عبدالله عبدالله د هر مثبت ګام په وړاندې خنډ شیطاني مثلث

 

عبدالله عبدالله چې د نظارشورا او اسلامي جمعیت په سیکټاریستي او اخوانۍ روزنیزه او جګړه یزه مدرسه کې لوی اوروزل شوی، هېواد او سیمه کې د پېښو په وړاندې د همدغې مدرسې له لیدلوري دریځ نیسي او د څو لسیزو وروستني حالات هم په ۹۰ یمه لسیزه کې د اسلامي جمعیت او نظارشورا د مطلقه او انحصاري واکمنۍ له عینکو ویني.

دا مهال، نه ۹۰ لسیزه ده او نه په کور دننه او بهرني حالات هغه څه ته ورته دي چې عبدالله عبدالله يې په چاپېریال کې لوی شوی او نه د اسلامي جمعیت زړې نسخې او تګلارې د پلیتوب وړ دي چې مخینې يې هم د ناورین پرته، هېواد ته بل څه نه درلودل!

اسلامي جمعیت چې ۹۰ لسیزه کې یې برهان الدین رباني مشري کوله او هغه مهال یې هېواد لپاره د افغان حکومت او ملګرو ملتو د سولې تګلار شنډه کړه، نن چې عبدالله عبدالله يې استازولي کوي، په ورته دریځ غواړي د ولسمشر غني په مشرۍ د سولې هڅې او تګلار سبوتاژ کړي او د ۹۰ یمې لسیزې پشان دوه لسیزې وروسته هم افغانستان په بل او نوي ناورین ورګډ کړي.

ولسمشرغني تېره میاشت طالبانو سره د سولې لپاره خپله اووه ماده یزه تګلار اعلان کړه او طالبانو سره یې د یوې میاشتې اوربند، تر هر ډول مذاکراتو مخکې، د دې تګلارې اصلي شرط وګاڼه.

ویل کېدای شي د دې طرحې ان لومړیو شېبو کې، هېواد کې دننه او بهر په پراخه کچه هرکلی وشو. ولسمشري ماڼۍ د لا اغیزمنتوب لپاره په نوموړي تګلار کې د هېوادوالو د جوړونکو وړاندیزونو کړکۍ پرانیستې پریښوده، خو عبدالله عبدالله له لومړي سره او تر هر چا مخکې د هغې د سبوتاژ لپاره خپله خوله پرانیسته. نوموړي د نومبر په پنځمه د فرانسي خبرې اژانس سره په خبرو کې د دې تګلار اهمیت او جدي والی تر شک لاندې ونیو او زیاتوي «هیچا دغه طرحه د یوه پروګرام پتوګه جدی نه ده نیولې … دغه طرحه له بل هر څه د هیلو یو لیست دی. هیڅوک دغه طرحه جدي نه نیسي ــ نه د افغانستان خلک او نه بل څوک، ازادي راډیو»

البته عبدالله عبدالله په خپله پورته پریکړه کې، ځان هم د حکومت د برخې، هم د اپوزیسیون، هم د طالب، هم د افغانستان د خلکو (عبدالله د افغان کلمې په ځای، د خپلو پلانونو له مخې د افغانستان خلک کاروي) او هم د نړیواله ټولنې استازی راپېژني او د دوی په نابللي استازیتوب وایې چې «هیڅوک دغه طرحه جدی نه نیسي»!

خو که له نوموړي وپوښتل شي چې که ستاسو په مزاج برابر د هیڅوک پرځای هر څوک، یانې هم افغان حکومت، هم طالب، هم افغانان او هم نړیواله ټولنه کومه طرحه لري او هغه د عبدالله په خبره جدي ګڼل کیږي، هغه به کومه طرحه وي، عبدالله به څه ځواب ولري؟

د حکومت په طرحو نېوکه او هغه هم د سبوتاژ په موخه او بلخوا خپله طرحه نه وړاندې کول، یا نه لرل، د جګړې په درېدو او سولې ته په رسېدا کې، څه مرسته کلای شي.

د ولسمشر د سولې په اووه ماده یزه طرحه کې، منځټکی طالبانو سره اوربند دی او دا همغه ټکی دی چې شیطاني مثلث (عبدالله او د ده لنډه غر + طالبان + پاکستاني جنرالان او ISI)، يې په وړاندې خنډونه جوړوي.

دلته باید هېره نه کړو، د عبدالله ډله له هر څه زیات له اوربنده ډاریږي. یوه میاشت اوربند چې طالبانو سره د خبرو د پیل لپاره د حکومت لخوا په پام کې نېول شوی، عبدالله عبدالله او د هغه جګړه مار سخت ځوروي!

د جګړې دوام د عبدالله او د هغه د ډلې لپاره لنګه غوا ده. که جګړه جاري وي، مرکزي او غښتلی دولت نه شي جوړېدای او دا هغه څه دی چې د عبدالله د لنډه غرو د موخو منځړی جوړوي. په جګړه کې د جګړه مارو ډلو چې د عبدالله پرشاوخوا راټول دي د وسلو، تاریاکو او هر څیز ښه سوداګري او تجارت روان دی. که جګړه جاري وي د عبدالله د ډلې د وژنو، قتلونو، غلاوو، چور او تالان پوښتنو ته فرصت نه پیداکیږي. لکه څنګه چې تېرو څو لسیزو وښوده، کمزوری حکومت د افغانانو او نړیوالې ټولنې چور شوې پیسې، د دې ډلې له لنډه غرو نه شي اخیستلای. دلته هم باید حکومت کمزوری وساتل شي او جګړه باید په غرغنډو وي.

د مرکزي حکومت له پیاوړتیا څخه نه یوازې په کور دننه نظارشورا، اسلامي جمعیت او نورلنډه غر ریږدي، بلکې بهر کې ISI او د پنجابي پوځ لنډه غر هم خپله اینده تیاره ویني، نو ځکه د اسلام اباد، طالبانو او د عبدالله د لنډه غرو مثلث، د اوربند مخالف او د جګړې د دوام لامل ګڼل کیږي.

تېر ځل هم د روان کال د غوایې میاشتې په ۱۸ مه، د سولې د مشورتي لویې جرګې په تړاو، عبدالله عبدالله په ترکیه کې د دغه هېواد له دولتي اناتولي خبري اژانس سره مرکه کې ویلي ول« د لویې جرګې د تر سره کېدو پرمهال د دولتي او اقتصادي فعالیتونو د بندېدو ترڅنګ، خلکو ته د درنو مالي زیانونو په رسېدو سره زموږ د هېواد په اړه نوې لاسته راوړنې نه لرلې»

لومړی عبدالله او ټاکنیز ټیم یې لویه جرګه تحریم کړه او وروسته يې د هغې د پریکړو په اړه اناتولي اژانس سره یاده مرکه وکړه. دغه جرګه کې د افغانستان د ټولو ولایتونو ۲۳۰۰ تنو استازو ګډون کړی وو چې ۳۰ سلنه یې مېرمنې وې. د جرګې ګډونوالو د یادې جرګې په پنځمه او وروستۍ ورځ سولې ته د رسېدو لپاره په ۲۳ مادو کې خپل وړاندیزونه، نظرونه او غوښتنې له افغان حکومت سره شریکې کړې.

پاکستاني خبریال سلیم ساپي په پاکستانۍ جنګ ورځپاڼه کې لیکي «خلیل زاد طالبانو سره ژمنه کړې چې د دې ډلې ۵۰۰۰ غړي له بنده خوشې کړي، خو ولسمشر غني دا طرحه نه ده منلې او ویلي یې دي چې امریکا کولای شي هغه طالب بندیان خوشې کړي چې د دوی په زندانونو کې بندي دي. افغان دولت د سولې مشورتي لويې جرګې د پریکړې له مخې د ښه نیت څرګندولو په موخه، یو شمېر محدود بندیان خوشې کړل، خو د سراسري اوربند پرته به هیڅ بندي خوشې نه کړي.»

خو عبدالله عبدالله بیا د لړم میاشتې په ۹ مه، خلیل زاد او طالبانو ته په غوړه مارۍ کې وایې«که د طالبانو خوشې کېدا(هغه هم د دوه تنه امریکایانو په تبادله کې، لیکونکي) سولې سره مرسته کولای شي، باید تر سره شي. که چیري دلته بندیان وي، د خلاصون لپاره يې باید کار وشي»

عبدالله عبدالله داسې خبرې امریکا او طالبانو ته په غوړه مارۍ سربېره، پر ولسمر غني د فشار اچولو لپاره کوي. ایا عبدالله د دې تضمین کولای شي چې د دوه تنه امریکایې استادانو په تبادله کې د ۵۰۰۰ تنو طالبانو خوشې کېدل، چې هغو کې د طالبانو سړیخواره والیان او قومندانان شامل دي، اوربند او سولې سره مرسته کولای شي؟

حکومت د ښه نیت لپاره څو ځلي د طالب بندیان خوشې کړل، ایا په جګړه کې سړښت راغی؟

عبدالله او خلیل زاد غواړي، جګړه باید توده وساتل شي. هره پلمه باید وکاریږي چې د مرکزي حکومت د سولې کارنده طرحې تر پلي کېدا مخکې سبوتاژ شي.

افغانان باید د عبدالله د لنډه غرو په ګډون په دولت کې دننه د اوربند او سولې مخالفین تر طالب او داعش کم ونه ګڼي. باید د مرکزي حکومت پر شاوخوا راټول واوسو. حکومت یوازې د ولس په ملاتړ د اوربند او سولې تګلار پلې کولای شي.

د ۲۰۱۹ کال د نومبر ۶ مه

سرلوڅ مرادزی

جنگ خاورمیانه را به کدام سو می‌برد ؟

اصطلاح خاورمیانه در زمان امپراتوری روم باستان بکار برده شد ، آنان شرق امپراتوری خود را خاور نام‌ می‌بردند  و با تقسیم جغرافیای شرقی به سه منطقه همچون خاور نزدیک و خاورمیانه‌ و خاور دور که شامل چین می‌شد .

خاورمیانه در شکل گیری تمدن بشری در طول تاریخ جایگاه حساس برای قدرتهای بزرگ دوران خود بوده‌ است . و از طرف دیگر بدلیل قابلیت‌های ژئوپلیتیکی ممتاز ، توانمندی‌های محیطی و منابع سرشار از انرژی از لحاظ اقتصادی همیشه مورد توجه در جهان بوده که تقریبا بالای ۶۰ درصد نفت جهان را تامین می‌کند .

خاورمیانه یا میدلیست با بافت نژادی مختلف با فرهنگ‌های گوناگون از ملیتهای متفاوت تشکیل شده است که در تقسیم‌های جغرافیای چندین کشور را در بر می‌گیرد . بافت حاکمیت سیاسی کشورهای خاورمیانه اکثرا به صورت استبدادی و دیکتاتوری با تکیه بر یک مذهب اسلامی با نژاد اکثریت شکل گرفته است . موجودیت مذاهب مختلف،  بخصوص شیعه و سنی همواره باعث تنش‌های درون کشوری و تاثیر گذار بر روابط خارجی آنها بوده است، اختلافات مذهبی بزرگ‌ترین عاملی است که باعث شده این کشورها پرطرفدارترین خریداران سلاح و تجهیزات نظامی از کشورهای غربی و بالاخص آمریکا باشند  بطوریکه انباری از باروت در منطقه ایجاد کرده‌اند ، و همواره تلاش برای دست‌یابی به سلاح هسته‌ای را از خود نشان داده‌اند .

از آنجا که نفت خاورمیانه در اقتصاد جهانی نقش بسزایی در تعامل قدرت‌های سیاسی منطقه و جهان سرمایه را داراست ، با نگرشی به جغرافیای مناطق نفت خیز خاورمیانه می‌توان به وضوح دید که بالای ۹۰ درصد از چاه‌های نفت در تمام کشورهای حوزه خلیج فارس در استان‌های شیعه نشین قرار دارد اعم از عراق ، کویت ‌، عمان و عربستان و … . که اکثر این کشورها با حاکمیت سنی‌ها که در جمعیت اکثریت‌اند اداره می‌شوند که شیعیان اقلیت ، در بدنه‌ی حکومت جایی ندارند ، و خواسته‌های آنها نه تنها برآورده نمی‌شود بلکه حرکت‌های اعتراضی آنها هم سرکوب شده‌ است . و همواره آنها را در فقر نگه داشته‌اند .

بافت جمعیتی درعربستان از مرکز به طرف غرب و دریای سرخ سنی نشین ، فاقد هر گونه چاه نفت با اکثریت جمعیت آن کشور ، در مقابل قسمت شرقی آن در کناره‌های خلیج فارس شیعه مذهب با در اختیار داشتن تمام چاه‌های نفت کشور ، دقیقا عراق هم با چاه‌های نفت آن در استان‌های شیعه نشین در جنوب و … .

تشیع در خاورمیانه اکثرا اثناء عشری – دوازده امامی – هستند که مراجع تقلید آنها در ایران و یا عراق اند . در تنش مذهبی در کشورهای حوزه خلیج فارس ایران در یک طرف و دیگر کشورهای غرب منطقه در طرف دیگر معادله برای حفظ قدرت دائم در تلاش بوده‌اند ، ایران با توجه به موقعیت موجود منطقه‌ای همواره کوشیده است که کنترول غول اقتصادی نفت را در دست بگیرد که هر بار قیام شیعیان سرکوب شده‌اند . ایران در حمایت شیعیان ناکام بوده و در ضدیت با اسرائیل همواره کوشیده است خود را به عنوان رهبری جهان اسلام معرفی کند .

حکومت‌های سنی کشورهای نفتی حوزه خلیج فارس همواره شیعیان خویش را از مشارکت در نظام سیاسی و قدرت مدیریتی کلان کشوری باز داشته‌اند ، زیرا ترس از بحران مالی و حتی تجزیه کشور دارند . در این اواخر هنگامی که نام حوثی‌های یمن برای مشارکت در نظام سیاسی و امکان برخورداری آنها از مسئولیت‌های حکومتی مطرح شد تمام کشورهای عربی حوزه خلیج فارس به مخالفت برخواستند و آن را پدیده‌ای نو برای تداخل در نظام سیاسی حکومتی خویش قلمداد کردند و عامل تشدید اعتراضات و زمینه‌ی تجزیه برای کشورهای خویش دانستند . لذا برای فرونشاندن و سرکوب تداخل شیعیان حوثی یمن در بدنه‌ی حکومت آن کشور ، ائتلافی به رهبری عربستان تشکیل دادند که با دخالت نظامی با عنوان‌هایی همچون ” عملیات طوفان قاطعیت ” و ” عملیات احیای امید ” شروع کردند که هنوز هم ادامه دارد .

هرچند در بحران موجود ایران به سوی رو در رویی نظامی می‌رود ، و آمریکا با دهشت‌بار خواندن تجربه‌ی جنگ عراق و افغانستان؛ تا حد امکان از جنگ خود داری می‌کند ، اما در دو مورد آمریکا وارد جنگ خواهد شد ، یکی از آن موارد گره خوردن منافع کشورهای خلیج فارس با اروپا و آمریکا است که در صورت به خطر افتادن آن و یا برخورد کشتی‌های عرب با کشتی‌های ایرانی می‌تواند زمینه‌ساز جنگ شود . از جهت دیگر با خروج ایران از قاعده‌ی برجام برای دست‌یابی به اورانیوم با غلظت بالاتر هم می‌تواند اسرائیل را در هجوم بر مراکز اتمی ایران ترغیب کند .

آنچه عیان است جنگ با ایران جز تکرار تجربه‌ی عراق و افغانستان هیچ محصولی دیگری عاید قدرت‌های بزرگ نخواهد شد . اما مورد پنهان آن بعلت آشفتگی نظام اقتصادی و نبودن سیاست روشن در منطقه که محصول عملکرد ظالمانه در عرصه‌های مختلف نظام حاکمیت در هر کدام از کشورهای حوزه‌ی خلیج فارس است ، انگار مسیری را می‌پیماید که در کتاب‌های آسمانی تورات و قرآن به آن اشاره شده است.

در قرآن در سوره اسرا از آیه‌ی ۴ تا ۷ به صراحت از دو بار تکرار یک سرنوشت اما با شرایط مختلف در آینده به مرکزیت مسجدالاقصی با خطاب به بنی اسرائیل هشدار داده شده است که اشاره به وجود ظلم و فساد دارد و خداوند ملتی را برای پایان دادن به آن بر می انگیزاند که به جنگ جویانی توانا (اولی البأس شدید) نام می برد. که با اشاره ی پیامبر(ص) در  مرحله ی اول فرمود: مردی از آنها صلیب را می شکند که اشاره ی آشکار به جنگ های صلیبی بود.

زمامداران مسیحی و همچنین اسلامی برای حفظ موقعیت خویش در حکومت‌های مفسد خود نزدیک به دو صد سال جنگ های مذهبی علیه هم (بین ادیان ابراهیمی) راه انداختند که هدف هم بر روی بیت المقدس متمرکز بود، به جنگ‌های صلیبی شهرت یافت.

بعد از ۵۵۰ سال از نزول آیه بناگاه با مرگ یک خلیفه‌ی مسلمان ، کردها فرصت یافتند با رهبری صلاح الدین ایوبی وارد کار زار بشوند و توانستند برتری قوا را به نفع خویش تغییر دهند و وارد بیت المقدس شوند. با قرارداد صلح صلاح الدین و ریچارد شیردل، بیت المقدس زیارتگاه آزاد برای هر سه دین گشت و جنگ‌های صلیبی فروکش کرد.

در حقیقت اشاره‌ی قرآن به کردها(ملت ابراهیم نبی(ع) )است که به «اولی بأس شدید» یا جنگ جویان ذاتی معرفی می‌کند. در تورات هم خداوند منجی ملتها را از ریشه‌ی پیامبران یعنی از فرزندان ابراهیم و در بین ملت ابراهیم معرفی می‌کند چنانچه به مفصل در مقاله ام با عنوان «منجی در ادیان ابراهیمی» به تحقیق آورده‌ام.۱

یهودی‌ها امروزه هم کردها را به عنوان حامی خویش می‌دانند چنانچه کردستان را متعلق به خود می‌دانند ، زیرا خود را پسران پیامبران کردها یعنی پسران یعقوب نبی ع– همان اسرائیل- فرزند اسحاق ع پسر ابراهیم ع  می‌دانند که از سرزمین اجدادی خویش – کردستان – به امر پدر خود یعقوب به مصر کوچ کردند . بنی اسرائیل  در زمان یوسف ع و بعد از او در مصر سالیان متمادی با عزت زندگی کردند تا در زمان یکی از فرعون‌ها به عنوان برده به بندگی گرفته شدند که با فرمان موسی نبی ع از مصر به فلسطین کوچ می‌کنند .

موسی نبی ناجی بنی اسرائیل ، زمانی که از فرعون گریخت در سرزمین مادری خویش پیش پیامبری از فرزندان ابراهیم آرام گرفت  . همچنین  بعد از طالوت بنی اسرائیل باز زیر سیطره اعراب کنعانی قرار گرفتند و ستم‌ها متحمل شدند که باز داوود نبی ع که آن هنگام به سرزمین ابراهیم پناه برده بود و در آنجا به پیامبری رسیده بود با لشکری اورشلیم را فتح کرد و آن شهر را پایتخت خویش قرار داد .- یهودیان داوود را پادشاه خود می‌دانند نه پیامبر خود – .و همچنین بنی اسرائیل آزادی اسیران بابل را به دست عموزاده های خویش – کردها – می‌دانند .  در کل وعده‌ی تورات به قوم یهود ، برپایی حکومت عدل الهی در ایلام – همان سرزمین جدشان ابراهیم ع –  اشاره شده است . در این اواخر هم دولت اسرائیل سرزمین اشغالی بلندی‌های گولان – اعراب بعلت نداشتن حرف گ آن را جولان می‌خوانند – که ساکنان اصلی آن کردهای سوریه است ضمیمه‌ی خاک خود کرد با دلیل اینکه این بلندی‌ها خاک اعراب نیست و به اجداد او تعلق دارد .

صفت ” اولی باس شدید ” به تعبیر قرآن که جنگجوی ذاتی معنا می‌دهد خصیصه‌ای است که کردها در جنگ سوریه با داعش و مقاومت در برابر ارتش ترکیه و همچنین عکس‌العمل شدید آنها بعد از حمله آمریکا به عراق  از خود نشان دادند . قرآن به برانگیخته شدن آنها اشاره می‌کند یعنی در یک صف واحد و با وحدت کامل بریک عقیده.

اما وضع کنونی آنها با گرایش‌های متفاوت سیاسی و حتی کمونیستی با جغرافیای مختلف در زیر سلطه‌ی حاکمیت‌های جداگانه در چند کشور ، که ترکیه‌ی عضو ناتو یکی از آنهاست .به تعبیر امام حسین ع مستضعفانی که به بردگی کشیده می‌شوند  و بقول سلیمان نبی ع آنان زنجیر شدگانند – قبل از روز موعود الهی – کتاب سلیمان ۸۳ .

آیا جز این است که تمام امور به خدا بر میگردد -قرآن- . جنگ با ایران ، آزادی کردهای ایران را رقم خواهد زد همچون تجربه‌ی جنگ با عراق و ضعف حکومت مرکزی در سوریه ؛ از طرف دیگر روسیه پرتگاهی برای قدرت سیاسی- نظامی ترکیه شده است که منجر به جدا شدن آن کشور از ناتو خواهد شد .

زمینه انگار طوری طراحی شده است که قدرت‌های بزرگ همچون آمریکا ناخواسته به حمایت از کردها برخیزند و چنان تدوین شده که گویا اجباری در کار است  .

۱برای مطلب بیشتر به مقاله‌ام با عنوان ” منجی در ادیان ابراهیمی / طاهره خدانظر ”  مراجعه شود.

طاهره خدانظر

t.khodanazar@yahoo.com

 

 

 

 

 

 

 

سیستان، پارت، خراسان او افغانستان

 

استاد شهسوار سنګروال

د خراسان خارجي وجود او جغرافېوي حدود!؟)

استادشهسوار سنګروال

لرغونی سېستان: 1

جورج پټريټ په دې انددی،چې د سېستان ډېرلرغونی نوم ؛زره ،وو؛چې يونانيانواولاتين تاريخپوهانوددرنګيانا په نوم يادکړی دی.

دداريوش په ډبرليک کې زارانکا کښل شويدی ،چې په راوروسته کې نيمروزوبلل شو….

دسېستان نوم له بېلابېلووېيونواونومونوسره تړاو لري ،چې موږسېستان،سکستان،سکيتيان،ساکان،سکه،ساک،سهاک،زرنج،سجستان،زرنګ،سکزي،زرنګانا،نيمروزاونوردساري په توګه يادولی شو..

ياقوت حموي وايي،له کشمير نه دسېندترغاړې بيا دعرب ترسمندرګي پورې دغه ځمکه دسېستان دوګړوپه ولکه کې وه ….

يوشمېرتاريخپوهان دغه سيمه دلرغونې اريانا شپاړسمه ناحېيه،خوپه اوستا کې يولسمه ناحېيه بلل شويدی . .

هغه مهال چې ساکانويوه لويه ټولواکمني جوړه کړه،سکستان ياسيستان ډېرنامتو سواو. .

دمحمدتقي بهارخبره سېستان،سکستان دی اومخکې ترهغې دسېستان نوم زرنګا وو…دسېستان په تاريخ کې دزرنګ ښارداستوروي تاريخ،دکيسو،افسانواودداستانونوټاټوبی ګڼل شوی دی . .

حميداله مستوفي انګېري،چې دزرنګ ښارګرشاسپ ودان کړی دی اوزرنګ يې وباله ،چې وروسته عربانوپه زرنج يادکړ. .

له دې لنډې يادونې برېښي،چې سېستان اوږ تاريخ لري …اودلوې خراسان افسانه ددغې سيمې په تاريخي دب دبې اولرغوني شتون سيوری نشي غوړولی ،داځکه،چې دغې سېمې له لرغونې زمانې نه راواخله دعربوتربريدپورې خپل څومره والی اوڅرنګوالی خوندي کړی دی .

داسکايي قبايلوبېلابېلې قبيلې اوخېلونه،چې موږدساري په توګه ؛ازي يي؛اوساکاروي؛يادولی شو…په دغه پراخه سيمه کې ودان وو،چې هخامنشېانودوئ ساکا بلل،ااثوريانودوېته اشکوزي وېل،خوپه اوستاکې د؛توريا؛په نامه يادشوي دي ..

ددوئ نامتوپاچا؛ازس؛(58م ز)له سېستانه نيولې ترارغندابه اوهمغسې ترپنجابه پورې ديوه سترحکومت بنسټ کېښود . .

اسکايان،پارتيان،پهلوايان…پخپلوکې سکني تربوران دي اودپهلوايانونامتوواکمن اوموسس؛ونوس؛نومېده(120م ز)،چې په سېستان اواراکوزي باندې سلطنت کاوه . .

له پهلوايانوسربېره دساکانويوبل نږدې تربور؛پارت؛(وروسته پارتيان)،چې په اصل کې باختريان ول،دباخترپه لويديځ اوداوسني ايران په شمال کې دواک اوځواک څښتن ول . .

ددوئ دواکمنۍ په تړاوبه وروسته وغږېږواوس راځوديته،چې دعربوديرغل په مهال څه پېښ شول؟په دې به وغږېږواودسېستان نخش ته به په لنډه توګه تم شو ..

سيستان په اسلامي پېرکې :2

له اسلامي پېرنه دمخه اووروسته دسېستان په اړه اوږدې څرګندونې شويدي د؛عجايب المخلوقات؛ليکوال ،سېستان دخداې دنعمتونوټاټوبی ګڼلی دی .

ابن فقېيه،دغه لويه اوپراخه سيمه دلرغونوڅرګندونوپه رڼاکې دسېستان په نامه ياده کړې ده . .

مېسوبارتولد،وايي ښايي ساکان په مخزيږدي اوومې پېړۍ کې سېستان ته راغلي وي …ابن حوقل دسېستان په مشهوروښارونوکې دزرنج،بست،بالشرخج،بلدي داوريانې مينداور،بغنيز،خلج يانېغرج،بشلنګ،خاش،قرنين،طاق فره،سروان اوزلقان يادونه کړې. .

داسلام دخپرېدوپه مهال په دې لرغونې خاورې برهمن واکمنو،چې تاريخ کې درتبيل شاهانوپه نامه نامتوول واک چلوه . .

ددې لړۍ پاچايان دتاريخ په اوږدوکې دتورکانو،ساسانيانو،هنديانواوعربانودبريدونوپر وړاندې دريدلي دي اودسېستان له هامون ترکابله اوان دسېندتروادي پورې،خپل واک اوځواک ساتلی وو..

هغه مهال،چې حضرت عمرداسلامي خلافت واګې خپلې کړې،دابوعبيده بن ثقفي په مشرۍ اوبيا وروسته دسعدبن وقاص په قومنده،عرب جنګيالېيودساسانيانوشاهي ماڼۍ اودبدبه رانسکوره کړه .

درېېم يزګرددنهاوندله جګړې(20هجري)وروسته مخ په ختيځ راخلاص شوځواکونه يې په نېشاپورکې ځاې په ځاې کړل اوبيا يې دماورالنهرله خاقان څخه پوځي مرسته وغوښته . ده په21هجري خپل پوځ پياوړی کړ…خوعرب جنګيالېيوديزدګردنيولوپه پلمه افغانستان ته راغلل اودوه پوځي جبهې پرانستې،لومړی جبهه يې ،نيشاپوراومروې ترمينځ(خراسان) اود ويمه جبهه يې په سېستان کې ترارغنداوناوې پورې وغوځوله. .

دحضرت عثمان دخلافت په مهال احنف بن قيس له هرات نه تر مروې پورې پوځي چارې څارلې اوځواکونوته يې سپا رښتنه وکړه چې باخترته مخه کړي،چې هغوهم په مروه کې ديزدګرد درې زره کسېزپوځ ته ماته ورکړه …ولې دسېستان په پوځي جبهه کې له سېستانه تربست پورې عبداله بن عميرليثي دواک خاوند وو .دلېږدي په دېرشمه ربيعه بن زيادسېستان ته راولېږل شواودپهره يا فهرج زالق يا جالق ترکابوکولووروسته له هلمنده پورېووت اوزرنج ته څېرمه ددرشت په سيمه کې ديوې خونړۍ جګړې په ترڅ کې اپروېز(ايران درستم زوې)يي سولې ته رامات کړاوعربوزرنج لاندې کړ..

بل لورته عرب جنګيالېيوپه خراسان کې سېاسي اوپوځي ځواکمنتيا ترلاسه کړه…که څه هم په مرو،باختراوتخارستان کې عربوغوښن پرمختګ ونکړ،ولې بېاهم دسېستان جبهه دخراسان دپوځي اوسېاسي جبهې سره توپيردرلود،ځکه چې سېستانېانودربيع له خواټاکل شوی عرب ؛حارثي؛له سېستانه وشاړه ،نوهغه ووچې اميرالمومېنين داپلاعبدالرحمان بن سمره له يوه سترپوځ سره راغی اوحسن بصري دزرنج ښارکلابند کړخودې پېښې ډېر دوام ونکړ،ځکه چې دحضرت عثمان له شهادت نه وروسته عبدالرحمان بن سمره بصرې ته لاړاودزرنج چارې اميربن احمرته پرېښودې اوسېستانېانوبېا پاڅون وکړ،اميربن احمروتښتېد اودسېستان وګړوخپلواکي اعلان کړه . .

يودبل پسې دحضرت علي،اميرمعاويه له امويانوراواخله ترعباسېانوپورې ګڼ شمېرعربي سرداران واليان اوجنګيالي سېستان ته راولېږل شول،چې موږربېع الحارثي،عبادبن زياد،يزيدبن زياد،عبدالعزيزبن عبداله عامرموسا بن طلحه يوشمېرنوردساري په توګه يادولی شوخوهېچا سېستان ايل نکړ…ان تردې چې دحجاج اوعبدالرحمان بن اشعث ترمينځ داسې پېښې رامينځته شوې،چې له سېستانه ترکابله پورې دخلکوپاڅون ان په خراسان هم اغيزه وکړه ….

ددغوپېښوپايلې اوغبرګونونه دومره غوښن شول،چې حجاج دعبدالرحمان بن اشعث دککرۍ په بدل کې دسېستان واکمنۍ رتبيل ته وسپارله . .

رتبيلان چې ډېرکلونه دکابل،کندهار،بست اودلوې سېستان جګړوکې دعربوخلاف ودرېدل ..ترهغې،چې ابومسلم خراسانی دامويانوخلاف دعباسيانوملاتړی شو…اوپه پاې کې عباسېانوهغه وواژه اودخراسان پېښوبله بڼه خپله کړه . .

خرا سا ن :  دخراسان په تړاوډېروتا ريخپوهانواوڅېړونکوډېرې څرګندونې کړي دي،ولې يوشمېرليکنېوروايتي اوسېاسي بڼه خپله کړې ده اوپه روايتونواوشعرونو دومره ټينګارشوی،چې دليکنوله څېړنيزمېتوداومزاج سره اړخ نه لګوي .

دساري په توګه؛فرهنګ؛دعنصري بلخي(ملک الشعرا)شعرته په اشاره،چې دغزنوي سلطان محمودپه ستاينه کې اودهغه پلازغزنه په اړه کښلي،کاږلي دي:

خدايګان خرسان به دشت پشاور       به حمله ای بپراکندجمع ان لشکر

دلته لوستونکی نپوهېږي،چې دليکوال موخه دخراسان له نوم نه ددې نوم لرغونتوب دی اوکه ديوه دولت اوهېوادنوم؟

هره خبره چې وي ويبه،خوکه يوازې په شعرديوه نوم هويت اوپېژندنه دتاريخي ارزښت پوله ټاکي،ولې يادليکوال بيا په دغه شعرسترګې پټې کړيدي؟ :

ابوالفرج روني پخپله قصيده کې داسې ليکلې دي ،

غزوه ګوارنده باد،شا جهانرا      ناصردين،راعی زمين وزمان را

موکب منصوراوهنوزبه موهند     برتن افغان تنيده است فغا ن  ر ا

مسعودسعدسلمان،بيا په دې اند دی :

نه ګفتم چيزيا رب نه جستم چيزجزرستن     نه راندم اسب جزپويه نديدم خلق جز افغا ن

خاقاني په دې تړاوکښلي دي،چې بختيان(پښتانه)افغان اوخراسان يعنې څه؟

بختيان نفس من که جرس دارشوند      ازدهان جرس افغان خراسان يابم

داسې لسګونه لاسوندونه، بيتونه اوشعرونه موندلی شو،چې په هغه کې دافغان موجوديت له لرغونې زمانې نه راواخله تردې دمه څرګنددی ولې دخراسان حدوداووجوبيا دناڅرګنددي،دخوشحال خان خبره:

دافغان په ننګ مې وتړله توره           ننګيالی دزمانې خوشحال خټک يم

دې کې شک نشته چې ځنې نومونه دشاعرانولپاره دوېاړلوسمبولونو،استورواوداستعاروبڼه خپله کړې ده ،خوپه تاريخي لاسوندونوکې ديوه هېواد سېاسي جغرافېيه خپل تعريف لري . .

معاصرتاريخپوهان ډېرټينګارپه څېړنيزتاريخ کوي،نه په دې چې ديوسيلاني په څېريوازې دنوم په يا دولوبسنه وکړي …داځکه،چې په تاريخ ليکنه کې بايد له وګړپوهنې،توکمپوهنې ،لرغونپوهنې اوټولنپوهنې اوله نوروټولنيزواواقتصادي توکونه  استفاده وشي .

…څومره چې دخراسان دنوم خبره ده،غوره به وي،چې تاريخي اوجغرافيوي متونوته سرښکاره کړو :

لومړئ خبره دخراسان له نامه نه پيلوو،ډېرڅېړونکې په دې انددي،چې خراسان دلمر خاته(مطلع الشمس)په مانا دی خوريانې لمر،اسان يانې ځاې .مفاتيع العلوم خوارزمي په دې انددی(72مخ)چې خراسان په پهلوي کې دختيځ په مانا دی…اسلامي پېرکې،ګڼوڅېړونکواوتاريخپوهانوهم خراسان دختيځ په مانا ګڼلی دی اولويديځوتاريخپوهانوهم ورته څرګندونې کړيدي ،يوازې په دې توپېرچې خراسان يې دختيځې سيمې په مانايادکړی دی،خودخراسان دجغرافېې په اړه ټول څېړونکې په يوه خوله نه دي .ځنويوازې ختيځ لوری،ختيځ پلو،ختيځه ځمکه اوختيځ ته په اشاره …يادکړی دی .ځنوڅوښارونو اوولايتونوته ځانګړی کړی دی ،چې موږنيشاپور،هرات،مرواوبلخ دبېلګې په توګه يادولی شو..

يوشمېرتاريخپوهانودومره پراخ ګڼلی دی،چې له مينځنې اسيا سغدانېيه راواخله ترپارس،افغانستان اوان دهند ترنيمې وچې پورې رسولی دی . .

موسا خورني په پنځمې زېږدي پېړۍ کې،چې څېړونکې يې مينځپانګه دبطليموس له جغرافېې سره ورته ګڼي،ليکلي دي،چې دايران فلات يې په څلوروبرخوويشلی دی ،لومړئ برخه يې پخپله لويديځ،دويمه برخه يې په جنوب کې نيمروز(سېستان)،درېيمه برخه يې په ختيځ کې خراسان اوڅلورمه برخه يې په شمال کې کپکاس په ګوته کړی دی . نوم ورکي تاريخپوه دسېستان په تاريخ کې دخراسان په اړه داسې ډاګيزه کړېده :

؛څومره چې شمال پلوته ځوباختردی،که جنوب خواته ځونيمروزدی،ولې مينځنۍ برخه په دوه برخووېشو،که څومره لويديځ لورته ځودايران يوشمېرښارونه دی اوکه ختيځ پلوته

ځو نوخراسان دی…ددايرت المعارف په پنځم ټوک کې راغلي دي ،ألپتګين دلومړي عبدالمالک ساماني (621مخ)له خوادخراسان په سپه سالاري وګمارل شو،دهغه له مرګه وروسته دمنصوربن نوح ساماني له امره سرغړونه وکړه،له خراسان نه دزابلستان اوغزني(350هجري)په لوررهي شو،چې دغه مهال دغزني واکمن؛لويک؛ وو؛.

داچې دخراسان دنامه پېدايښت له کومې نېټې سره سرخوري غوره به وي،چې دتاريخ په رڼاکې،ددغې کلېمې لرغونتوب ته سرورښکاره کړو:.

پارت،سا سان اوخراسان :پارت(پارتيان)دافغانستان له اريايي قبيلوڅخه يوموهم اصلي ټبروو،چې په دويمې مخزيږدي پېړۍ کې دواک خاوندان شول.دوئ دساکانويوه څانګه اويا دهغوسکه تربوران وو،چې تاريخپوه غباردغه سلطنتي کورنئ دافغانستان اصلي اريايان ګڼي …له دوئ څخه ؛ارشاک بلخي؛خراسان ته لاړاوديوه دولت بنسټ يې کېښوداودپارس په هېواد کې(تاريخچه مختصرې افغانستان15مخ)ديونانيانوځاې ناستي شول .؛،

پارتيانو،چې په کوموسيموواک چلووه،هغه هېواديې دپارتيا په نوم يادوو،چې څلور خوايې په دې ډول وې ،له هريرودنه دخزرترسمندرګي پورې،چې دمېديا له پولونه پيلېده،په اصل کې له دوه ولا يتونوهيرګانيا اوپارتيا څخه،چې داريانا په شمال لوديځ کې موقېعت درلود،جوړوو.ولې کله په بېلا بېلونومونواوترډېره دپارتياپنوم ياديده . .

دپارت خراسان په جغرافېيه کې دغه سيمې شاملې وې،نيشاپور،طوس،جوين،سبزوار،شارود،دامغان اودپارس شمال ختيځ ته يوشمېر پرتې ځمکې دساري په توګه يادولی شو .

دارساس کورنۍ وروستی پاچاساسانيانوته دياغي اوباغي خطاب وکړ،که څه هم جنرال اردشېرلاپه درې پرلپسې جګړوکې دپارت پاچا؛ارته بانوس؛په ځانګړي ډول په وروستئ جګړه کې داسې ځپلی وو،چې بيا يي د؛سوسېاني؛له ماتې وروسته سرراپورته نه کړ .

که څه هم دپارت ؛ارساس؛کورنۍ يوتن دخسروپه نوم په ارمنستلن لس کاله نورهم حکومت وکړ. .

احمدعلي خان کهزاددپارتيانوپه هکله په دغوټکوټينګارکوي،چې : ؛پارتيان يوه اريايي څانګه ګڼلی کېږي اويوباختري(پکت،پخت،پختي)ټبردی،په اوستاکې بخدي،چې دبلخ لرغونی نوم دی اوهم په ريګويد کې(وګوری دافغانستان تاريخ377مخ)پکهت=پخت زکرشويدی…ددوئ استوګنځاې داريانا په جنوب ختيځ د؛سپيتاګوناګېري؛(سپين غر)په مينځ کې دوئ دپکتيا=پختيا په نوم نامتوشول .؛

دبېستون په ډبرليک کې دلرغونوپارتيانو(پرتو=پارتو)نوم د؛ت؛ پرځاې ؛ث؛کښل شويدی،يانې پارثيا(پرثو)،چې دپختيا سره اړلګوي .

هېرودوت بېا پارتيان داپريتي په بڼه کاږلي دي،چې ښايي اوسني اپرېدي وي .

ساسان،چې وروسته په ساسانيانويادشول،يومشهورشخص وواوپخپله يې له يوې نامتوکورنۍ سره تړاودرلود…ده هغه وخت له سلطنتي؛بزرنجي؛کورنۍ سره اړيکې ټينګې کړې،چې له هغو سره يې خېښي اوخپلوي وکړه .

دساسان دنده دمزدک خدمت وواودده له مرګه وروسته دهغه مزدک مجاور؛پاپک؛دده زوې وټا کل شواودی دبزرنجي کورنۍ خورايی کېده چې دده دباور له وجې زوې يې اردشېردپوځ قومندان شواودپارت پاچا؛ارتابانوس؛ته يې ماته ورکړه،خوکله چې هغه ختيځ ته پرشا شو،دلته دی چې دخراسان کلېمه دبزرانجي سلطنتي کورنۍ په دربار کې ياده شوه،ولې کوم ټاکلی ځاې په ګوته نشو،يوازې دلوري اوطرف په مانا وکا رول شو،چې موخه ترې ختيځ وو،خودغه ختيځ نه خارجي وجود درلوداونه هم جغرافېوي حدود…!؟

کله چې بياداسلام سپېڅلی دين سيمې ته ورسېداودرېيم يزدګرد،له وېرې داصفهان ختيځ ته مخه کړه،يوځل بيا دخراسان اصطلاح وکارول شوه .

کرستن سن،له اوسني ايرانه يانې له تهرانه نيولې ترالبرزغرونو،همغسې دخزرترسمندرګي،مرو،دپاميرغرونه،هرات دخراسان برخه ګڼلې ده …(ايران درعصرساساني179مخ) .

په اسلامي پېر کې ابن خرداد،مسعودي،اصطخري،ابن حوقل،احمدبن عمر،ابوزيدبلخي،ياقوت حموي،ناصرخسروقبادياني بلخي،منوچهري دامغاني اوپه لسګونونورودخراسان په اړه څرګندونې کړې دي،چې په ټوله کې دغه سېمې دخراسان برخه ګڼلی شوې دي : خوارزم،تاشکند،سمرکند،طاربند،،بخاره،بلخ،نېشاپور،فرغانه،،سغدانېيه،بدخشان،پوشنج،بادغيس،طبسين،طوس،مرو،سرخس اويوشمېرنورې لوې اووړې سيمې يادولی شو.

يزدګردله نهاوندجنګ نه(20هجري)وروسته په مروه کې له ؛ماهوي سوري؛پناه وغوښته

هغه مهال چې عبدالرحمان بن سمره دسېستان اوارغنداوپه ناوه کې پرمختګ وکړ،ولې په مروه کې اميربن احمردخراسان يوشمېرسيمې لاندې کړې اويودبل پسې ربيع بن زيادحارثي اوسعيدبن عثمان دخراسان واليان وټاکل شول اوله اموروده پورېوتل ،خوکله چې قتيبه ابن مسلم له سېستانه راوګرځېد دخراسان حکمران وټاکل سواوپه مروکې ځاې پرځاې شو .

ددې خبرې مانا داده،چې دخراسان اوسېستان سېمې سره بېلې وې اوخپل بېل پوځي تشکيل اوجوړښت يې درلود .

لکه څرنګه چې دخراسان حکمران قتيبه له مروې نه مخ په باختراوتخارستان پرمختګ وکړ،خودسيستان په جبهه کې عبدالرحمان بن سمره بست،کش،کندهار،هلمنددارغنداب ترناوې پورې سيمې لاندې کړې .

له درېيم خليفه نيولې تراموي اوعباسي پېرونوپورې دغه سلسله روانه وه،ترهغې چې ابومسلم،ماهوي سوري،استادسيس هېروي،،حرېش سيستاني،محمد دشدادزوې اوازروبه دمرزبان زردشتي زوې،دطاهرپوشنج اونورومشرئ په افغانستان کې يودبل پسې ملي خوځښتونه اوپاڅونونه مينځته راغلل …

ددغوملي ازادي بښونکواتلانوپه لړکې يوهم اميرحمزه سېستاني وو،چې دازادئ ډګرته راووت …په داسې مهال يې سياسي ډګرته را ودانګل ،چې سيمه له سېاسي کړکېچ سره لأس وګرېوان وه .

ده دهارون الرشيدوالي عيسی بن علي له واکه وشاړه اوبيا يې زرنج ونيوه…ده غوښته دخراسان پوځي پلا زنيشاپورونيسي،چې له دې لارې عرب جنګيالي اکمالات ونشي کړی …

اميرحمزه له پرلپسې بريدونووروسته له نېشا پوره بېرته سيستان ته(188هجري) راستون شو.ده په دې پاڅون دعباسيانوټولواکمنۍ سخته وګواښله،داځکه چې په سېستان اوخراسان کې دازادۍ بيرغونه رپانده شول

 

راځی لږ سره وخاندو

Goldad khan 17.6.2019
د نعیمي صاحب سایټ همېش له ګیلو، شخړو، جنجالونو او غمونو خبرې او خپرونې کوي. نو ځکه ما وغوښتل چې ستاسو درنو لوستونکو پام د یوې شېبې له پاره بلې خواته واړوم. لومړی مو پر شنډو باندې موسکه راولم او بیا مو همدغو د سایټ روانو او جارې چارو خواته بوځم.
لکه چې ټولوته پته ده، پخوا وختونه (همدا زموږ د ماشومتوب او تنکیو ځوانیو وختونو پرمهال) په ټوله کې غریبۍ ډېرې زیاتې وې. خو که کله به وچکالۍ راغللې، نو د غریبانو په غریبتوب او شمېرو کې به لا زیاتوالی راغی او ډېری خلک به یې د مړستنو څنډوته ورسول. هغه څه چې ماته همدا د غریبیو اړوند یادیږي، زموږ د سیمې ډېری خلکو به نادر وختونه غوښې او غواړې ډوډۍ خوړلی شولې. زیاترو خلکو به هغه وخت چې د دوی خپله او یا د دوی د خپلوانو او یا ګاونډیانو (ډېوال پردېوال) خلکو کوم څاروی (مېږه، وزه، غوا او نور ورته څاروی) د ناروغتیا او یا کومې بلې پېښې له امله، له مړ کیده څخه د مخه حلال کړو، نو دوی به غوښې پکښې وخوړلې. خلکو چرګې هم ساتلې، خو هغه به یې هم کله کله کوم مېلمه ته حلالولې. څرنګه چې هغه مهال کورنۍ معمولأ ډېرې لويې وې، نو د چرګې څه غوښه به یې چې مېلمه ته ورکړه، د کورنۍ غړوته به نیم نیم ادمکی او یا وزر هم نه رسیده. خو د چرګو په غوښو کې به یې چې شوروا جوړوله، نو د شوروا کټوه او یا دېګ به یې له اوبو ډک کړو او په هغې (په نوم شورا) باندې به د کورنۍ غړو ډوډۍ هم لمده شوله او ټول به خوښ وو. د همغو غریبیو له کبله به خلکو په خیراتونو پسې لېرې ځایونوته مزلونه کول او ورپسې تلل به. خو په ځینو سیمو (خاصه توګه وروسته وختونو) کې د خیراتونو ورکړې هم، لکه پور غوندې شولې. د پور خیرات په دې معنې چې هرچا به چې کوم څوک خپل خیرات ته خبرول، خیرات ته خبر شویو خلکو به هم همغه خلک د کومو چې دوی خیرات خوړلی وه، خپل خیرات ته خبرول او نور څوک به له خیرات خوړلو څخه منع وو. دغې د خیراتونو خوړلو اړوند کوم چا یوه داسې ټوکه (ممکن په څه تفاوت خبره رښتیا وي) جوړه کړي وه:

 وايي، دوه تنه چې د غرونو له کومې درې څخه هوارې سیمې ته په مزدورۍ پسې تللي وو او یو ځای یې د خټګرۍ چاره موندلي او په هغې چارې کې سخت لګیا او مصروف وو. دوی کومه ورځ د مزدورۍ پرمهال، له کوم چا څخه اوریدلي وو چې د دوی د کار له ځایه لېرې، وچ څنار (نوم ما کېښود) کلي کې خیرات دی. دوی چې وچڅنار کلي کې له خیرات څخه خبر شوي، نو پرخپلو خېټو باندې یې لاسونه وهلي او یو له بله سره یې ویلي وو؛ که خدای کول، نن ماښام خو به په مړې ګېډې وریژې او غواړي وخورو. دوی دواړو د خیرات پیلیدو وخت ته ځانونه د چڅنار کلي ته رسولي او د کلي د جوس (خوست کې د کلیو شاوخوا پټیوته جواس وايي) په پټیو کې یوې او بلې خواته سره ګرځي او دا خبرې سره کوي چې د وریژو شخوندونه څرنګه په غواړیو کې ښه ډوب کړي او څرنګه په چل چل غواړي د خپلو شخوندونو جوړولو ځایونو ته ورواړوي، ترڅو نور ورپسې شخوندونه په هغو غواړیو کې وځديي او لا زیات یې غواړ کړي. کله چې د وربلل شویو خلکو جوپې د وچڅنار کلي دروازې خواته ورپیل شوي دي، دوی دواړو هم ځانونه د قلعه دروازې ته رسولي دي. خو هغه ځوانان چې په دروازې کې ظاهرأ د خلکو هرکلي لپاره ولاړ وو، د کوم یو تن پر دوی باندې نظر لګیدلی او له دوی څخه یې پوښتلي دي چې تاسې چېرې روان یاست؟ طبعأ دوی د خیرات خوړلو ورته ویلي وو. خو ځوان ورته ویلي وو، تاسې د ننه نشئ تللی. دوی چې هرڅه د مسافرۍ، مزدورۍ او نور عذرونه ځوان ته وړاندې کړي دي، ځوان د دوی عذرونه نه دي منلي. دوی ناهیلي شوي دي او په څټ روان شوي دي. خو د دوی زړونه همداسې هغو وریژو او غواړیو تخنول او دوی یې قرارته نه پرېښودل. دوی چې د قلعه له دروازې لږ غوندې لېرې شوي دي، د قلعه شاوخوا یې په دې موخې له نظره تېره کړي ده چې که د خیرات ځای ته له کومې بلې لارې څخه ځانونه ورورسولی شي. دا مهال د دوی نظر د قلعه څنګ له دېوال سره، د توت پر یوې ونې خخ شوی دی او سره ویلي یې دي چې د توت په دغې ونې باندې به یو یو تن وخېږو او له دېواله به قلعه ته ورواوړو. لومړی یو تن پردېوال ختلی او بل دې ته انتظار باسي چې هغه د قلعه انګړته د ورکوزیده امکان وګوري. که ممکنه وه او د ده ملګری ورکوز شو، نو بیا به دی هم ونې ته وخیږي او قلعه ته به ورکوز شي. په توت ختلي کس چې دېوال ته کتلي دي، دېوال په نظر ډېر جګ ورغلی دی، نو ځکه یې هڅه کړي ده چې د توت په غوړګې (څانګې) باندې ورو ورو مخ ته ولاړ شي او هغه غوړګه ورو ورو ټیټه شي. کله چې غوړګه دومره ټيټه شوله چې دی پوه شي، نور ټوپ ترې اچولی شي، نو بیا به مځکې ته ټوپ ترې واچوي. تصادفأ د خیرات تربلونه هم همدا د ونې له دېوال سره نیږدې ځاي پرځای او اېښودل شوي وو. د خلکو پېنډې د وریژو او غوړیو پرتربلونو باندې ناستې دي او دی چې لږ پرڅانګې باندې مخ ته تللی دی، څانګه یوناڅاپه پرې ماته شوي ده او مسافر د تربل منځ کې لویدلی دی. په تربل کې رالویدلي مسافرته د خیرات والا کسانو او پر تربلونو باندې ناستو خلکو کنځاوې منځوې کړي او څو تنو ځوانانو نوموړی مسافر څو څپلې او سوکونه هم وهلی دی او بیا یې د قلعه له دروازې ایستلی او شړلی دی. د ده هغې بل ملګري چې د ده لویدل او د خلکو غلمغل اوریدلی، منډې کړي او له قلعه څخه لېرې کوم ځای کې پټ شوی دی. خو کله چې د هغه دا ملګری، د کوم چې کونټی په وریژو خیرن او په غواړیو غوړ دی ورورسیدلی دی، نو تښتیدلی ملګری ورته راپورته شوی او د خپل تربل کې لویدلي ملګري څخه یې پوښتلي دي؛ وریژې او غواړې دې وخوړل او که نه؟ ربړیدلي ملګري یې ځواب ورکړی دی؛ نه، ما  ونخوړل. خو دوی ته مې هم هرڅه ورمړداړ کړل.

کله چې امریکايي پوځونو په ۲۰۰۱ م کال د افغانستان پرخاورې تېری دوکړو، افغانانو له دې کبله چې د شوروي اتحاد له پوځونو سره اوږدو جګړو او ورپسې کورنیو اوږدو جګړو ډېر سخت ځپلي، ژوبل او سخت ستړي کړي وو، نو د دوی پوځونو له راننوتو ته يې په خوښۍ هرکلی ووایه. افغانانو له امریکایانو څخه دا هیلې درلودې چې د دوی پوځونو له راتګ وروسته به په هېواد کې جګړې پای ته ورسیږي او آرامي به راشي. همدا ډول افغانان په دې هیلې وو چې له دې وروسته به یو څه آبادۍ هم راشي. خو حریصو امریکایانو لا دغه تربل نه وخوړلی چې د عراق تربل ته یې وربیړه شوله. د امریکا جمهوري غوښتونکي ګوند جمهور رئیس بوش د افغانستان او عراق پر تربلونو باندې خېټه واچوله. خو کله چې د دموکرات جمهور رئیس اوباما وخت راورسید، نو هغه له ځانه سره وویل چې زه که تورپوټکی هم یم، د دموکرات ګوند مشر او د امریکا جمهور رئیس یم، نو زه له بوش څخه څه کم یم. هغه د خپلې واکمنۍ پرمهال په خپل وار سره بیا د تونس، مصر، لېبیا او سوریا دولتونو پرضد، د نوموړو هېوادونو خلکو منځ کې ګډوډۍ پرلارې واچولې. د لېبیا دولت یې نېغ په نېغه وټکوه او له پښو یې وغورځوه. د سوریې دولت یې د نسکوریدو پولو او څنډوته ورنیږدې کړو. خو د تونس او مصر دولتونو ځانونه له زیاتو او پرلپسې ګډوډیو او بشپړو ماتو بچ کړل. د افغانستان تربل په ګډون، په دغو ټولو نورو تربلونو (لوبو او چارو) کې امریکایانو څه ونخوړل، خو د خپلو پتلونو ګونټي یې خیرن او غوړ او یادو شویو دولتونوته یې هرڅه ورمړداړ کړل.

اوس وختونه ترامپ لګیا دی ایران ته اوبه ورخړوي. څرګنده به شي چې ترامپ به د دغې خیرات له تربل څخه څه وخوړل شي او که د ده به هم د مخکنیو یادو شویو مشرانو غوندې کونټي لمده او خیشته شي، خو څه به ترې ونخوري.

یادونه : – موږ خوستیان د وریژو ډک کنډول او یا ښنک (د لرګي جوړ کنډول) ته چې منځ کې یې خوزۍ وي او هغه د نګه غواړیو او یا شوروا ډکه وي، تربل وایو. پخوا وختونه به د خیرات کنډولونه او ښنک ډېر ستر وو او ګړد چاپېر به یې اووه – اته تنه ځاییدل. پرهغو سترو کنډولونو او ښنکونو باندې به یې د خیرات پرمهال دومرې ډېرې وریژې کېښودلې چې د هغو وریژو سر او خوزیو ته به څلور او پنځه کلن ماشومان نه وررسیدل. سره د دې چې هغه وریژې به د پنځو او شپږو پېنډو (هغه ډله کسان چې د کنډول ګړد چاپېر کېني، موږ پېنډه ورته وایو) بس کیدې، خو کله به چې یوه پېنډه جګیدله، د بلې پېنډې له ناستي د مخه به د خیرات والا کسانو نورې وریژې پر کنډولونو او ښنکونو باندې اېښودلې او غواړي خو به یې هرې پېنډې ته زر زر او څو ځلې ورتازه کول.

ریښتینی دوه مخی څوک دی

د نن ټکی اسیا په یوه خبر کې چې د طالبانو ویندوی بریښناپاڼه ګڼل کیږي، لولو« پخواني ولسمشر حامد کرزي له افغان حکومت او امریکا څخه غوښتي چې د سولې روانو هڅو په وړاندې دې د خپلې دوه مخې او متناقضې پالیسۍ څخه ډډه وکړي. کرزي د امریکا او حکومت له لوري د نظامي عملیاتو زیاتوالی او بمبارۍ د سولې د روانو هڅو سره په تضاد کې ګڼلي». نوموړې بریښناپاڼه دا هم زیاتوي چې طالبانو سره د امریکا د مذاکراتو له پیل راوروسته د طالبانو په خلاف چاپې، بمبار او نظامي عملیات زیات شوي او دې سره سم د ملکي تلفاتو شمېر هم ډېر شوی.

کېدای شي د حامد کرزي، طالبانو او د دوی د نورو حامیانو په اند، د طالبانو په وړاندې عملیات د سولې هڅو سره اړوپیچ وي، خو د ډیری افغانانو په نظر د سولې د هڅو تر څنګ پرلپسې عملیات چې طالبان يی افغان حکومت سره د مخامخ خبرو لپاره نه وي چمتوکړی، اړین دي؛ باید نورهم شدت پیداکړي او لا تهاجمي بڼه غوره کړي.

باید په ډاګه وویل شي، طالبانو سره د سولې خبرې چې د پنجاب پشان بهرني ملاتړي تر شا لري، په زارۍ او ننواتو نتیجه نه ورکوي، دلته پوځي عملیات باید د سولې د خبرو د بریا او بشپړندوی په توګه وګڼل شي.

که ښاغلی کرزی د سولې خبرو کې امریکا په دوه مخۍ تورنوي، کېدای شي خبره يي تر یوه بریده په حق وي . خو دلته هم په امریکا د کرزي نېوکه د هغې سولې لپاره چې د هېواد او افغانانو په خیر وي نه تر سترګو کیږي، کرزی د جهادي مافیا له ګټو سره  یو ځای د خپلو ګټو د زیان په غم کې کړیږي.

امریکا سره په یوه تله کې د حکومت وراچول او د سولې په هڅو کې يي دوه مخی ګڼل، حقیقت کې خپله د کرزي دوه مخي راسپړي.

د کرزي موخه دلته هم د حکومت له دوه مخۍ څخه یوازې ارګ دی. اسلامي جمعیت، نظارشورا او په یوه خبره ټوله جهادي مافیا چې په ورته وخت کې د حکومت غوړه برخه جوړوي او له حکومت بهر بیا کرزي سره په یوه ټلواله کې شریک دي، د کرزي په اند په دې دوه مخۍ کې برخه نه لري. کرزی همدغه شریکباڼو سره یوځای، د ارګ خلاف طالبانو سره ماسکو کې ګوري او په قطر کې خپلو طالبي یارانو سره د ارګ د ځایناستي په توګه ځان ځلوي.

کرزی او حواریون يي ارګ سره د موازي حکومت چلند کوي. دوی په دې توګه ځان سیوری حکومت راپېژني.

د کرزي د حوارینو او شریکباڼو داسې دریځ، طالبانو ته فرصت او پلمه لاس کې ورکړې چې حکومت سره له مخامخ خبرو ډده وکړي او د ارګ پرځای دې جهادي مافیا سره دلته، هلته وګوري.

دا چې کرزی او مافیايي حواریون يي د حکومت د پوځي عملیاتو بولاله هم تکراروي، طالبانو سره په  زدوبند کې، ترسره کیږي. طالبي رسنۍ ځکه د کرزي او جهادي مافیا، حکومت ضد څرګندونې په ډول و سرنا خپروي!

حکومت د روژې او کوچني اختر په ورځو کې طالبانو څخه د اوربند غوښتنه وکړه، خو هغوي په بېشرمۍ سره رد کړه. حکومت د ښه نیت په موخه د کوچني اختر په ویاړ او وروسته ۸۸۷ تنه طالبان له زندان خوشې کړل چې ګروپ وار به خپلو کورونو ته لاړ شی، خو کرزی او مافیايي په دې اړه پټه خوله دي!

کرزي طالبانو سره د ناڅرګنده اړیکو او ژمنو په لامل د سولې په مشورتي لویه جرګه کې هم ګډون ونه کړ او هغې سره يي پرېکون وکړ.

حکومت سره له مخامخ خبرو ډده چې په کور دننه د کرزي او جهادي مافیا لخوا طالبانو ته ډالۍ شوې، حکومت اړکړی چې طالبانو سره د سولې خبرو تر څنګ چې د مشورتي لويي جرګې د لارښوونو په رڼا کې مخې ته ځي، پوځي عملیات هم له پامه ونه غورځوي.

دا عملیات په روژه او اختر کې د اوربند په اړه د طالبانو د ملي ضد دریځ وروسته، ښه په بریا سره مخ په وړاندې روان دي.

د جون په ۲۵ مه، د لوګر ولایت محمداغې ولسوالۍ کې ۱۳ وسلوال طالبان چې دوه يي مشران ول، ووژل شول او ۳ يي ژوبل شول، دغه عملیاتو کې یو شمېر وړې او لويې وسلې هم ترلاسه شوي. په همدې نېټه د خوست په موسی خېلو ولسوالۍ کې تر ۲۰ ډېر طالبان نېول شوي.

بل پلو«افغان کمانډو ځواکونو د زابل میزانې ولسوالۍ کې د طالبانو مشهور نظامي مسوول او د هغه لس ساتونکي وژلي دي.
د زابل والي رحمت الله یارمل وایي، ملا الفت خطرناک قومندان وو چې تیره شپه یې پر پټنځای ځانګړو ځواکونو چاپه وهلې او له خپلو ۱۰ وسله والو سره یې وژلی دی.تاند»
همدارنګه د دغو بریالي عملیاتو تر څنګ د افغان کماندويي ځواکونو لخوا په دې وروستیو کې د طالبانو له زندانونو څخه یو زیات شمېر افغان خوشې شوي او زندانونه دړې وړې شوي.

د افغان امنیتي ځواکونو د همداسې بریاوو په مهال کرزی او جهادي مافیا چیغې وهي چې افغان حکومت دوه مخی دی او سولې ته ژمن نه دی.

د اجراییه ریاست واکمن عبدالله عبدالله هم کرزي سره غاړه تاووي او ارګ ته په اشاره وايی چې طالب بندیان د سولې خبرو پیل لپاره د ښه نیت ښوودلو په خاطر خوشې شوی او له دې کار څخه باید کمپایني ګټه وانه خیستل شی. البته ټول خبر دي چې ارګ دا بندیان د سولې د مشورتي لويې جرګې په لارښوونه خوشې کړي، چې عبدالله عبدالله د خپلې ډلې سره یوځای هغې سره پرېکون وکړ. تر اوسه چې سوله نشته اتل يي هم نشته، خو چې سوله راځي اتل به يي هم افغان ولس وي، طبعآ ارګ چې د ولس استازولي کوي په دې بریا کې به بې برخې نه وي.

طالبانو په دې وروستیو کې بزګرانوته امر کړی چې خپلو ځمکو کې کوکنار وکري او دوی يي د ساتنې ضمانت کوي.

کاشکې چې کرزي په دې اړه هم خپله غاړه خلاصه کړی وايی او خپل وروڼه يي له دې اسلامي ضد عمل څخه راګرځولای وايی.

بلخوا کرزی د حکومت د دوه مخۍ خبره داسې مهال کوي چې ارګ وايي امریکا د سولې خبرې د ارګ د دریځ سره سمې پرمخ وړي.

په نورو هېوادو کې چې ولسمشران متقاعد شي، کورونو کې کښيني او ځیني د ژوند او کار خاطرې لیکي، خو کرزی هیڅ ارام نه لری، په یوه پښه ګډیږي او لکه د شړومبو مچ ځان به هر څه کي ورګډوي!

د ۲۰۱۹ کال د جون ۱۷ مه

سرلوڅ مرادزی

دهېواد داستقلال دسلمې کلیزې په ویاړ څېړنیزه مقاله پرینت ایمیل توضیحات لیکونکی پوهاند جانس زړن د ننګرهار پوهنتون د ژبو او ادبياتو پوهنځي 6.6.2019Jans دغازي اعليحضرت امان الله خان دواکمنۍ ژورناليستيکي او مطبوعاتي لاسته راوړنې دهېواد دآزادۍ او استقلال دبېرته تر لاسه کولو داته نويېمې کالېزې په مناسبت غواړم چې دافغانستان داستقلال او آزادۍ دملي قايد غازي امان الله خان دواکمنۍ دمطبوعاتي او ژورناليستيکي لاسته راوړنو په اړه يو څه وليکم ،اعليحضرت غازي امان الله خان په خپله يو ستر فرهنګپال ،هنر دوست او ادب پروره پاچا وه ، غازي امان الله خان دهنر او ادبياتو ، ژورناليزم ، انځور ګرۍ، موسيقۍ او دفرهنګ دبېلابېلو اړخونودپياوړتيا او پراختيا دلارې يو مبارز او فرهنګي شخصيت و. ډېری څېړنې دا څرګندوي چې دغازي امان الله خان زياتره نژدې ملګري او دوستان يا شاعران وو،يا ژورناليستان ،يا ليکوالان او هنر مندان او يا هم دښکلو هنرونو لارويان ، ټول هغه ملي ، انقلابي او فرهنګي شخصيتونه لکه عبدالهادي پريشان داوی،محمود ظرزي، عبدالرحمن لودين ، سيد احمد لودين قندهاری ، ولي محمد خان دروازی، شجاع الدوله بابکرخيل، مير قاسم خان،ابراهيم خان جمشيدي،آدم خان (دګرشک حکمران ) ، مير ياربيګ خان دروازی، غلام احمد اعتمادي ، ، غلام محۍ الدين افغان ، سيد حسن خان فرقه مشر ، غلام جېلاني خان اعظمي (دکابل دادبي انجمن مشر) ، محمد سعيد خان حبيبي مشهور په (لالا) ،انور بسمل، تاج محمد خان بلوچ ، فيض محمد خان ناصري ، عبد الحسين عزيز، مشهور هنر مند استاد قاسم افغان ،پياوړي هنر مند او انځور ګر استاد فرخ افندي او يو شمير نور …په اصل کې دهغه ستر خپلواکي غوښتونکي غورځنګ مشران او غړي وو چې دفرهنګ او فرهنګی چارو له لارې يې خپله مشروطه غوښتونکې مبارزه پر مخ وړله . (۴: ۳۹) غازي امان الله خان دخپلواکۍ او ژورناليزم دپراختيا په برخه کېس امان الله خان وايي :(( دآزادۍ يوه خوږه ثمره داده چې تاسې ، عالمان ، فاضلان ، مشايح ، وکيلان او دملت عزتمند او مخور زما په حضور حاضر او خپلې اندونه او فکرونه په آزاده توګه بيانولی شۍ. (۲:۱۶) داعليحضرت امان الله خان حاکميت په همدې اصل راپيل شو. امان الله خان دملت رايو ، افکارو او اندونو دخپلواکۍ او دبيان دآزادۍ په ستر اصل باور درلود . هغه اصل چې دده دپلار او نيکه په پاچاهېو کې نه و. امان الله خان په دې نظر و ، چې دبيان آزادي دولس او پا چا تر مينځ سمون او بشپړتيا راو لي ، نو ځکه خو امان الله خان دغه اصل دهېواد په لومړني اساسي قانون کې خوندي کړ ، او تر ټولو مهمه دا چې دمشروطه نظام په اعلانولو سره يې مطلقه پاچاهي له مېنځه يوړه . اعليحضرت امان الله خان دفرد آزادي او دشخصی حريت ساتنه دخپلو موخو په سر کې راوړې وه .دجلال آباد په لويه جرګه کې يې ملت ته په خطاب کې وويل :(( مقصد له دې آزادۍ دمحمدي غرا شريعت له مقرراتو او دحکومت له هداياتو سره سمه آزادي ده ، چې يو شخص دنورو افرادو له ظلمونو او غېر مشروع تېرېو څخه آزاد وي ، دخپل شخصي حريت خاوند وي ، تر څو هغه خرابۍ تيري او تجاوزونه چې پخوا له دې درعيتی اشخاصو پرمال ، ځان ، شرف اوناموس د دولت دمامورېنو ، درسوخ دخاوندانو او دملت (اعزه و) له خوا ، هر ورځ اجرا کيدل رفع او دفع شي.(۲:۱۶). او په دې توګه امان الله خان دهر ځانګړي افغان دکرامت ، کار ، ژوند ، افکارو ،نظرياتو او اندونو دخپلواکۍ لپاره لومړني پياوړي ګامونه پورته کړل . دهمدغو ښېګڼو پر بنسټ دافغان ملت هر ځانګړي فرد دخپل هېواد او دولت په چارو کې ځان شريک باله . نور نو هر چا کولای شو آن مخامخ د دولت وزيرانو او پخبله پاچا ته مخامخ دانتقاداو نېوکو ګوته ونيسي او دچارو دسمون او سمبالښت لپاره هر فرد او يا دافرادو يوې ټولنې کولای شو دګروهو او اندونو بيان په آزاده توګه وکړي او خپرونې ولري .ددې لپاره چې دملت دغه غوښتنه په ښه توګه تر سره شي ،نو امان الله خان دمطبوعاتو او ژورناليزم وده ، لوړتيا او خپلواکه پراختيا ديو ارزښتناک عنصر په توګه ارزولې وه .پا چا په دې خبره ښه پوهيده ، چې پر افغان ملت له کلونو کلونو راپه دې خوا استبداد او مطلقيت واک چلولی او اوس نو ددې وخت رارسيدلی ، چې دخپلواکو مطبوعاتو دا لړۍ دملت په واک کې ورکړل شي. اعليحضرت امان الله خان دخپل واک په لومړي کال دمطبوعاتو او ژورناليزم خپلواکي او وده اعلان کړه او ديو ټولواکمن په توګه يې دخپلو مطبوعاتو له ودې څخه ملاتړ څرګند کړ .دهغه دواک په هماغه لومړي کال د (( امان افغان )) جرېدې د (( سراج الاخبار)) ځای ونېوه . چې ددولت رسمي خپرونه وه . ( د۱۹۱۹ داپريل مياشت ) د۱۹۲۹ هـ ــ ل په چنګاښ کې د(( افغان )) په نوم ورځپاڼه راووتله ، چې مسوليت يې محمد جعفر خان کندهاري درلود.اوس نو هغه وخت راورسيد ، چې مطبوعات د دولت له انحصار نه را ووتل او ملت ته ددې واک ورکړل شو چې خپلواکې او ملي ورځپاڼې ، جريدې ، مجلې او خپرونې ولري .د (( ارشاد النسوان )) دجريدې په خپرېدلو سره مطبوعاتو دافغانستان دښځو لپاره دبيان دخپلواکۍ پوره زمينه برابره کړه ، چې مسوليت يې دامان الله خان خواښې مېرمن اسما رسيمې او يوې بلې منورې مېرمنې آغلې روح افزا درلود . ددې دورې په روزنيزو مطبوعاتو کې د ( معرف معارف وروسته (( آيينه عرفان )) دپوهې په رواجولو او دود کې پراخه ونډه واخېسته . دغه راز (( مجموعه عسکريه )) په نوم يوه ځانګړې مجله دهېواد دوسله وال پوځ منسوبينو ته ډالۍ شوه ، چې مسول مديريت يې د ډګروال عبدالطيف خان پر غاړه و. پر افغانانو حقدار ژورناليست او ليکوال محمد ګل خان مومند هم څه موده ددغې مجلې مسول مدير و ، چې وروسته دغه مجله د (( اردو )) په نوم تر ډېرو کلونو په ښکلې بڼه چاپيدله . دمحمد حسن سليمي په مسول مديريت د (( مجموعه صحيه )) په نوم يوه بله ځانګړې خپرونه دهېواد دډاکترانو او روغتيايی چارو کارکوونکېو ته ډالۍ شوه . چې نه يوازې دطب دبرخې علمي معلومات يې وړاندې کول ، چې دخلکو دروغتيا لارې چارې يې هم دوی ته ورښودلې . په همدغه وخت کې د (( ثروت )) په نوم بله خپرونه چې مسوليت يې علامه صلاح الدين سلجوقي درلود ، مالي خپرونو ته ځانګړې شوې وه (۱۹۲۵کال). ديادونې وړ ده ، چې امان الله خان په هېواد کې دبيان دآزادۍ او د ژورنالېزم دبنسټيز بدلون په موخه دلومړي ځل لپاره په ۱۹۲۴ کال کې دافغانستان دمطبوعاتو لومړنۍ نظامنامه يا دمطبوعاتو قانون نافذ کړ، چې په دې توګه دنادولتي او ملي خپرونو دخپرېدو لپاره يې لاره هواره کړه . په دې باب د (( استقلال افغانستان وتاثير ان بر تحولات اجتماعي کشور )) ليکوال داسې وايی : (( دښوونځېو، کتابتونونو، سينماګانو او تياتر تاسيس هر يو پرخپل ځای دذهنونو او فکرونو په تنوير او روښانولو او د ملت په وېښولو کې ډير ګټور او اغيزمن رول لوبولی دی.دمطبوعاتو دنظامنامې په نافذيدو سره ۱۳ديارلس جريدې او مجلې د دولت په مصرف لکه (( دارشاد النسوان جريده ، اتحاد مشرقي جريده ، روزنامه افغان ، مجله معارف ، جريده امان افغان ، مجله اردو ، جريده اتفاق اسلام ،جريده بېدار ، روزنامه حقيقت ، جريده انتقادي ستاره افغان او طلوع افغان نشر او چاپ شوې . چې له دې جريدو يو تعداد تر نن ورځې پورې دورځپاڼې او مجلې په شکل چاپ او نشريږي .له دې جملې په هرات کې د اتفاق اسلام ورځپاڼه ، په مزارشريف کې دپېدار ورځپاڼه ، اتحاد مشرقي په ننګرهار کې چې اوسنی شکل يې دننګرهار ورځپاڼه ، طلوع افغان په کندهار کې او داردو مجله دي. دمطبوعاتو دقانون له انفاذ نه وروسته لومړنۍ خپرونه د (( انيس)) ورځپاڼه وه چې غلام محۍ الدين انيس د ۱۹۲۷ميلادي کال دمۍ په مياشت کې په کابل کې خپره کړه . انيس ديوې ملي خپرونې په توګه آن تر ننه خپريږی . دغير دولتي مطبوعاتو بله بېلګه د (( نسيم سحر)) خپرونه وه چې مسول مدير يې احمد راتب باقي زاده و . دغه خپرونه ډېره انتقادي او کيڼ اړخې وه ، چې څه موده وروسته له چاپ نه پاتې شوه . دلوګر يو مخور شخصيت محمد نوروز خان د (( نوروز )) په نوم يوه بله ملي خپرونه چاپ کړه ، چې په دې توګه دمطبوعاتو شمير ،ورځ په ورځ زياتيده . دغه راز زياتره څېړونکي دا خبره يادوی ، چې امان الله خان دلويې جرګې د دود په راژوندي کولو سره په اصل کې د ديموکراسۍ او دبيان دآزادۍ لپاره تر ټولو لوړ ګامونه پورته کړي دي ، ځکه لويه جرګه په اصل کې دولس د آزاد بيان ډېره غوره مرجع ګڼل کيږی او دغه وياړ هم امان الله خان لري. غازي امان الله خان دلومړي ځل لپاره دپرودکاستنګ دوه وړې دستګاوې په ۱۳۰۴ هـ ش کال کابل ته راوړې او په ديارلس سوه اوم هــ ش کال يې يوه په کابل کې نصب او په کار يې پيل وکړ ، په دې وخت کې ددغو دستګاوو جوړې راډيو او سيلې راډيو ګانې په اکثرو اسيايي هېوادونو کې نه وې . ددغې دستګاه قدرت دوه سوه ولټه و او امواج (څپې) يې دکندهار تر ساحې پورې دخپريدو او اوريدو وړ وې . دراډيو ودانۍ دهغه وخت په يو ډېر ښکلي ځای کې موقعيت درلود ، چې (( کوټی لندني)) ورته ويل کيده . په هغه وخت کې دلومړي ځل لپاره پخپله د امان الله خان په هدايت لومړی ديرش او بيا زر پايې وړې بترۍ لرونکې راډيوګانې هم هېواد ته راوړل شوې او په خلکو ووېشل شوې . (۳: ۲) دغه راز په ښار کې د دولت له خوا په يو شمير ټاکلو ځايونو کې لوډسپيکرونه نصب او کيښودل شول ، چې خلک وکولای شي دراډيو خپرونې او موسيقي واوري. په همدې ډول امان الله خان دسينما له لارې دترقي غوښتونکوموخو دڅرګندولو او په هېواد کې دسينما پراختيا او رواجيدو ته ځانګړې پاملرنه درلوده .(( امان الله خان لا په اروپا کې و چې دهغه دمصر او انګليستان د سياحت دفلمونو نمايش دکابل ښار په مرکزي سينما کې شروع شو . ددې فلمونو په ليدو چې به دافغانستان خلکو دامان الله خان د ذات سره کوم محبت او جوش ښکاره کولو دهغې بيان په الفاظو کې ګران دی.( ۵:۸۴۵). دا خبره په ډاګه څرګندوي چې داروپا له سياست نه مخکې لا په کابل کې امان الله خان دسينما درواجولو او دودولو په لړ کې يو شمير سينمايي مرکزونه جوړ کړي وو. استاد حبيب الله رفيع په دې اړه وايی: (( په اماني دوره کې لومړی ځل سينما د آرګ دسلامخانې په برنډه کې دخلکو د نندارې او تماشې لپاره په کار واچول شوه .دکابل سربيره دپغمان سينما تياتر په نامه په پغمان کې هم يوه ډيره عصري ودانۍ جوړه شوه ، چې دسوونو کسانو دناستې لپاره يې چوکۍ درلودې . په دې ودانۍ کې پر فلمونو سربيره ډرامې هم ښودل کيدې او دجشن په شپو ورځو کې به يې د ډرامې او فلمونو بېلابېلې نندارې او نمايشونه درلودل … دپغمان سينما په سقوي اړودوړ کې وسوزول شوه . په دې توګه ګورو چې امان الله خان شخصآ په هېواد کې د ژورنالېزم ، مطبوعاتو ، سينما او راډيو دپراختيا ، لوړتيا او بشپړتيا لپاره اغيزمن ګامونه پورته کړي دي . امان الله خان دمطبوعاتو دلوړتيا لپاره دمطبعو او چاپځايونو زياتيدو ته ډېر ارزښت ورکاوه . دهغه وخت مطبوعاتو دخلکو دذهنونو په روښانولو کې پراخه ونډه درلوده .دافغانستان دخپلواکۍ تر لاسه کيدو وروسته دهېواد پر مرکز سربېره په ګڼو ولايتونو کې هم مطبعې جوړې شوې. دا ددې څرګندونه کوي چې امان الله خان او دهغه ملګرو په ټينګه په هېواد کې دبيان دآزادۍ په اصل ټينګ باوردرلود. امان الله خان په دې اړه دجلال آباد دلويې جرګې په غونډه کې دخپلې وېنا په يوه برخه کې وايي: ((دخدای (ج) لپاره هڅه وکړئ ، وېښ اوسئ او يوه دقيقه هم دملت ، مملکت دحکومت دخير او نيکۍ له فکر څخه غافل مه اوسئ، چې ددنيا او اخرت بدنامي به مو په برخه وي . تاسې بايد بلې !بلې! ويونکي ونه اوسئ او نه هر څه دنی په ويلو رد کړئ، بلکې هر څه مو چې دملت او مملکت دترقۍ په برخې کې په فکر کې ګرځي ، په آزاده او حقاني توګه په لوړ او صاف آواز بيان کړۍ…. زه ! هر کار چې کوم غواړم چې دملت په مشوره وي…(۱:۷). امان الله خان دموسيقۍ دپراختيا ،علمي کېدو او لوړتيا په برخه کې امان الله خان اصلاآ په يوه موسيقي پروره کورنۍ کې زيږيدلی دی . دهغه نيکه (امير عبدالرحمن خان ) له موسيقۍ سره ډېره مينه درلوده .او پخپله عبدالرحمن خان دموسيقۍ ځېنې آلات ډير ښه غږول .بيا دامان الله خان پلار امير حبيب الله خان هم هم دخپل پلار په شان له موسيقۍ سره خورا ډيره مينه درلوده .امير عبدالرحمن خان او امير حبيب الله خان دواړو دافغاني موسيقۍ دپراختيا لپاره ډير خدمتونه کړي دي.هغو له هندوستان څخه دکلاسيکې موسيقۍ يو شمير پوهان ، استادان او هنر مندان افغانستان ته راوغوښتل او هغوته يې افغانستان کې دموسيقۍ دسمون او پياوړتيا دندې ورکړې.امير حبيب الله خان دخپل پلار په هڅونه او د دربار دموسيقي پوهانو په مرسته دپيانو غږول زده کړل . هغه ډيره ښه پيانو غږوله . داعليحضرا غازي امان الله خان په دوره کې دلومړي ځل لپاره موسيقي دمرکز دريو سترو ښوونځېو يعنې اماني ( چې بيا دنادر خان له خوا يې نوم په نجات بدل شو ) ، حبيبيې او دارالمعلمين په درسي پروګرام کې ديو مضمون په توګه داخله شوه .استاد قربان علي داستاد نتو پلار په اماني ښوونځي کې او استاد پير بخش په دار المعلمين او پخپله استاد نتو په حبيبيې ښوونځي کې دموسيقۍ دمضمون دښوونکو په توګه مقرر شول . دغو استادانو په يادو شوېو ښوونځېو کې په هره اوونۍ کې دوه ورځې زده کوونکو ته دموسيقۍ تدريس کاوه. دامان الله خان د دربار يوه پياوړې برخه دموسيقۍ برخه وه،دا لکه يوه ټولنه او يا لکه يو هنري مرکز له ځانګړي اعتبار او ټاکلو مقرراتو څخه برخمنه وه . ددغه هنري مرکز څارنه او پالنه پخپله امان الله خان کوله . دافغاني او کلاسيکې موسيقۍ استادانو ، پوهانو او هنرمندانو ته ځانګړی درناوی او ځانګړي امتيازات موجود وو . استاد قاسم افغان يو له دغو نامتو هنرمندانو څخه و،چې دامان الله خان تر لارښوونې او څارنې لاندې يې دافغاني او کلاسيقې موسيقۍ دودې او سمون لپاره نه هېرېدونکي خدمتونه کړي دي .په ځېنو اسنادو او مدارکو کې راغلي ، چې امان الله خان به کله کله شوقي سندرې هم ويلې او پيا نو يې ډېره ښه غږوله لکه څنګه چې څرګنده شوه امان الله خان پخپله هم له افغاني موسيقۍ سره خورا زياته مينه درلوده او ان تر دې يې دا ظريف صنعت خوښ و ، چې کله دی ځوان او شهزاده و، له خپل پلاره پټ يې داستاد قاسم تر نظر لاندې او دهغه په لارښوونه پيانو زده کړه ، چې په ډير مهارت سره يې غږولی شوه ، ځکه نو کله چې واکمنۍ ته ورسېد، نو خپل پوه استاد او داوسنۍ افغاني موسيقۍ بنسټ ايښودونکي ته يې دافغاني موسيقۍ داصولي احيا کولو لپاره صلاحيت ورکړ. امان الله خان دځان او دخپلو انقلابي ملګرو هغه کرکه چې د ښکيلاکګرو انګريزانو په وړاندې يې لرله ، کله کله يې دموسيقۍ له لارې څرګندوله او په دې برخه کې دهغه هنرمند ملګري همدا استاد قاسم افغان او استاد فرخ افندي و. که په مطبوعاتو او ژورناليزم کې ددغه سنګر ملګری محمود طرزي ، مولوي صالح محمد خان کندهاری او نور وو او که دادبياتو له سنګر نه دعبدالهادي داوي ، غلام محۍ الدين افغان او يو شمير نور ليکوالان او شاعران دهغه ملګري وو، نو دموسيقۍ له دغه هېواد پالونکی سنګر څخه امان الله خان داستاد قاسم افغان ،استاد فرخ افندي او يو شمير نور و هنرمندانو ملګرتيا يې له ځانه سره درلوده . لنډه دا چې امان الله خان علمدوسته ، ادب پروره فرهنګي پاچا وه هغه ډيره مينه درلوده چې دژورناليزم ، مطبوعاتو ، افغاني ادب او هنر تر څنګ په ځانګړي توګه ډرام هم په افغانستان کې لاپسې وده وکړي ، په يو سند کې راغلي دي چې قاضی رحيم الله خان په ۱۹۲۸ ميلادي کال د ((نوې روشنی )) په نوم ډرامه (چې بيا امان الله خان دافغانستان پا چا هم دا ډرامه کابل ته وغوښته )…. دغازي امان الله خان دواکمنۍ په دوران کې په ځانګړي توګه په (۱۹۲۹م) کال دامان الله خان په سلطنت کې ځېنې وړې وړې تمثيلي ټوټې (پارچې) دښوونې او روزنې په چوکاټ کې دپوهنې شاګردانو له خوا نندارې ته وړاندې شوې. نو په لنډو کې ويلای شو چې امان الله خان ديوې ملي او فرهنګي څېرې په توګه هم دهېواد دفرهنګ په وياړلي تاريخ ژورناليزم ،مطبوعاتو ، ادبياتو ، هنر ،موسيقۍ ، تياتر ، دافغاني کلتور او فرهنګ د نورو برخو په پرمختګ او وده کې يې په هغو سختو اورنېو شرايطو کې خپله ونډه اخېستې ده ، او د افغاني کلتور ،فرهنګ ، ادب او نورو فرهنګي برخو کې يط نه ستړي کيدونکې هلې ځلې کړي دي ، نو په همدې اساس دهغه وخت او زماني افغان ولس له خپل ځوان او هڅاند ، فرهنګپال پاچا غازي امان الله خان سره ځانګړې مينه درلوده او په خپل ولس ګران او محبوب وه ، چې دا محبوبيت اوسنېو نسلونو هم درک کړی او تقريبآ يوه پېړۍ وړاندې محبوبيت يې اوس او ښکاره او څرګند دی. ماخذونه ۱ـــ بورګی ، محمد طاهر .(لويه جرګه مقاله ) . ورځ مجله ، لومړی کال ، ۷مخ. ۲ـــ بورګی ، محمد طاهر(لويه جرګه مقاله ) .ورځ مجله ، لومړی کال ، ۶ ګڼه . ۱۶ مخ. ۳ـــ دراډيوي ستيشنونو په هکله داطلاعاتو او کلتور وزارت رساله . ۴ـــ سستاني ،محمد اعظم او مهريان عبدالله .(۱۳۶۸ش).بررسي اوضاع اقتصادي ، اجتماعي وسياسي افغانستان طی سالهای . (۱۹۰۱ـــ ۱۹۱۹م). کابل : دولتي مطبعه .۳۹ مخ ۵ـــ کاکا خيل ، ظفر . ( ) . پښتانه دتاريخ په رڼا کې .۸۴۵مخ دا لاندې تصویر دارواښاد عبدالغفور ویاند صیب دی ، ارواښاد عبدالغفور ویاندد اعلیحضرت محمد ظاهرشاه په شاهي او سردار محمد داوود خان په نظامونو کې دنورو دولتي لوړو دندو ترڅنګ دراډیو افغانستان پیاوړی او برجسته نطاق ، زما لارښود او استاد هم وه. الله دې وبخښي. دهېواد ټولو ژورنالیستانو ته ددې ورځې په مناسبت مبارکي وایم.

6.6.2019Jans
دغازي اعليحضرت امان الله خان دواکمنۍ ژورناليستيکي او مطبوعاتي لاسته راوړنې
دهېواد دآزادۍ او استقلال دبېرته تر لاسه کولو داته نويېمې کالېزې په مناسبت غواړم چې دافغانستان داستقلال او آزادۍ دملي قايد غازي امان الله خان دواکمنۍ دمطبوعاتي او ژورناليستيکي لاسته راوړنو په اړه يو څه وليکم ،اعليحضرت غازي امان الله خان په خپله يو ستر فرهنګپال ،هنر دوست او ادب پروره پاچا وه ،
غازي امان الله خان دهنر او ادبياتو ، ژورناليزم ، انځور ګرۍ، موسيقۍ او دفرهنګ دبېلابېلو اړخونودپياوړتيا او پراختيا دلارې يو مبارز او فرهنګي شخصيت و. ډېری څېړنې دا څرګندوي چې دغازي امان الله خان زياتره نژدې ملګري او دوستان يا شاعران وو،يا ژورناليستان ،يا ليکوالان او هنر مندان او يا هم دښکلو هنرونو لارويان ، ټول هغه ملي ، انقلابي او فرهنګي شخصيتونه لکه عبدالهادي پريشان داوی،محمود ظرزي، عبدالرحمن لودين ، سيد احمد لودين قندهاری ، ولي محمد خان دروازی، شجاع الدوله بابکرخيل، مير قاسم خان،ابراهيم خان جمشيدي،آدم خان (دګرشک حکمران ) ، مير ياربيګ خان دروازی، غلام احمد اعتمادي ، ، غلام محۍ الدين افغان ، سيد حسن خان فرقه مشر ، غلام جېلاني خان اعظمي (دکابل دادبي انجمن مشر) ، محمد سعيد خان حبيبي مشهور په (لالا) ،انور بسمل، تاج محمد خان بلوچ ، فيض محمد خان ناصري ، عبد الحسين عزيز، مشهور هنر مند استاد قاسم افغان ،پياوړي هنر مند او انځور ګر استاد فرخ افندي او يو شمير نور …په اصل کې دهغه ستر خپلواکي غوښتونکي غورځنګ مشران او غړي وو چې دفرهنګ او فرهنګی چارو له لارې يې خپله مشروطه غوښتونکې مبارزه پر مخ وړله . (۴: ۳۹)

غازي امان الله خان دخپلواکۍ او ژورناليزم دپراختيا په برخه کېس
امان الله خان وايي :(( دآزادۍ يوه خوږه ثمره داده چې تاسې ، عالمان ، فاضلان ، مشايح ، وکيلان او دملت عزتمند او مخور زما په حضور حاضر او خپلې اندونه او فکرونه په آزاده توګه بيانولی شۍ. (۲:۱۶)
داعليحضرت امان الله خان حاکميت په همدې اصل راپيل شو. امان الله خان دملت رايو ، افکارو او اندونو دخپلواکۍ او دبيان دآزادۍ په ستر اصل باور درلود . هغه اصل چې دده دپلار او نيکه په پاچاهېو کې نه و. امان الله خان په دې نظر و ، چې دبيان آزادي دولس او پا چا تر مينځ سمون او بشپړتيا راو لي ، نو ځکه خو امان الله خان دغه اصل دهېواد په لومړني اساسي قانون کې خوندي کړ ، او تر ټولو مهمه دا چې دمشروطه نظام په اعلانولو سره يې مطلقه پاچاهي له مېنځه يوړه .
اعليحضرت امان الله خان دفرد آزادي او دشخصی حريت ساتنه دخپلو موخو په سر کې راوړې وه .دجلال آباد په لويه جرګه کې يې ملت ته په خطاب کې وويل :(( مقصد له دې آزادۍ دمحمدي غرا شريعت له مقرراتو او دحکومت له هداياتو سره سمه آزادي ده ، چې يو شخص دنورو افرادو له ظلمونو او غېر مشروع تېرېو څخه آزاد وي ، دخپل شخصي حريت خاوند وي ، تر څو هغه خرابۍ تيري او تجاوزونه چې پخوا له دې درعيتی اشخاصو پرمال ، ځان ، شرف اوناموس د دولت دمامورېنو ، درسوخ دخاوندانو او دملت (اعزه و) له خوا ، هر ورځ اجرا کيدل رفع او دفع شي.(۲:۱۶).
او په دې توګه امان الله خان دهر ځانګړي افغان دکرامت ، کار ، ژوند ، افکارو ،نظرياتو او اندونو دخپلواکۍ لپاره لومړني پياوړي ګامونه پورته کړل . دهمدغو ښېګڼو پر بنسټ دافغان ملت هر ځانګړي فرد دخپل هېواد او دولت په چارو کې ځان شريک باله . نور نو هر چا کولای شو آن مخامخ د دولت وزيرانو او پخبله پاچا ته مخامخ دانتقاداو نېوکو ګوته ونيسي او دچارو دسمون او سمبالښت لپاره هر فرد او يا دافرادو يوې ټولنې کولای شو دګروهو او اندونو بيان په آزاده توګه وکړي او خپرونې ولري .ددې لپاره چې دملت دغه غوښتنه په ښه توګه تر سره شي ،نو امان الله خان دمطبوعاتو او ژورناليزم وده ، لوړتيا او خپلواکه پراختيا ديو ارزښتناک عنصر په توګه ارزولې وه .پا چا په دې خبره ښه پوهيده ، چې پر افغان ملت له کلونو کلونو راپه دې خوا استبداد او مطلقيت واک چلولی او اوس نو ددې وخت رارسيدلی ، چې دخپلواکو مطبوعاتو دا لړۍ دملت په واک کې ورکړل شي.
اعليحضرت امان الله خان دخپل واک په لومړي کال دمطبوعاتو او ژورناليزم خپلواکي او وده اعلان کړه او ديو ټولواکمن په توګه يې دخپلو مطبوعاتو له ودې څخه ملاتړ څرګند کړ .دهغه دواک په هماغه لومړي کال د (( امان افغان )) جرېدې د (( سراج الاخبار)) ځای ونېوه . چې ددولت رسمي خپرونه وه . ( د۱۹۱۹ داپريل مياشت ) د۱۹۲۹ هـ ــ ل په چنګاښ کې د(( افغان )) په نوم ورځپاڼه راووتله ، چې مسوليت يې محمد جعفر خان کندهاري درلود.اوس نو هغه وخت راورسيد ، چې مطبوعات د دولت له انحصار نه را ووتل او ملت ته ددې واک ورکړل شو چې خپلواکې او ملي ورځپاڼې ، جريدې ، مجلې او خپرونې ولري .د (( ارشاد النسوان )) دجريدې په خپرېدلو سره مطبوعاتو دافغانستان دښځو لپاره دبيان دخپلواکۍ پوره زمينه برابره کړه ، چې مسوليت يې دامان الله خان خواښې مېرمن اسما رسيمې او يوې بلې منورې مېرمنې آغلې روح افزا درلود .
ددې دورې په روزنيزو مطبوعاتو کې د ( معرف معارف وروسته (( آيينه عرفان )) دپوهې په رواجولو او دود کې پراخه ونډه واخېسته . دغه راز (( مجموعه عسکريه )) په نوم يوه ځانګړې مجله دهېواد دوسله وال پوځ منسوبينو ته ډالۍ شوه ، چې مسول مديريت يې د ډګروال عبدالطيف خان پر غاړه و. پر افغانانو حقدار ژورناليست او ليکوال محمد ګل خان مومند هم څه موده ددغې مجلې مسول مدير و ، چې وروسته دغه مجله د (( اردو )) په نوم تر ډېرو کلونو په ښکلې بڼه چاپيدله . دمحمد حسن سليمي په مسول مديريت د (( مجموعه صحيه )) په نوم يوه بله ځانګړې خپرونه دهېواد دډاکترانو او روغتيايی چارو کارکوونکېو ته ډالۍ شوه . چې نه يوازې دطب دبرخې علمي معلومات يې وړاندې کول ، چې دخلکو دروغتيا لارې چارې يې هم دوی ته ورښودلې . په همدغه وخت کې د (( ثروت )) په نوم بله خپرونه چې مسوليت يې علامه صلاح الدين سلجوقي درلود ، مالي خپرونو ته ځانګړې شوې وه (۱۹۲۵کال).
ديادونې وړ ده ، چې امان الله خان په هېواد کې دبيان دآزادۍ او د ژورنالېزم دبنسټيز بدلون په موخه دلومړي ځل لپاره په ۱۹۲۴ کال کې دافغانستان دمطبوعاتو لومړنۍ نظامنامه يا دمطبوعاتو قانون نافذ کړ، چې په دې توګه دنادولتي او ملي خپرونو دخپرېدو لپاره يې لاره هواره کړه . په دې باب د (( استقلال افغانستان وتاثير ان بر تحولات اجتماعي کشور )) ليکوال داسې وايی : (( دښوونځېو، کتابتونونو، سينماګانو او تياتر تاسيس هر يو پرخپل ځای دذهنونو او فکرونو په تنوير او روښانولو او د ملت په وېښولو کې ډير ګټور او اغيزمن رول لوبولی دی.دمطبوعاتو دنظامنامې په نافذيدو سره۱۳ديارلس جريدې او مجلې د دولت په مصرف لکه (( دارشاد النسوان جريده ، اتحاد مشرقي جريده ، روزنامه افغان ، مجله معارف ، جريده امان افغان ، مجله اردو ، جريده اتفاق اسلام ،جريده بېدار ، روزنامه حقيقت ، جريده انتقادي ستاره افغان او طلوع افغان نشر او چاپ شوې . چې له دې جريدو يو تعداد تر نن ورځې پورې دورځپاڼې او مجلې په شکل چاپ او نشريږي .له دې جملې په هرات کې د اتفاق اسلام ورځپاڼه ، په مزارشريف کې دپېدار ورځپاڼه ، اتحاد مشرقي په ننګرهار کې چې اوسنی شکل يې دننګرهار ورځپاڼه ، طلوع افغان په کندهار کې او داردو مجله دي.
دمطبوعاتو دقانون له انفاذ نه وروسته لومړنۍ خپرونه د (( انيس)) ورځپاڼه وه چې غلام محۍ الدين انيس د ۱۹۲۷ميلادي کال دمۍ په مياشت کې په کابل کې خپره کړه . انيس ديوې ملي خپرونې په توګه آن تر ننه خپريږی . دغير دولتي مطبوعاتو بله بېلګه د (( نسيم سحر)) خپرونه وه چې مسول مدير يې احمد راتب باقي زاده و . دغه خپرونه ډېره انتقادي او کيڼ اړخې وه ، چې څه موده وروسته له چاپ نه پاتې شوه . دلوګر يو مخور شخصيت محمد نوروز خان د (( نوروز )) په نوم يوه بله ملي خپرونه چاپ کړه ، چې په دې توګه دمطبوعاتو شمير ،ورځ په ورځ زياتيده . دغه راز زياتره څېړونکي دا خبره يادوی ، چې امان الله خان دلويې جرګې د دود په راژوندي کولو سره په اصل کې د ديموکراسۍ او دبيان دآزادۍ لپاره تر ټولو لوړ ګامونه پورته کړي دي ، ځکه لويه جرګه په اصل کې دولس د آزاد بيان ډېره غوره مرجع ګڼل کيږی او دغه وياړ هم امان الله خان لري.
غازي امان الله خان دلومړي ځل لپاره دپرودکاستنګ دوه وړې دستګاوې په ۱۳۰۴ هـ ش کال کابل ته راوړې او په ديارلس سوه اوم هــ ش کال يې يوه په کابل کې نصب او په کار يې پيل وکړ ، په دې وخت کې ددغو دستګاوو جوړې راډيو او سيلې راډيو ګانې په اکثرو اسيايي هېوادونو کې نه وې . ددغې دستګاه قدرت دوه سوه ولټه و او امواج (څپې) يې دکندهار تر ساحې پورې دخپريدو او اوريدو وړ وې .
دراډيو ودانۍ دهغه وخت په يو ډېر ښکلي ځای کې موقعيت درلود ، چې (( کوټی لندني)) ورته ويل کيده . په هغه وخت کې دلومړي ځل لپاره پخپله د امان الله خان په هدايت لومړی ديرش او بيا زر پايې وړې بترۍ لرونکې راډيوګانې هم هېواد ته راوړل شوې او په خلکو ووېشل شوې . (۳: ۲)
دغه راز په ښار کې د دولت له خوا په يو شمير ټاکلو ځايونو کې لوډسپيکرونه نصب او کيښودل شول ، چې خلک وکولای شي دراډيو خپرونې او موسيقي واوري.
په همدې ډول امان الله خان دسينما له لارې دترقي غوښتونکوموخو دڅرګندولو او په هېواد کې دسينما پراختيا او رواجيدو ته ځانګړې پاملرنه درلوده .(( امان الله خان لا په اروپا کې و چې دهغه دمصر او انګليستان د سياحت دفلمونو نمايش دکابل ښار په مرکزي سينما کې شروع شو . ددې فلمونو په ليدو چې به دافغانستان خلکو دامان الله خان د ذات سره کوم محبت او جوش ښکاره کولو دهغې بيان په الفاظو کې ګران دی.( ۵:۸۴۵).
دا خبره په ډاګه څرګندوي چې داروپا له سياست نه مخکې لا په کابل کې امان الله خان دسينما درواجولو او دودولو په لړ کې يو شمير سينمايي مرکزونه جوړ کړي وو.
استاد حبيب الله رفيع په دې اړه وايی: (( په اماني دوره کې لومړی ځل سينما د آرګ دسلامخانې په برنډه کې دخلکو د نندارې او تماشې لپاره په کار واچول شوه .دکابل سربيره دپغمان سينما تياتر په نامه په پغمان کې هم يوه ډيره عصري ودانۍ جوړه شوه ، چې دسوونو کسانو دناستې لپاره يې چوکۍ درلودې . په دې ودانۍ کې پر فلمونو سربيره ډرامې هم ښودل کيدې او دجشن په شپو ورځو کې به يې د ډرامې او فلمونو بېلابېلې نندارې او نمايشونه درلودل … دپغمان سينما په سقوي اړودوړ کې وسوزول شوه .
په دې توګه ګورو چې امان الله خان شخصآ په هېواد کې د ژورنالېزم ، مطبوعاتو ، سينما او راډيو دپراختيا ، لوړتيا او بشپړتيا لپاره اغيزمن ګامونه پورته کړي دي .
امان الله خان دمطبوعاتو دلوړتيا لپاره دمطبعو او چاپځايونو زياتيدو ته ډېر ارزښت ورکاوه . دهغه وخت مطبوعاتو دخلکو دذهنونو په روښانولو کې پراخه ونډه درلوده .دافغانستان دخپلواکۍ تر لاسه کيدو وروسته دهېواد پر مرکز سربېره په ګڼو ولايتونو کې هم مطبعې جوړې شوې.
دا ددې څرګندونه کوي چې امان الله خان او دهغه ملګرو په ټينګه په هېواد کې دبيان دآزادۍ په اصل ټينګ باوردرلود.
امان الله خان په دې اړه دجلال آباد دلويې جرګې په غونډه کې دخپلې وېنا په يوه برخه کې وايي: ((دخدای (ج) لپاره هڅه وکړئ ، وېښ اوسئ او يوه دقيقه هم دملت ، مملکت دحکومت دخير او نيکۍ له فکر څخه غافل مه اوسئ، چې ددنيا او اخرت بدنامي به مو په برخه وي . تاسې بايد بلې !بلې! ويونکي ونه اوسئ او نه هر څه دنی په ويلو رد کړئ، بلکې هر څه مو چې دملت او مملکت دترقۍ په برخې کې په فکر کې ګرځي ، په آزاده او حقاني توګه په لوړ او صاف آواز بيان کړۍ…. زه ! هر کار چې کوم غواړم چې دملت په مشوره وي…(۱:۷).
امان الله خان دموسيقۍ دپراختيا ،علمي کېدو او لوړتيا په برخه کې
امان الله خان اصلاآ په يوه موسيقي پروره کورنۍ کې زيږيدلی دی . دهغه نيکه (امير عبدالرحمن خان ) له موسيقۍ سره ډېره مينه درلوده .او پخپله عبدالرحمن خان دموسيقۍ ځېنې آلات ډير ښه غږول .بيا دامان الله خان پلار امير حبيب الله خان هم هم دخپل پلار په شان له موسيقۍ سره خورا ډيره مينه درلوده .امير عبدالرحمن خان او امير حبيب الله خان دواړو دافغاني موسيقۍ دپراختيا لپاره ډير خدمتونه کړي دي.هغو له هندوستان څخه دکلاسيکې موسيقۍ يو شمير پوهان ، استادان او هنر مندان افغانستان ته راوغوښتل او هغوته يې افغانستان کې دموسيقۍ دسمون او پياوړتيا دندې ورکړې.امير حبيب الله خان دخپل پلار په هڅونه او د دربار دموسيقي پوهانو په مرسته دپيانو غږول زده کړل . هغه ډيره ښه پيانو غږوله .
داعليحضرا غازي امان الله خان په دوره کې دلومړي ځل لپاره موسيقي دمرکز دريو سترو ښوونځېو يعنې اماني ( چې بيا دنادر خان له خوا يې نوم په نجات بدل شو ) ، حبيبيې او دارالمعلمين په درسي پروګرام کې ديو مضمون په توګه داخله شوه .استاد قربان علي داستاد نتو پلار په اماني ښوونځي کې او استاد پير بخش په دار المعلمين او پخپله استاد نتو په حبيبيې ښوونځي کې دموسيقۍ دمضمون دښوونکو په توګه مقرر شول . دغو استادانو په يادو شوېو ښوونځېو کې په هره اوونۍ کې دوه ورځې زده کوونکو ته دموسيقۍ تدريس کاوه.
دامان الله خان د دربار يوه پياوړې برخه دموسيقۍ برخه وه،دا لکه يوه ټولنه او يا لکه يو هنري مرکز له ځانګړي اعتبار او ټاکلو مقرراتو څخه برخمنه وه . ددغه هنري مرکز څارنه او پالنه پخپله امان الله خان کوله . دافغاني او کلاسيکې موسيقۍ استادانو ، پوهانو او هنرمندانو ته ځانګړی درناوی او ځانګړي امتيازات موجود وو . استاد قاسم افغان يو له دغو نامتو هنرمندانو څخه و،چې دامان الله خان تر لارښوونې او څارنې لاندې يې دافغاني او کلاسيقې موسيقۍ دودې او سمون لپاره نه هېرېدونکي خدمتونه کړي دي .په ځېنو اسنادو او مدارکو کې راغلي ، چې امان الله خان به کله کله شوقي سندرې هم ويلې او پيا نو يې ډېره ښه غږوله لکه څنګه چې څرګنده شوه امان الله خان پخپله هم له افغاني موسيقۍ سره خورا زياته مينه درلوده او ان تر دې يې دا ظريف صنعت خوښ و ، چې کله دی ځوان او شهزاده و، له خپل پلاره پټ يې داستاد قاسم تر نظر لاندې او دهغه په لارښوونه پيانو زده کړه ، چې په ډير مهارت سره يې غږولی شوه ، ځکه نو کله چې واکمنۍ ته ورسېد، نو خپل پوه استاد او داوسنۍ افغاني موسيقۍ بنسټ ايښودونکي ته يې دافغاني موسيقۍ داصولي احيا کولو لپاره صلاحيت ورکړ.
امان الله خان دځان او دخپلو انقلابي ملګرو هغه کرکه چې د ښکيلاکګرو انګريزانو په وړاندې يې لرله ، کله کله يې دموسيقۍ له لارې څرګندوله او په دې برخه کې دهغه هنرمند ملګري همدا استاد قاسم افغان او استاد فرخ افندي و.
که په مطبوعاتو او ژورناليزم کې ددغه سنګر ملګری محمود طرزي ، مولوي صالح محمد خان کندهاری او نور وو او که دادبياتو له سنګر نه دعبدالهادي داوي ، غلام محۍ الدين افغان او يو شمير نور ليکوالان او شاعران دهغه ملګري وو، نو دموسيقۍ له دغه هېواد پالونکی سنګر څخه امان الله خان داستاد قاسم افغان ،استاد فرخ افندي او يو شمير نور و هنرمندانو ملګرتيا يې له ځانه سره درلوده .
لنډه دا چې امان الله خان علمدوسته ، ادب پروره فرهنګي پاچا وه هغه ډيره مينه درلوده چې دژورناليزم ، مطبوعاتو ، افغاني ادب او هنر تر څنګ په ځانګړي توګه ډرام هم په افغانستان کې لاپسې وده وکړي ، په يو سند کې راغلي دي چې قاضی رحيم الله خان په ۱۹۲۸ ميلادي کال د ((نوې روشنی )) په نوم ډرامه (چې بيا امان الله خان دافغانستان پا چا هم دا ډرامه کابل ته وغوښته )…. دغازي امان الله خان دواکمنۍ په دوران کې په ځانګړي توګه په (۱۹۲۹م) کال دامان الله خان په سلطنت کې ځېنې وړې وړې تمثيلي ټوټې (پارچې) دښوونې او روزنې په چوکاټ کې دپوهنې شاګردانو له خوا نندارې ته وړاندې شوې. نو په لنډو کې ويلای شو چې امان الله خان ديوې ملي او فرهنګي څېرې په توګه هم دهېواد دفرهنګ په وياړلي تاريخ ژورناليزم ،مطبوعاتو ، ادبياتو ، هنر ،موسيقۍ ، تياتر ، دافغاني کلتور او فرهنګ د نورو برخو په پرمختګ او وده کې يې په هغو سختو اورنېو شرايطو کې خپله ونډه اخېستې ده ، او د افغاني کلتور ،فرهنګ ، ادب او نورو فرهنګي برخو کې يط نه ستړي کيدونکې هلې ځلې کړي دي ، نو په همدې اساس دهغه وخت او زماني افغان ولس له خپل ځوان او هڅاند ، فرهنګپال پاچا غازي امان الله خان سره ځانګړې مينه درلوده او په خپل ولس ګران او محبوب وه ، چې دا محبوبيت اوسنېو نسلونو هم درک کړی او تقريبآ يوه پېړۍ وړاندې محبوبيت يې اوس او ښکاره او څرګند دی.
ماخذونه
۱ـــ بورګی ، محمد طاهر .(لويه جرګه مقاله ) . ورځ مجله ، لومړی کال ، ۷مخ.
۲ـــ بورګی ، محمد طاهر(لويه جرګه مقاله ) .ورځ مجله ، لومړی کال ، ۶ ګڼه . ۱۶ مخ.
۳ـــ دراډيوي ستيشنونو په هکله داطلاعاتو او کلتور وزارت رساله .
۴ـــ سستاني ،محمد اعظم او مهريان عبدالله .(۱۳۶۸ش).بررسي اوضاع اقتصادي ، اجتماعي وسياسي افغانستان طی سالهای . (۱۹۰۱ـــ ۱۹۱۹م). کابل : دولتي مطبعه .۳۹ مخ
۵ـــ کاکا خيل ، ظفر . ( ) . پښتانه دتاريخ په رڼا کې .۸۴۵مخ
دا لاندې تصویر دارواښاد عبدالغفور ویاند صیب دی ،
ارواښاد عبدالغفور ویاندد اعلیحضرت محمد ظاهرشاه په شاهي او سردار محمد داوود خان په نظامونو کې دنورو دولتي لوړو دندو ترڅنګ دراډیو افغانستان پیاوړی او برجسته نطاق ، زما لارښود او استاد هم وه. الله دې وبخښي. دهېواد ټولو ژورنالیستانو ته ددې ورځې په مناسبت مبارکي وایم.

طالبان او د شمالټلوالې ستونزه

 

په ۲۰۰۱ کال د بن کنفرانس کې اسلامي جمعیت او نظارشورا چې یونس قانوني يي هغه مهال استازولۍ کوله، د دولتي واک شپېته سلنه ځانته بېله کړه. دوی په لومړي سر کې په شپېته سلنه هم قناعت نه کاوه او د لا ډېرې ونډې چنې يی وهلې. په کنفرانس کې دې ډلګۍ په یو پراخ بنسټه دولت کې نه یوازې په افغانستان کې د نورو لوبېدلو او مطرحو ځواکونو د ګډون مخه ډب کړه، بلکې هغه مهال يي په واک کې د طالبانو مخنیوی هم وکړ.

د بن کنفرانس کې اسلامي جمعیت او نظار شورا ته چې کومه ونډه په دولتي واک کې وړیا بخښښ شوه، د واک هومره زیاته ونډه دوی په ۱۹۹۲ کال کې، افغانستان لپاره د ملګرو ملتو د سولې تګلار په سبوتاژ او کودتا کې هم نه وه ترلاسه کړې.

د کابلښار د اوویا زره بېګنا وکړو په وژلو او د ښار په کنډواله کولو بیا هم افغانانو د دغې خونړۍ او تبهکارې ډلې واکمنۍ ته غاړه کېنښوده او په پای کې طالبانو په ۱۹۹۶ کال کې دوی له جیحونه ورتېر کړل او د رباني د واکمنۍ تخت لکه د حضرت سلیمان د تخت پشان د اسمان په کنارو او د کوه قاف پر غرونو لالهند په الوت وو او د پښې لګېدو ځای يي نه وو!

خو یوازې د بن کنفرانس وو چې دغې سرګردانې او ماتې شوې ډلې ته يي سا ورکړه او یو ځل بیا يي را ژوندۍ کړه او د افغانانو پر برخلیک يي ورسپره کړه.

د جمعیتي ډلې مشهور سیاسي اماتورعبدالله عبدالله ډېر وختونه امریکایانو ته ویل چې واړه واړه بمونه بسیا نه کوي، پر طالبانو دې غټې غټې! بمونه واچول شي. 52 ــ B الوتکو د جمعیتي پوځي نښه ګرو په خوله، طالبان تر پرلپسې بریدونو لاندې نېول.

د ماسکو په تازه غونډه کې هم د اسلامي جمعیت اجراییه رییس عطا محمد نور طالبانو ته وايی«طالبان نباید افغانستان ته د راتګ فکر وکړي، پښتو نیوز»

همدارنګه د ماسکو د غونډې بله ګډون کوونکي فوزیه کوفي چې جمعیت سره خواخوږي لري، په خپله ټويټرپاڼه طالبانو ته د یوه ګواښ په بڼه لیکي«سوله د طالبانو نظام ته د ورتګ په مانا نه ده او طالبان دې په دې خبره پوه شي، ازادي رایو»

طالبانو سره د اسلامي جمعیت او نظارشورا د داسې دښمنۍ په شالید، دا چې طالبان بیا هم د افغان حکومت پرځای په جمعیت او نظارشورا باور کوي، دوی سره خبرو ته حاضریږي، د دوی په غوښتنه ماسکو کې ورسره ګوري، هلته یوځای هوټلونو کې اوسیږي، په یوه دسترخوان ډوډۍ او نور څه څه سره خوري، څښي او تر سره کوي؛ یوخوا افغانانو ته د حیرانتیاوړ اوبلخوا معجزه ګڼل کیږي.

طالبان د شوروي اتحاد د پخواني مشر ولادې میرلنین تر سیوري لاندې د جهاد او مقاومت د ټیکدار اسلامي جمعیت سره ماسکو کې ویني، خو د ولسمشر غني په مشرۍ افغان حکومت سره مکه مکرمه کې لېدو ته چمتو نه دي.

دلته خامخا دا دوه پوښتنې رامنځته کیږي؛ لومړي دا، طالبان چې د حکومت په وړاندې وسله په لاس جنګیږي او اسلامي جمعیت چې حکومت کې دننه اختلافاتو ته لمن وهي او سبوتاژ کوي، دواړه له یوه ځایه سرچینه اخلي او دواړه د هېواد د ملي ګټو پر وړاندې د نورو هېوادو په تېره بیا د پاکستان او روسيي د ګټو لپاره سره یو شوي دي.

بله دا چې افغان حکومت طالبانو ته وايي، د افغانستان په هر ځای کې چې دفتر غواړۍ؛ ننګرهار وي، کابل وي، کندهار او یا بل هرځای وي؛ ځای غوره کړۍ او دفتر پرانیزۍ.

همدارنګه د مکې مکرمې په ګډون هرځای چې غواړۍ افغان حکومت درسره بې قیدو شرطه خبرو ته چمتو دی. په دولتي واک کې چې څونه ونډه مو رسیږي؛ درکول کیږي، دولت يي ذمه واري پر غاړه اخلي، بیا جګړه د څه لپاره؟

دولت تل خپل چمتووالی ښودلی چې د اوربند او دایمي سولې په موخه، طالب بندیان خوشي کړي. دا او په لسګونو نورې غوښتنې یوازې دولت ترسره کولای شي. اسلامي جمعیت او په دولت کې دننه نور مخالفین د یادو غوښتنو د یوې غوښتنې د ورکړې واک او اختیار نه لري.

طالبان د دې پرځای چې ماسکو، اسلام اباد او یا د افغانستان په نورو بدخوا پلازمېنو کې د بېواکه او د ټولنې منفورو ډلو سره کښیني او له هغوی په واک کې د ګډون خیرات وغواړي، ولې نیغ په نیغه خپل دولت سره نه کښیني.

د هېواد ملي ګټې او د ټولو په سر کې سوله او امنیت دا اړتیا رامنځته کوي چې طالبان دې د اسلامي جمعیت او نظارشورا پرځای، د افغان حکومت په څنګ کې ودریږي.

دا فرصتونه مخ په تېرېدو دي. که طالبان له وخته ګټه پورته نه کړي؛ خپله هم شر، فساد او جګړې ته ادامه ورکړي او بلخوا په کور دننه د شراو فساد د نورو ډلو لکه اسلامي جمعیت سره هم یوځای شي، نه یوازې دا چې سخته ماتې به وخوري، بلکې د تاریخ مختورن به پاتي شي!

د ۲۰۱۹ کال د مۍ ۳۰ مه

سرلوڅ مرادزی

 

افشاگری در ارگ ، دامی برای سقوط جنبش زنان

زنان ریشه های انسانیت اند، اشتباه خواهد بود اگر فکر کنیم با محدود کردن ریشه ها، شاخه ها بهتر رشد خواهند کرد، هر قدر ریشه ها محدودتر شوند شاخه ها پژمرده تر، فاسد تر و رشد نایافته تر خواهند داشت. «رومو»

در فرهنگ های مختلف ارزش زن و بینش در مورد آن کاملأ متفاوت بوده است. در فرهنگ افغانستان قبل از هجوم اعراب، بنابر اسناد تاریخی زن ها نقش پر رنگی در اجتماع و کانون خانواده داشتند. نام گل ها و ارزشمند ترین عناوین را بر زن‌ها و دختران می گذاشتند و هم اکنون هم پسوند گل همواره همراه نام آنهاست. زنان در جامه های رنگین و شاداب در جامعه حضور داشتند و در عرصه های مختلف اجتماعی مشارکت می جستند.

در فرهنگ اعراب قبل از اسلام دختران را زنده به گور می کردند چون آنان را مایه ی شرم و خواری می دانستند و هنوز هم می دانند و تنها راه پنهان کردن این ننگ و شرم، پنهان کردن آنها در سیاهی و تاریکی است. چادر سیاه نماد تحجر اعراب و شرم از وجود زنان است. چادر سیاه وسیله ای است که نماد سیاهی و تاریکی گور را تداعی می کند. بعد ها با آمدن اسلام رنگ سیاه مکروه شد و لباس احرام هنگام حج تا کفن هنگام دفن مردگان را سفید جایز کرد. اما اعراب بر سنت دیرین خویش پا فشاری کردند.

قرآن پیامبر اسلام را اسوه قرار داد و وجود کوثر یا دختری بنام فاطمه توانست ایشان را از مقطوع النسلی رهایی دهد. اما اعراب پسران را وارث می دانند.

قرآن رفتار زنی مانند هاجر که برای یافتن آب برای رفع تشنگی نوزادش اسماعیل هفت بار سراسیمه بین صفا و مروه دوید، [خداوند] برای تکریم زن و ارج نهادن به عطش حب و دوستی او نسبت به زندگی و انسانیت؛ هفت بار دویدن بین صفا و مروه را جزو شعا ئر اسلام و ارکان اصلی حج قرار داده است. بقره ۱۵۸- یعنی انگیزه ی تلاش و رفتار یک زن در زندگی، سمبل امت اسلام از بدو وجود تا قیامت شد. قصص قرآن با ذکر وجود هر رسالتی، زنی را مثل می زند که به خدا نزدیکتر بوده است همچون آسیه در زمان موسی(ع) تحریم۱۱ – مریم با ایمانتر و مطمئن تر نسبت به پیامبر زمان خود ذکریا بوده است عمران۳۷- و یا رسالت پیغمبری اولوالعزم چون مسیح(ع) در گرو احترام به مادرش مریم و ذکر ارزش زنی چون مریم.مریم ۳۲- و یا تحسین کردن سیاست و تدبیر زنی چون بلقیس بر تمام مردان مشاور در زمان سلیمان(ع) نمل۳۲- وغیره … . آنچه در میان مسلمانان عرب بعد از پیامبر(ص) هویدا گشت نه تنها از فرامین اسلام هیچ برداشتی نکردند بلکه با اصرار بر سنت قدیمی خویش بر زنان خشونت روا داشته و نقش او را در اجتماع کم رنگ و فقط سیستم وار و خالی از مفهوم مفاهیم قرآنی را یدک کشیدند. آن همان خطاب قرآن است که إن الاعراب اشد من الکفر و النفاق « براستی حق کش ترین [انسانها] اعراب هستند.»توبه ۹۷-

متاسفانه بعد از حمله اعراب این فرهنگ عربی اسلامی و مردسالار بیمارگونه بر افغانستان حاکم شد که همواره زنان با آزار و اذیت جنسی روبرو می‌شوند و همزمان قربانی و مجرم پنداشته می شوند. بعد از چندین سده سخن گفتن از آزار و اذیت جنسی و حتی قتل زنان، در لفافه ی عرف و سنت دست نخورده باقی مانده است. امروزه یک زن افغانستانی وقتی مورد تعرض جنسی قرار می گیرد، در جایگاه قربانی ای قرار می گیرد که هر ادعایی، مستقیمأ او را به جایگاه متهم اصلی منتقل می کند. زیرا نورم جامعه افغانستانی، مردانگی را به عنوان یک ارزش می پذیرد و زنانگی را در قالب ناموس و ملکیت، سرکوب و سرپرستی می کند.

زنی که با شجاعت زبان به اعتراض باز کند، نا خودآگاه به زن بد اخلاق و بدکاره متهم و در نگاه جامعه مایه ی ننگ و آبروریزی خانواده و قومش خواهد بود و در اکثر موارد به قتل او منجر خواهد شد. با دو دهه پس از سقوط طالبان و زیر پرچم دموکراسی، هنوز افغانستان یکی از بدترین کشورهای جهان برای زن بوده است.

زمانیکه در کابل زندگی می کردم شاهد جنبش های خود جوش زنان بودم که توأم با ترس و وحشت بود. با وجود قانون های ضد زن حکومتی فهمیدم قناعت دادن جامعه سنگین تر از خانواده است. ازدرب خانه آزار و اذیت های جنسی شروع می شد تا بازار و یا محل کار و دفاتر و ادارات، توأم با برخورد تبعیض آمیز قانون ادامه داشت.

در خانه نگه داشتن زن و اتکا اقتصادی دادن به شوهرش بزرگ‌ترین ایده حمایتی جامعه و حکومت بود. هیچ نهادی و یا ارگانی از زنان دعوت به مشارکت و فعالیت های اقتصادی و سیاسی در جامعه نمی کرد. اما در مقابل خشونت علیه زنان در خانواده با حمایت جامعه و قانون روبرو می شد و گاه این خشونت در اجتماع هم با سکوت خانواده و قانون عملی می شد. اکثر خشونت ها و قتل ها در خفا بوده و هیچ گاه رسانه ای نشده اند و تنها معدودی از آنها رسانه ای شده اند. بیشتر این خشونت ها مواردی چون بریدن بینی، شکنجه، سوزاندن، سنگسار کردن و یا قتل و سر به نیست کردن زنان و… در بر می گرفت.اما با این موارد فجیع باز قانون از زن ستیزی با سکوت حمایت می کرد.

بینش و دیدگاه جاهلانه و تعصبی زن ستیزی که در بستر سنتی دینی جامعه ی افغانستان شکل گرفته است، با حمایت قانون و دستگاه جزایی کشور هم گام است.

در کابل آنچه مرا به شگفتی وا می داشت سیاست ضد زن رهبران سیاسی بخصوص رهبران قوم هزاره که نقش اصلی را دراعمال قدرت بر جامعه هزاره به عهده داشتند و دارند، همواره با اتکا به فرهنگ باوری خویش و سنت عربی اسلامی در متن جامعه ی هزاره اظهار حکم می کردند و اکنون هم می کنند.

این افراد بسان محمد محقق رهبر حزب وحدت مردم در بدنه ی حکومت با داشتن چند همسر، مخالف آزاد نگه‌داشتن زنان در عرصه‌های مختلف اجتماعی بود و به قول خودش آزادی زنان درد سر ساز است  و از طرف دیگر با قربانی کردن مردم هزاره در پیکره ی لشکر فاطمیون و اصرار به حقانیت این لشکر در جهت حفظ منافع شخصی خویش با کشتار و جنایات که در پیشینه ی تاریخی ایشان فقط گوشه ی کوچکی از کارنامه ی ایشان است. از آن طرف نیز محمد کریم خلیلی رهبر حزب وحدت اسلامی با سمت‌های مختلف در بدنه حکومت کنونی افغانستان؛ با پیشینه‌ی اتهام معامله واگذاری بامیان به طالبان تا انشعاب حزب وحدت بر مبنای منفعت طلبی‌های خویش و دیگر ابهاماتی که هنوز بی‌جواب مانده است ، ایشان در تمام عمر سیاسی خویش هیچگاه از زنان دفاع مشروعی نکرده‌اند  بلکه خواستار محدودیت و بسته‌ بودن جامعه زنان بوده‌اند در عوض برای انتخابات از رآی آنان سو استفاده کرده‌اند . در کل تمام رهبران سیاسی و جهادی افغانستان فقط در مورد سلب حق آزادی زنان  دیدگاه واحد و متفق الرای داشتند  و دارند .

دولت افغانستان در دوره‌ی پس از طالب برای فریب اذهان عمومی و شعار تحت عنوان دمکراسی در افغانستان،  پروژه‌های ناکام زیادی زیر نام حمایت از حقوق زنان اجرا نموده که کارهای پروژه‌ای و کوتاه مدتی بیش نبوده است اما این تلاش‌ها خراشی بر سطح جامعه‌ی سنتی و زن ستیزی افغانستان هم وارد نکرده است . گسترش فرهنگ زن ستیزی طبقه‌ی حاکم در تلاش برای نگه داشتن زنان در خانه بوده است.

در این چند سال کنونی که جنبش‌های خود جوش زنان با فعالیت‌های گوناگون در قالب تشکل‌های آنان ، هم در داخل افغانستان داشت اذهان عمومی را با خود همراه می‌کرد و هم افکار خارج از افغانستان را به خود معطوف می‌کرد که نقطه عطف بر خروج از جامعه‌ی سنتی افغانستان را می‌پیمود که انتظارات زیادی را بر خود در تمام جهات حقوقی و انسانی در افغانستان متحمل می‌شد ، نمونه‌ی اعتراض همسر زلمای خلیل زاد بر همین باور موج می‌زد . حضور زنان در این برهه حساس در عرصه سیاسی افغانستان داشت بسوی تعیین سرنوشت سیاسی افغانستان با ترغیب مشارکت عموم مردم پیش می‌رفت و قوت می‌گرفت که عملکرد تلاش زنان در راه ایجاد عدالت و گام نهادن به سوی جامعه‌ای مسئولیت پذیر ، عرصه را بر رهبران سیاسی و جهادی تنگ می‌کرد ، زیرا در مدت نه چندان دوری مسبب تغییر چهره حکومت می‌شد و چه بسا جهادی‌ها و حکومت مداران را به دادگاه برای تفهیم جنایات مرتکب شده‌شان فرا می‌خواند. برای کنترل جو سیاسی و ممانعت از این روند نو تنها راه ، تقویت کردن سنت‌های زن ستیز رایج با مفاهیم عربی دینی است که زن بودن را شرم و ننگ جلوه می‌دهد .

برای این منظور برنامه‌هایی را برای پذیرش عناصر شکننده از زنان جهت حضور دادن آنها در عرصه‌های سیاسی چون مجلس به راه می‌اندازند و برای آماده سازی اذهان عموم بر مشکل ساختن وجود زنان در عرصه‌های مختلف اجتماعی ، ابتدا شروع به افشاگری و رسانه‌ای کردن آزار و اذیت‌های جنسی در سطوح مختلف اجتماع می‌کنند از جمله افشای آزار و اذیت‌های جنسی در مدارس ، ادارات دولتی ، مراکز ورزشی همچون دختران فوتبالیست افغانستان و مراکز معارف و غیره  را در طی این دوران به صورت مسلسل آماج برنامه‌های تحلیلی و خبری خویش قرار می‌دهند و در سطح فضای مجازی به صورت گسترده نشر دادند و چنان وانمود کردند که حضور زنان در عرصه‌های مختلف اجتماعی بانی فساد و تباهی در جامعه‌اند و با رسانه‌ای کردن قتل‌های خیابانی و ترور زنانی چون مینه منگل و قتل و عام خانوادگی و … هم وحشتی ایجاد میکنند و هم ناقوس به خطر افتادن ناموس را به صدا در می‌آورند .

هر چند این آزار و اذیت ها در دوران های قبل از این افشاگری‌ها همواره بوده است. اما هدفمند در این مدت مردم افغانستان و جهان را در جریان آن قرار می دهند و کار کرد نظام حکومتی هم فقط تعلیق و اخراج و تنبیه و قول پیگیری بیشتر برای مسببان آن بوده است. و هیچ گاه علل آن را مورد توجه قرار نداده اند.

بعد از قتل‌های مشکوک ، یکی از مشاوران ریاست جمهوری که خود را مدافع مردم و بر حسب ندای وجدان شروع به افشاگری می کند، آن هم در هنگامه ی پایان دوره ی ریاست جمهوری اشرف غنی.

حبیب الله احمد زی مشاور ریاست جمهوری در تقابل با افشاگری و رسانه‌ای کردن این دام گسترانیده شده و از قبل برنامه ریزی شده برای تضعیف پایه های اجتماعی زنان افغانستان رقم می‌خورد  تا عامل بازدارنده رشد ریشه های جنبش و مشارکت زنان در عرصه های اجتماعی شود. این دام با قرار دادن عناصری شناخته شده برای ارگ و دادن کرسی مجلس نمایندگان به آنها و سمت هایی که خود در ارگ در نظر گرفته بودند. بعد با دمیدن شیپور فحشا در ارگ و سمت های بالای حکومتی طبل رسوایی زنان را به صدا در آوردند که این واقعه در تاریخ افغانستان تا مدت مدیدی، لطمه ی جبران ناپذیری بر جنبش زنان خواهد بود. مرحله ی پایانی این برنامه با عملکرد جهادی ها و منبر نشینان در مساجد خواهد بود که همچنان زنان را حبل شیطان و فتنه و غیره خطاب کنند و از مردان برای حفظ ناموس و مالکیت حیثیت خویش بر پایه ی ایمان مردان طلب یاری کنند.

از نام ننگ برای خانواده ها و یا بی غیرت شدن مردان حذر داده می‌شود  که نهایتأ زنجیر اسارت زن را در خانواده و جامعه تنگ تر کنند.

شناخت ارزش ها تضمین نهادینه کردن عدالت است. که سقوط ارزش‌ها ضمینه ی سقوط عدالت که با انحراف از قاعده نشأت می گیرد که توازن [در جامعه] را برهم زده و با سیری رادیکالی سقوط انسان و جامعه را فراهم می کند.این انحراف نتیجه ی عملکرد حاکمان غیر مسئولی است که با حکم ناروا و به دور از حقیقت، سیستمی فاسد و طاغوتی را بنیان می نهند از طرف دیگر با نبودن علم و آگاهی در بینش اسلامی جهادیها و خالی بودن باورهایشان از ارزش ها سیاست هایشان پرتگاهی برای انسانیت و جامعه است. سیستم غیر مسئولی را بنیاد نهاده اند که هیچ تعهدی در مقابل انسان و حقوقش ندارند و محصول حاکمیت این جهادیها تا به امروز در افغانستان تاریخچه ای پر از کشتار، خیانت، بی عدالتی، فساد و تباهی بوده است.

طاهره خدانظر

t.khodanazar@yahoo.com

 

 

 

 

 

خواخوږي او خذمت

 13.5.2019Goldad khan
ما دغه لاندې لیکنه د نورالحق ن. څلي مضمون لوستلو وروسته، سمدستي پیل او په څو ورځو کې مې دغې اوسني برید ته ورسوله. خو نعیمي صاحب د هغې مهربانۍ له مخې چې پرما یې لري، زما د مخکینۍ لیکنې څخه د لغماني او شیطان د تننم سندره جوړه کړه. ده له یوې خوا څخه زما د لیکنو نیم مخ اېله زما په انځور نیولی دی او له بلې خوا یې زما دغه لیکنه په وړو وړو برخو کې خپروله.
دا د ده محبت چې خپل سایټ کې هره ورځ زما دومره ستر انځور لوستونکو ته ورښئي. خو زه په دغسې چارو باندې یوڅه ځورېږم. لکه چې اشاره مې وکړه، په دغې سایټ کې زما هغې مخکینۍ لیکنې یوڅه ډېر وخت ونیولو، نو ځکه ما نعیمي صاحب ته د دغې لاندې لیکنې ورلېږل هم وځنډول. اوس دا تاسې او دا زما لیکنه.

دوې ورځې د مخه مې د درنه لیکوال نورالحق ن. څلي«د سټاکهولم سندرم څه ډول رواني ناروغي ده؟» عنوان لاندې لیکنه د نعیمي سایټ کې په سترګو شوه. د هغه دا لیکنه ماته په زړه پورې وه، خو باید ووایم چې لنډه غوندې وه. زه د څلي صاحب دغې په زړه پورې لنډې لیکنې وتخنولم او اړینه راته وبرېشیده چې د هغه دا «د سټاکهولم سندرم …» غوندې خبرې، کومې چې یرغمل شوي خلک د یرغمل کوونکو په لومو کې لویدلو وروسته، له هغو سره څرنګه خواحوږۍ پیدا کوي او د هغوی خذمت او ملاتړته ملاوې تړي، یو څه غوندې ډېرې راسپڼم او د سټاکهولم سندرم خبرې ته ورته د ځینو نورو خبرو او کړنو مخونه هم یو څه غوندې ورسره بیان کړم. په بل عبارت، د څلي صاحب څلي («د سټاکهولم سندرم …») پرسر باندې هم څو نورې پسخې کېږدم او هم یې لږ نور ورنګوم.

د دغو خبرو پیل کې دا یادونه اړینه ګڼم چې د انسانانو سره د لوږو او غریبیو په وختونو، د ناروغیو او دردونو په وختونو او ورته نورو درنو ستونزو په وختونو کې مرستې کول، همدا ډول د زورونو، زیاتیو او مرګونو لاندې کسانو سره هغه ډول مرستې کول چې هغوی له همغو مرګونو پېښو څخه وژغورل شي او یا هم هغه کوم کسان چې د زیاتو پیسو او شتمنیو وږي وي له هغو سره د شتمنیو پیدا مولو په لارو – چارو برابرولو کې مرستې کول او هغوی چې د واکونو تږي وي د هغو واکونوته رسولو کې مرستې کول او ورته نورو چارو کې مرستې او لاس نیوي کول، زیاتره دا یاد شوي کسان د احسانونو لاندې راوستل کیږي او د مرستو برابر کونکو خذمت کولوته چمتو کیږي. له دغو خبرو څخه، څو یې لاندې رااخلم او لږه غوندې نوره رڼا پرې اچوم.

الف – دا خبره ټولوته څرګنده ده چې خلک د هر زور او زیاتي پرمهال، په تېره د مرګ تهدید پرمهال، د ترحم کولو سخت تږي وي. که له دغو زرونو، زیاتیو او مرګونو تهدیدونو لاندې خلکو سره د هغوې د تهدیدولو پرمهال هرڅوک او په تېره خپله تهدید کوونکی کسان د پخواني زیاتي او تهدید پرځای، بېرته خواخوږي وښئي او له سرونو یې لاس اوچت کړي، دوی یې منندویه کیږي. په دغې د زیاتي او تهدیدونو لاندې راوستلو او یرغمل کولو کسانو ډلې کې، د ډول ډول موخو له پاره تهدید شوي او تهیدیدونکي، یرغمل شوي او یرغمل کیدونکي کسان راځي. یرغمل نیول د اقصتادي موخو (له بانکونو، موزیمونو او ورته ځایونو څخه پیسې او قیمتي شیانو غله کولو او په زور لوټلو) او یا سیاسي موخو ( په واکمنو باندې د خپلو بندیانو خلاصولو او یا د کومې سیاسي ډلګۍ له خوا د خپلو ځینو موخو او خبرو منلو او ورته نورو چارو) له پاره سرته کیږي. د یرغمل نیولو په ټولو موخو کې لږې او یا ډېرې د یرغمل نیول شویو کسانو، د سرونو خطرې نغښتي دي. نو که یرغمل کوونکي، د یرغمل نیول شويو کسانو له سرونو څخه، د سرونو بایللو خطرې او نور خطرناک جسمي او روحي تهدیدونه لېرې کوي او لاس ترې اخلي، هغوی د یرغمل نیوونکو منندویه کیږي. دا د انسانانو (حتا ډېریو ژوو) طبېعي خواص دي چې احسان منونکي او تر خپله واسه د احسان ځواب، په احسان ځواب ورکوونکي دي. د سټاکهولم بانک چارواکو یرغمل نیول او په وروسته کې د هغوی له یرغمل نیوونکو سره خواخوږي پیدا کیده خبره، یوه له دغو خبرو څخه ده چې محترم څلي صاحب څه د پاسه پنځوس کاله وروسته رابرسېره کړي ده. خو دغه ډول خواخوږۍ، لکه چې څلي صاحب هم اشاره ورته کړي ده، یو شمېر یې اوږد مهاله خواخوږۍ نه دي.

ب – په مخامخ جګړو کې نیول شویو بندیانو سره له څه دردولو او ځورولو وروسته، په بندیخانو کې مرستې کول هم، هغوی د دښمن (جګړې مقابل) لورته وراړولی شي. ځکه دا هم همغه د انساني عاطفې خبره ده. د جګړو هر لوري استخبارات دغه ډول چارې چې د مقابل لوري بندیان په خپلو استخباراتي کړیو کې راولي، سرته کوي. ځکه دغه چارې د هغوی په ګټې دي او په لازمو وختونو کې له هغوی څخه د مقابل لوري صفونو کې په خپلو ګټو کار اخلي.

په دغو چارو کې داسې خبرې هم شاملې دي چې د یو هېواد د ننه، د هغه دولت استخبارات غواړي چې د کومې ډلې او یا کومې کمپنۍ اړوند ژور پټ معلومات ترلاسه کړي، خو د دغو چارو سرته کولو له پاره خپل کسان د هغوی لیکوته نه شي ورننه ایستلی، نو بیا هڅې کوي چې د هغوی له د ننه څخه کوم څوک په مالي او نورو ډولونو تطمیع کولو، خواخوږیو او ښو رویو ځانوته ورنیږدې (جذب) او کار ترې واخلي. خو که په تطمیع کولو، خواخوږیو او ورته نورو طریقو او وسیلو د نوموړو ډلګیو او کمپنیو له منځه څوک ونه مومي، بیا د هغوی ځینو نظر لاندې کسانوته دسیسې او توطئې جوړوي او هغوی د د سیسو له لارو د څارنوالو او قاضیانو له پوښتنو سره مخ کوي. کله چې دوی د هغوی له منځه کوم څوک په توطئیو کې ګیر کړي، دوی بیا له هغو توطئیو کې ګیرو کسانو (هغوی که په بندیخانو کې اچوال شوي اوسي او یا په خپل کورونو کې اوسیږي)، سره د پوښتنو ـ ګروېږنو او تحقیقونو پرمهال، په محکمو کې مرستې کوي او هغوی د خپلو احسانونو لاندې راولي. استخبارات د دغو ډولو خواخوږیو په لارو او طریقو هم یو شمېر هغه کسان چې په فکري او ذهني لحاظ کمزوري وي، د خپلو پټو اجنټانو احسانونو د جذبو لاندې راولي او خپلو لومو کې اچوي او استخداموي یې. په رښتینو خبرو باندې جوړو شویو فیلمونو کې دغه د یرغمل نیول شویو کسانو له یرغمل نیوونکو سره او یا برعکس د یرغمل نیوونکو له یرغمل شویو سره او یا هم د دواړو خواو د خواخوږیو پیدا کیده خبرې ډېرې دي. همدا ډول، دغه د استخباراتو له خوا د توطئیو او بیا په توطئیو کې د ګیرو کسانو استخباراتي او اجنټوري چاروته جذبولو خبرې هم ډېرې دي.

ج – ایدیالوژیکې (سیاسي او مذهبي) ډلې جوړول هم دغو نورو جذباتو پیدا کولو او د ډلو جوړونکو له خوا څخه د خلکو ټولیو، د ځانونو پرلور ورماتولوته یو څه غوندې ورته چارې دي، خو د احساسونو ورپیدا کولو په جامو او جذبو کې. سیاسي ډلې او ګوندونه او همدا ډول مذهبي ډلې، دواړه اوږده  طیفونه لري چې ډول ډول غوښتنې او کړنې په بر کې نیسي. زه دغه د ایدیالوژیکو (سیاسي او مذهبي) ډلو طیفونه نه راسپڼم، ځکه دغه طیفونه د دې ډول لیکنو له پولو پولو او بریدونو وتلي (ستر او پراخ) دي.

دغه د ایدیالوژیکو ډلو سازمانوونکي او مشران هم یو شمېر خلک د خپلو موخو له پاره، د خپلو تبلیغونو د اغېزو لاندې راولي او د تبلیغونو له لارو یې خپل لور(خپلې ډلو او خپلو موخو) ته ورجذبوي. لکه چې لیدل شوي او لیدل کیږي، دغو ایدیالوژیکو ډلوته ورجذبیدونکي کسان، د خپلو ډلو مشرانو ټولې خبرې په پټو سترګو ( له سمو او ژورو شننو او سنجونو پرته) مني او په سر او مال ملاتړ ترې کوي.

هو! لکه چې ټول پوهیږو، انسان د ټولو ژوو منځ کې، هغه ژوی دی چې د هر ډول روزنې لاندې راتللی شي او هرڅه له نورو ژوو څخه زر او ښه زده کولی شي. د انسانانو له دغو خواصو څخه یو شمېر هوښیار او ځیرک خلک، په خپلو ډول ډول تبلیغونو د زرونو، لکونو او حتا په ځینو حالتونو (موخه مذهبونه دي) کې د ملیونونو او په سوونو ملیونو خلکو روح او روان ته تغیر ورکولی شي او هغوی خپل لورته ورجذبولی شي.

د – د چارو (کارځایونو) ورکول هم یو ډول مادي مرستې ګڼلی شو. او همدا د چارځایونو ورپیدا کولو او برابرولو له لارو جذب هم یو ډول رواني جذب بللی شو. دغه طریقه معمولأ استخبارات کاروي. خو یادونه باید وشي چې دغه د مادي مرستو طریقه یو شمېر لوی او واړه پانګوالان هم د خپلو موخو له پاره کاروي. دوی د مادي آسانتیاو په برابرولو او د پیسو په ورکړو سره یو شمېر کسان جذب او استخداموي او له هغوی څخه د خپلو ګټو او شتمنیو ساتلو په موخو، د باڼدونو او نورو ډولونو ټولګیو کارونه اخلي. په دغې ډول ډلو کې د مافیه ډله له ټولو ډلو ستره، غښتلي او وتلي ډله ده، کومه چې د خپلو موخو له پاره، هر چېرې (د نړۍ په هرکونج کې) خپل زور کارولی شي.

دلته له دغو پاس خبرو سره تړلي، د یوې بلې خبرې یادونه هم کوم. سره له دې چې پوهېږم زما دغه خبره به د یو شمېر شنونکو خوښه نشي. خو زه به خپل نظر ولیکم او بیا چې هرچا څه ویل، هغه به د هغوی نظر اوسي. زما دا وروستۍ خبره دا ده؛ یو موټی ترټولو غټو پانګوالانو د دولتونو وږي (واکونه)هم په نېغه او یا غیرمستقیم ډول خپلو لاسونو کې نیولي دي. دغو پانګوالانو دولتي او د ځانګړو مهمو مؤسسو داسې قوانین جوړ کړي دي چې د دوی پانګې او ګټې بشپړې پکښې خوندي دي. همدا غټ پانګولان دي چې د دولت او غټو مؤسسو لوړپوړي چارواکي (ولو که دوی هربل نوم ورکړي) غوره او پرمهمو څوکیو ټاکي او کښېنوي. نو ځکه نوموړي لوړپوړي چارواکي د همغو پانګولانو منندویه او د هغوی له خوښو او غوښتنو سره سم، پر ګڼو ولسونو باندې هغه یوطرفه قوانین پلي کوي. د غټو پانګوالانو دغه چارې هم د یو شمېر کسانو، د احسانونو لاندې راوستل (د پیسو او ګټو ورکړو یرغمل کیدل) او د هغوی له وجود څخه د ګټو پورته کول بللی شو. نوموړي لوړپوړي دولتي چارواکي، نه یوازې د هېواد پرپوړ د غټو پانګوالانو ګټې ساتي، بلکې د نړۍ په کچې د هغوی پرګټو پام ساتي، د هغوی ګټې سمبالوي او خوندي کوي. د بېلګې په توګه، د امریکا متحدو ایالتونو لوړپوړي دولتي چارواکي او واکمن، یا د امریکا د تېلو غټو کمپنیو ګټو، یا هم د وسلو جوړولو غټو کمپنیو ګټو او یا هم د دغو دواړو غټو کمپنیو ګټو لاس ته وروړلو په موخو، د نړۍ په بېلو بېلو سیمو کې ګډوډۍ جوړوي او ځینې وختونه حتا خپله نېغ په نېغه جګړې سرته کوي.

زه به په دې موخې چې دغه پاس بېلګه لږ غوندې نوره هم روښانه کړم، د محترم ډاکتر صاحب احمد ویس وردګ د ۳۰ / ۳ / ۲۰۱۹ نېټې له مقالې (دا مهال چې زه څه ترې رااخلم د مقالې لومړنۍ برخه د نعیمي سایټ کې خپره شوي ده) څخه یو مهم او لنډ مطلب راواخلم. هغه لیکي چې انګرېزانو د نړۍ بېلو هېوادونو لاندې کولو او مستعمره جوړولو چارو د څېړلو په موخو، د « ایسټ انډیا کمپنۍ » په نوم څېړنیز شرکت درلود. د دغې شرکت سیاسي څېړونکو به د بېلو سیمو هېوادونو اړوند څېړنې کولې او هغه څېړنې به یې د دولتي واکمنو په اختیار کې ورکولې. دولتي واکمنو به د هغو څېړنو په رڼا کې د هېوادونو لاندې کولو پرېکړې کولې او د خپلو پرېکړو عملي پلانونه به یې جوړول او هغه به یې عملي کول. دی وایي، د امریکا په متحدو ایالتونو کې همدا اوس د « رانډ » په نوم څېړنیز شرکت شتون لري. د امریکا د دغې شرکت سیاسي څېړونکي، د نړۍ د بېلو بېلو سیمو په هېوادونو کې د امریکا په ګټې د کودتاګانو سرته کولو پرچارو، د هېوادونو د وېشلو او تجزیه کولو پرچارو او یا هم نېغ په نېغه د امریکا پوځي تېريو اړوند چارو باندې څېړنې کوي او دغه څېړنې د خپل هېواد دولتي واکمنو ته وړاندې کوي. دولتي واکمن د راند څېړونکو څېړنو په رڼا کې، د اړوندو دولتونو په باب خپل عملي پلانونه جوړوي او سرته کوي.

طبعأ، په هر بل هېواد کې د هر ډول نا آرامیو جوړولو له پاره، د نوموړي هېواد له د ننه څخه یو شمېر داسې کسان چې ټاکل شوی وری (بار) وړلی شي، په کار دي. نو د دې له پاره چې ستر او زورور دولتونه په وړو او کمزورو هېوادونو کې د خپلو موخو له پاره ګډوډۍ جوړې کړي، لومړی په همغو نظر لاندې هېوادونو کې د داسې کسانو لټون کوي چې هم د پیسو او مقامونو وږي وي او هم د ګډوډیو جوړولو امکانات پکښې لیدل کیږي. د زورورو دولتونو استخبارات دغه کسان مومي، هغوی په پیسو او مقامونو ورکړو تطمیع او لاسپوڅي کوي او ورپسې د خپلو موخو پرلور نور ګامونه اوچتوي. د همدغو وروستیو خبرو اړوند، زه یوازې په افغانستان کې د دغو ډولو پېښو، هغه هم د شلمې پېړۍ له دېرشمو کلونو څخه بیا تر نن پورې ځغلنده یادونه کوم.

لکه چې د افغانستان تاریخ ښئي، د سقاو زوی حبیب الله کلکاني انګرېزانو واک ته ورسوه او د هغه واکمنۍ پرمهال، د هېواد په هرې سیمې کې د قبیلو او قومونو ترمنځ کورنۍ جګړې ونښتې. د شلمې پېړۍ په اتیایمو کلونو کې شورویانو هم د خپلو پوځونو راننه ایستلو له پاره، لومړی زموږ له د ننه څخه ځان ته لاره جوړه کړه او بیا یې خپل پوځونه راننه ایستل. د شوروي پوځونو له وتلو وروسته زموږ کورنۍ جګړه هم بهرنیانو د خپلو موخو له پاره تمویلوله او تازه ساتله. امریکایانو هم افغانستان ته د خپل پوځ لېږلو وړ فضا جوړه کړه. دوی لومړی له ځانه سره د شمال ټلواله یوځای کړه او بیا یې پوځي یرغل وکړو. دوی او ملاتړي یې هم لکه د شورویانو غوندې، همدا اوس له دواړو خواو افغانان سره جنګوي.

داسې برېښي چې دغه د تېري ـ زیاتي چارې، د انسانانو په طبیعیت کې نغښتي دي. ځکه، له هغه مهاله چې انسانان د مځکې پرمخ پیدا شوي دي، هر زورور کس او هرې زورورې ډلګۍ او ډلې، د نورو کمزورو کسانو حقونه په چلول، زور او زبردستۍ لاندې کړي دي. د زمانې په تېریدو سره چې انسانانو د نورو حقونو لاندې کولو په موخو وسلې جوړې او هغو ته وده ورکړه، د نورو خلکو حقونو لاندې کولو اندازې یې هم زیاتې شوي او تر نننیو بریدونو راورسیدلې. په نیږدې راتلونکي کې چې د ځینو قدرتمندو دولتونو له خوا، د مځکې له کرې څخه بهرنۍ فضاته تباه کوونکي وسلې نقل او هلته ځای پرځای شي، نو هردولت چې دغه کار زر وکړي او هردولت چې په دغې کار کې زورور وخوت، یا به هغه دولت د مځکې د ټولې کرې واکمن او نور خلک غلامان جوړیږي او یا به د زورورو ترمنځ ټکرونو له امله، د مځکې په کرې کې ژوند (په خاص توګه د ژوو ژوند چې موږ انسانان یې برخه یو) پای مومي. که څه هم، همدا اوس چې تباه کوونکي وسلې لا بهرنۍ فضا ته وړل شوي هم نه دي، د مځکې کره د تباهۍ کندې پرغاړې ولاړه ده.

                  د لیکنې پای، خو د نړۍ دې خدای پاک نه پای کوي.

د پښـــتون ژغورني د غورځنګ قانوني مبارزه او د پوځـــي مقتدر استبلشمنټ لخوا ” غـــــدارنـــامه ” :

 

لومړي : د پښتون تحفظ موومنټ [ پ ټ ام ]

فعاليتونو ته لنډه کتنه :

پاکستاني پوځي استبلشمنټ او استخباراتو په کلونو کلونو او په تيره بيا په ۲۰۰۳ زيږديز کال په قبايلي سيمو ، سوات او وزيريستان کي د بهرني بادارانو او امريکا د خوښحالولو او رضايت لپاره ، د هغوي په گرين سيګنال ، د ضرب عضب ، راه راست ، ردالفساد ، راه نجات ، زلزله … په نومونو پوځي عمليات وکړل ، په دغو عملياتو کي د پاکستان هوائي ځواکونو هم ګډون درلود او په بي گناه خلکو به ئي بمونه غورځول ، بي پيلوټه ډرون طيارو به هم اهداف په نښه کول ، د پاکستان د پوځي ـ ملکي حاکم اشرافيت موخي په قبايلي پټاره کي خپل سوق الجيش تسلط ټينګول او د ډيورند د تحميلي کرښي په شاوخوا سيمو د کنټرول او لاندي کولو لپاره وو ، همدارنګه پوځي واکمنو هڅي کولي ترڅو د عملياتو او بمباريو په نتيجه کي د سيمي خلک د خپلو کورونو پريښولو ته مجبوره شي او د غيرسکنه کولو پاليسي عملي سي او بيا د پوځ پراکسي او ګـــووډ طالبان ځاي په ځاي شي ، څرګنده ده چي د پوځي او هوائي عملياتو په نتيجه کي بي ګناه خلکو تلفات وليدل ، په وزيريستان او نورو قبايلي سيمو کي د ظلمونو او مرګونو لړۍ پيل شوي ، داسي مرګونه چي د قتل شوو نارينه ، ښځينه او ماشومانو جسدونه به په ورځو ورځو پراته وو ، د ژوند او مرګ فرق ختم شو ، خلکو به په ډله ايزه توګه دعاګاني کولي چي يا خدايه قيامت راولي ، دغي ظالمانه وضعي په لکونو خلک خپلو کورونو پريښولو ته اړ ايستل ، ډير کورونه د بمونو غورځولو له امله وران شول ، په لکونو خلک افغانستان او يا په داخل د پاکستان کي ئي کډي وکړي ، له هغي جملي څخه د [ پ ټ ام ] د مشر منظور پښتين ، علي وزير او په لسګونو زره کورنۍ له وزيريستان څخه ديره اسمعيل خان او يا نورو سيمو ته ووتي ، کورونه ئي هم وران او هرڅه ئي له لاسه ورکړل ، په داسي کړکيچنو شرايطو کي په ۲۰۱۴ع کال کي د محسودو تحفظ موومنټ د منظور پښتين لخوا منځ ته راغي ، دوي به د پاکستان د پوځ او استخباراتو د عملياتو او ظالمانه پاليسيو په ضد مظاهري کولي ، منظوراحمد پښتين چي په ۲۵ اکتوبر ، ۱۹۹۲ع کال په جنوبي وزيريستان د عبدالودود محسود په کور کي پيدا او پلار ئي په کلي کي د ښوونکي وظيفه لرله ، هغه د ابتدائي تعليم وروسته د بنو په ارمي پبليک سکول کي ثانوي تعليم پاي ته ورساوه او په ديره اسمعيل خان ګــومل پوهنتون کي ئي د ويترينري په رشته کي ډاکتري ترلاسه کړه ،  نوموړي په ۲۰۱۰ع کي د قبايلي محصيلينو د اتحادئي مشر وو ، او په ۲۰۱۴ع کي د محسود تحفظ تحريک وروسته خصوصآ هغه وخت چي په کراچۍ کي د پوليسو د افسر راو انور په مشرۍ گستاپو پوليسو نقيب الله مسيد ( محسود ) او نور ملګري ئي په غيرقانوني او بي رحمانه ډول ووژل ، د پنجابي حاکم اشرافيت او استبداد په ضد د نوموړي غورځنګ مبارزي ګړندۍ او نوي بڼه ئي غوره کړه او محسود تحفظ غورځنګ په پښتون تحفظ موومنټ [ پ ټ ام ] يا پښتون ژغورني په غورځنګ ونومول شو ،

د پښتون مدني خوځښت مشر منظوراحمد پښتين او د رهبرۍ نور غړي ئي ، محسن داوړ ، ډاکتر سيدعلم محسود ، علي وزير ، ثناء اعجاز ، ګلالۍ اسمعيل ، اياز جوګيزي ، مرحوم پروفيسور ابراهيم ارمان لوڼي ، خان زمان کاکړ ، وړانګه لوڼۍ او … دي ، په کراچۍ کي د نقيب الله محسود او ملګرو قتل د [ پ ټ ام ] رهبري او غړي داسي تحريک کړل لکه چي په اور تيل واچوي او بي له ځنډه ئي د لانگ مارچ تصميم ونيو ، د پښتون ژغورني د غورځنګ لانگ مارچ په ۲۰ نفرو په ۲۶ جنوري ، ۲۰۱۸ع له ديره اسمعيل خان څخه پيل شو د لاري په اوږدو کي زيات خلک ورسره يوځاي او په ۲۸ د جنوري ، پيښور ته ورسيدل ، بيا له پيښوره د اسلام اباد په لور روان شول چي په اول د فبروري ۲۰۱۸ع اسلام اباد ته ورسيدل او هلته ئي د خپلو قانوني او روا غوښتنو لپاره ( پرلت ) پلتۍ ووهلي چي لس ورځي ئي دوام وکړ ،

د [ پ ټ ام ] پنځه مطالبات :

۱>> د نقيب الله مسيد قاتل ونيول شي او په عدالت کي دي محاکمه شي .

۲>> په لس ګونو زره هغه خلک چي د پوځ ، استخباراتو او د دوي د مليشو لخوا په غيرقانوني او جبرآ تښتول شوي او لادرکه دي د هغوي سرنوشت دي معلوم شي .

۳>> د ماوراي عدالت وژنو لپاره دي يو عدالتي کميسيون جوړ شي .

۴>> د خلکو په تګ راتګ دي کرفيو يا ګرځبنديز ليري شي .

۵>> د پوځ او د هغوي د پراکسي لخوا په وزيريستان او نورو قبايلي سيمو کي ماينونه نصب کړي ، دا ټول بايد پاک شي .

له پورته پنځو غوښتنو له جملي څخه يواځي په ۵ مي غوښتني ليږ کار سوي ، نوري ټولي غوښتني نه دي عملي سوي ، د يادولو وړ ده چي د اسلام اباد په لس ورځني پرلت کي په زرګونو خلکو ګډون کړي وو او د ځينو سياسي ګوندونو رهبرانو لکه ، محمود خان اڅکزي ، اسفنديار ولي ، مولانا فضل الرحمن ، عمران خان ، د پاکستان د بشري حقونو د کميسيون مشري ارواښادي عاصمه جهانګير او نورو په دغه پرلت کي د [ پ ټ ام ] د غوشتنو په پلوي ويناوي هم کړي وي ، پرلت وروسته له لسو ورځو ځکه پاي ته ورسيد چي د پښتون ژغورني غورځنګ استازو ته چي د پاکستان مسلم ليګ نواز د ګوند صدراعظم شاهد خاقان عباسي سره ئي د مطالباتو په اړوند مذاکرات کول او هغوي د عملي کولو ژمنه وکړه .

د پښتون ژغورني غورځنګ د رهبرۍ او غړو لخوا په پيښور ، کوئټه ، لاهور ، کراچۍ ، باجوړ ، سوات ، شمالي وزيريستان کي لاريونونه او ولسي غونډي شوي چي په لس ګونو زرو نارينه وو ، ښځينه وو ، د بيلابيلو ګوندونو ، مدني او ادبي ټولنو غړو پکي ګډون کړي ، خو د افسوس ځاي دي چي د پاکستان ميډيا د پوځ په اشاره د [ پ ټ ام ] د فعاليتونو او لاريونونو په هکله نشرات نه کوي او د بليک اوټ پاليسي ئي اختيار کړي ، له نيکه مرغه د نوموړي غورځنګ فعاليتونو ته د ټولنيزو رسنيو او بهرنۍ ډله ايزي رسنۍ په پراخه اندازه نشر ته سپاري ،

د پاکستان حاکمه بيروکراسي ، پوځ او استخبارات د [ پ ټ ام ] په رهبرۍ اتهام لګوي چي دوي د افغانستان او هند د استخباراتو څخه د جلسو د دايرولو لپاره فنډ ( پيسي ) اخلي ، دا اتهام له پيل څخه تر اوسه په دوي د پوځ د وياند بريدجنرال اصف غفور ، او د ځمکنيو پوځونو د لوي درستيز جنرال قمرباجوه لخوا هم شوي او حتي دوي ته ئي د غدار خطاب کړي چي د منظور پښتين ، او نورو رهبرانو لخوا رد سوي او د سپيناوي غوښتنه ئي کړي ، د پښتون ژغورني د غورځنګ رهبرۍ ورته اعلان کړي چي موږ احتساب ته هروخت تيار يو ، ولي له تاسو هم د احتساب غوښتونکي يو .

د پ ټ ام ، د عدم تشدد مبارزه ، د پوځي وياند بريدجنرال اصف غفور او جنرال باجوه پوچ اتهامات ، د پ ټ ام د رهبرۍ ځوابونه او په نوموړي نهضت پوري اړوند مطالب … دوام لري