتون کې ښوونکی تیموتي نولېس وایي د “انسان د ماغزو په سلو کې ۹۰ وده د صفر نه تر ۵ کلنۍ پورې ده”. خو هغه زیاتوي “موږ په سلو کې ۹۰ پیسې په هغو ماشومانو لګوو چې عمر یې تر پنځه کلنۍ پورته دی”.

د نړۍ د هر قوم د پرمختګ تر شا د همدې قوم پوهان او لیکوالان لوی لاس لري او همدا لیکوالان او پوهان دي، چې د خپل قوم او ولس د پوهولو لپاره کتابونه لیکي او د کتاب له لارې فکري، ټولنیز، اقتصادي، سیاسي او فرهنګي بدلونونه رامنځته کوي.

کتاب د پرمختللې، علمي او ټکنالوژیکي نړۍ دوازه ده. علم او پوهه د کتابت پواسطه تر دې ځایه رسیدلې ده.

آسماني کتابونه او د پيغمبرانو لارښوونې د کتابونو پواسطه تر مونږ انتقال شوي او همدارنګه د ټولو فکري او کلتوري میراثونو انتقال، له یوه نسل څخه بل نسل ته د کتاب په بڼه صورت نیسي.

که په دې ښکلې ژوند کې له کتاب سره ملګرتیا ونه کړو، نو بیشکه چې د مهمو انساني لاسته راوړنو، د الهي او بشري معرفت څخه به بی برخې یو.

د کتاب په نړیواله ورځ، په ځینو هیوادونو کې کتاب خرڅوونکي د کتاب پلورنې په وخت یو سور ګل کتاب پېرېدونکي ته ورکوي.

د کتاب او د کتاب د مطالعې د ارزښت په اړه د نړۍ بېلا بېلو پوهانو مشهورې ویناوې کړي چې یو څو يې دلته را راخلو:

اروښاد ګل پاچا الفت وايې : زما ارمان به هغه وخت پوره شي، چې د پوهی قيمت کم شي او هر څوک يې اخستيلای وشي » ددې اصل پر بنسټ واقيعاً پوهه، علم او زده کړه د انسان په فکر او عقل کې بدلون راوړي، او دغه ګټه د بلې هرې ګټې څخه زياده او درنه ده.

د ژورې خبرې په نوم کتاب کې مې د کتاب په اړه د لیکوال میرزا عالم حمیدي دا خبرې خوښې شوې، چې لیکلي يې دي: ((ما د کتاب په سترګو نړۍ لیدلې هو ویلې شم چې د مینې ستره نښه تاج محل دی، د جګړې ستره سرچینه پنتاګون ده)).

په بل ځای کې د کتاب د اهمیت په اړه د مسولي وینا را اخلي چې: ((هر څوک چې یو ګټور کتاب له منځه یوسي لکه یو انسان يې له منځه وړی وي او هر چا چې یو انسان له منځه یوړ، لکه چې نړۍ يې له منځه وړې وي)).

یو فرانسوي شاعر بیا وايي: ((لرغوني لیکوالان داسې زورور لارښوونکي دي چې تر اوسه پورې په موږ باندې د قبرونو څخه بادشاهي کوي)).

په حواله رسنۍ (فیسبوک) کې یو کس د کتاب په اړه لاندې پوسټ کړې وو چې د ډېرو کسانو لخوا خوښ او خپور شو: تر تش جېب مي له کتابونو تشه خونه بده ایسي، ځکه لومړی مانا مفلیسي او دویم یعني جهالت!

کتاب مي یواځینی رښتینی ملګری پاته شوی دی، هیڅ وخت یې نه! نه دي راته ویلي، د هیڅ نېکۍ په رایادولو یې نه یم شرمنده کړی او تل یې زما هره اندېښنه، سوال او غوښتنه په مینه ځواب کړې ده، تر دې نو بل نژدې دوست چیري وو؟!

جوزف براډسکي بیا وايي: ((د کتاب تر سوځولو خراب جرمونه هم شته، یو یې دا دی چې کتاب ونه لولې)).

سټیفن کینګ وايي: ((کتاب کامله سرګرمي او تفریح ده، نه په کې تجارتي اعلانونه شته، نه بريښنا او بټرۍ غواړي، د هرې روپۍ په بدل کې ساعتونه خوند دربخښي. زه حیران یم چې ولې خلک د هغو شیبو لپاره چې ضایع کیږي، ځان سره کتاب نه لیږدوي)).

انا کوتاینډلن وايي: ((کتابونه الوتکې دي، رېل ګاډي دي او لارې دي. کتابونه سفرونه او منزلونه دي، کتابونه کورونه دي)).

ابراهام لینکن وايي: ((کتاب دې ته پکارېږي چې سړي ته وښيي چې د ده مفکورې ډېرې نوې نه دي)).

جې کې رولېنګ وايي: ((کتاب لکه هېنداره وي: که دې یو احمق په کې ولید، دا تمه نه شې کولای چې نابغه په کې ووینې)).

 

د اېران د کلتور وزیر د کتاب او مطالعې په اړه وايي: هیله لرم داسې مهال راشي چې د خواستګارۍ (انجلۍ ته په مرکه تللو) معیار د کتاب لوستل او مطالعه وي، یعني د انجلۍ کورنۍ د هلک په اړه دا یو اساسي معیار وګرځوي، چې که دا ځوان مطالعه کوي مونږ ور سره خپلوۍ ته چمتو یو.

سټین فلیپس بیا د کتاب د اهمیت په اړه وايي: ((جامې زړې واغوندئ، خو نوی کتاب واخلئ)).

جورج مارټین وايي: ((هماغسې چې توره تیرولو ته اړتیا لري، ماغزه هم کتاب ته اړتیا لري)).

 

زم هېر دی، چې چا ویلي، خو ډېره ښکلې وینا ده چې؛ یو ښه کتاب د سلو ملګرو ارزښت لري، خو یو ښه ملګری بیا د یوه کتابتون هومره ارزښت لري …!

د شفیق امیرزي خبره ده چې: ما یو کتاب لوست، پر شا يې لیکلي وو: ((فردا برای خواندن دیر است همین اکنون بخوان)).

مه خپه کېږه! کتاب کې چې لیکوال يې دوکتور عائض بن عبدالله القرني او ژباړن يې رحمت الله مومن دی، د کتاب په اړه کښلې: د نېکمرغۍ د لاس ته راوړلو یوه ډېره مهمه وسیله د کتاب مطالعه ده!

جاحظ په دې اړه داسې وایې: ((کتاب هماغه یوازېنی صمیمي دوست او مخلص ملګری دی، چې نه دې خفه کوي او نه دې پرېږدي، نه در نه څه غواړي، نه درسره دوکه کوي، نه خیانت او نه تملق او چاپلوسي.

کتاب هماغه څه دی، چې په کتلو سره یې خوښۍ زیاتېږي، ذهن تېزوي او ژبه صفا کوي، زړه ته ډاډ ورکوي او سینه پرې پراخېږي!

کتاب هماغه څوک دی، چې هم د شپې له تا څخه پلوي کوي او هم د ورځې، هم په سفر کې او هم په حضر (کور) کې.

دا هماغه یوازېنی ښوونکی دی، چې که ورته اړ شوې، نو له ملاتړ څخه دې لاس نه اخلي!

موږ باید په دې پوه شو، چې تر ټولو غوره څه چې وزګار خلک پرې د شپې او ورځې خالي وختونه ډکوی شي کتاب دی.

دا هماغه شی دی، چې د دین او دنیا چارې پرې سمبالېدلای شي.

جاپان په نړۍ کې لومړنی هېواد دی چې وګړي یې مطالعې ته ډېر وخت ورکوي او همداراز اروپا، امریکا او د آسیا ځینې هېوادونه هم په نړۍ کې له هغو هېوادونو څخه شمیرل کېږي، چې وګړي يې مطالعې ته ډېر وخت ورکوي.

جالبه دا، چې څه موده مخکې، یو ډله چينايي ځوانان چې شمیر يې ۵۳ تنو ته رسېده، مطالعې ته د خپل خلکو د هڅولو په موخه د پلازمينې بیجینګ په يو واټ کې سره راټول شول او د یو نيم ساعت لپاره يې دغه واټ د خلکو د تګ راتګ په مخ تړلی وو.

دغه کمپاین ته “پریږدۍ چې مطالعه واټونه اشغال کړي” نوم ورکړل شوی وو. دغه ځوانان د یو انلاین ګروپ د چټ (تماس) له لارې يې لومړی خپله خبره يوه کړه او بیا په یاد ښار کې سره راټول شول.

په ۲۰۱۴ کال کې د تر سره شويو سروې ګانو له مخې هر چینایي په اوسط ډول ۴۵۶ عنوانه کتابونه، ۶۵۰۳ ورځپاڼې او ۶۰۷ عنوانه مجلې لوستي خو سروې زیاتوي چې ډيری چينایان بیا د خپل د مطالعې دغې کچې څخه راضي نه ښکاري او ټينګار کوي چې باید مطالعه لا زياته شي.

د څېړونکو په وینا افغانستان یو له هغو هېوادونو څخه دی، چې د کتاب لوستلو دود په کې ورځ تر بلې ورځ کمزورې کېږي، په ځانګړي توګه د کتابونو په لیکلو او لوستلو کې د مېرمنو ونډه ډېره کمه ده.

لیکوالان د کتاب د چاپ په بدل کې پيسې ترلاسه کوي، لیکوالۍ ته د کسب په سترګه ګوري او د همدې هنر له لارې یوه مړۍ حلاله روزي ګټي، خو په افغانستان کې بیا لیکوالان که زیان ونه کړي نو ګټه خو هیڅ نه کوي. عام وګړي په کتاب پيسې نه ورکوي او له بده مرغه دا دود لا هم روان دی.

د کتاب د مطالعې د لیوالتیا د پیدا کولو لپاره په پښتو ژبه کې ښه کتاب د ( څه ډول مطالعه وکړو؟) نومیږي، چې د کتاب ژباړن ډاکټرسیف غریب یار دی او دا علمي اثر د ارواپوهنې، د ښه لارښوونې او تمرینونو په ګډون لوستوونکو ته د ښه مطالعې زده کړه ور کوي.

 

ﺗﺎ ﻭﯤ ﮐﺘﺎﺏ ګﻮﺭﻩ ﻧﻮ ﺯﻩ ﺑﻪ ﺩﺭﺗﻪ ﻧﻪ ﯾﺎﺩﯦږﻡ

ﺗﻪ ﻣﯥ ﻫﯧﺮ ﻧﺸﻮﯤ !، ﮐﺘﺎﺑﻮﻧﻪ ﺭﺍﺗﻪ ډﯦﺮ ﯾﺎﺩ ﺷﻮ

اباسین یوسفزي

 

د کتاب نړیواله ورځ دې د کتاب مینوالو ته مبارک وي!

ماخذونه:

  1. د الفت نثرونه
  2. ژورې خبرې
  3. مه خپه کېږه
  4. یونسکو ویبپاڼه
  5. د بي بي سي ویبپاڼه