دچنګاښ کودتا اودافغانستان خلق دموکراتیک ګوند 

===========================
د ۱۳۵۲ کال دچنګاښ د۲۶ دپوځي کودتا څخه پوره ۳۴ کاله تیرشول خولا تر اوسه دهغې دلوبغاړو په اړه دنظریووالی نشته. ځینې داکودتا دسردارمحمدداود دهوډ ، ښه نیت اوهلوځلو پایله ګڼي اوپه کودتا کې دافغانستان دخلق دموکراتیک ګونددپرچم دډلې ګډون په کلکه ردوي اوپربله خواځينې دا کودتا دمسکودنخښې پربنسټ ، دمحمدداود او پرچمیانوګډ کارګڼي.
پدې هکله شته معتبرلاسوندونه ښيي چې کودتا د محمدداوداودپرچمیانو دپټ جوړجاړي پراساس ترسره شوه چې هغه مهال دواړولدې جوړجاړي انکارکاوه که څه هم پرچمیانوهڅه کوله چې په کودتا کې خپل رول پټ نکړي. دجمهوري نظام دسقوط وروسته پرچمیانو د چنګاښ په کودتاکې دخپلې ښکیلتیا څخه پرده پورته کړه اود نوموړې ډلې مشرببرک کارمل دخپلې پردیو ورکړې واکمنۍ په مهال څوځله په کودتا کې دپرچمیانو رول ته ګوته نیولې او یوځل داسې وایي : « دافغانستان دخلق دموکراتیک ګوند دپرچم فرکسیون دمحمدداودتر لارښوونې لاندې کودتاکې چې شاهي نظام یې نسکورکړ برخه لرله » (۱) همدارنګه ډیر کورني او بهرني څیړونکې ورته لیدلوری لري اوځینې لا مسکوته هم ګوته نیسي. هیره نشي چې د کودتا وروسته لومړی ځل دمحمدداوداوپرچمیانو ترمنځ داړیکودبې خونده کیدو یولامل هم دپرچمیانو له لورې په کودتا کې دبرخه اخیستو مسئله وه چې پدې هکله محمدابراهیم عطایي لیکي : « دداودخان دجمهوریت په دولتي دستګاه کې درزهغه وخت پیداشو چې د کرنې وزیر جیلاني باختري په څرګندډول پخپل وزارت کې دجمهوریت په تاسیس کې د کارمل دمشرۍ رول لوړوګاڼه.» (۲ ) په کودتا کې دپرچمي مشرتابه ښکیلتیا اود هغوي له لوري دکودتایي عملیاتو دبهیرڅار دسلطانعلي کشتمند ددې څرګندونو څخه چې « یوه ملګري دچنګاښ د۲۵ نیټې په شپه محمدحسن شرق دکابل په ښارکې په یوه زرهپوښ کې لیدلی چې ګواکې د کودتاچیانو له ډلې څخه دی. لدې امله نوموړی بیله ځنډه دکودتاپه اړه خپل مشرتابه ته رپوټ ورکړی دی . درپوټ وروسته د پرچم مشرتابه په هماغه شپه په مکرویانوکې بیړنۍ غونډه رابولي چې حالات وارزوي.» پدې ډول کشتمند غواړي دکودتاپه اړه د محمدداوداوپرچم پټ جوړجاړی همغسې پټ په تیارو کې پاتې شي خوهڅه یې داده چې د هیواددبرخلیک په وړاندې دخپل سازمان بې کچې حساسیت نندارې ته کیږدي چې دکودتاپه وړاندې کوم دریځ غوره کړي. دکشتمند د څرګندونواوپدې اړه دنورولاسوندونوڅخه بریښي چې دکودتا بهیرله دوومرکزونو( دمحمدداودکوراوپه مکرویانوکې دپرچمي مشرتابه دغونډې ځای ) څخه رهبري کیده. دپرچمیانو دغونډې ځای په غالب ګومان په مکرویانو کې دبارق شفیعي کور و ځکه چې پدې هکله دثریا بهادنجیب دورورصدیق راهي د میرمنې په کتاب کې راغلي : « دچنګاښ په ۲۶ سهارموږ لیدل چې دبارق شفیعي په کورکې چې زموږ د بلاک په لومړي پوړکې و دپرچم مشرتابه تګ اوراتګ درلود. دڅودقیقووروسته یوټانک دبارق د کورترڅنګ ودرید اودوکیل خورثریا چې دکارمل دماما لوروه دیوه ټوپک سره ټانک ته وختله اوحرکت یې وکړ. په پرله پسې توګه سرتیري د ټانکونوسره دې کورته تلل اوراتلل » (۳ ) [ ثریا بها دپرچم دفرکسیون غړیتوب درلود او دګوندڅخه په نامعلوم دلیل ووتله .دخپل میړه سره یو ځای احمدشاه مسعود ( پنجشیر) ته ورغلل. مسعود ورسره مرسته وکړه چې دپاکستان له لارې امریکې ته لاړشي. په امریکا کې صدیق یوکتاب ولیکه چې په هغه کې یې ګوند اوپه تیره نجیب الله ته سپکې سپورې ویلي دي. ثریا په خپل کتاب کې دا هم نه پټوي چې دکتاب دچاپ پیسې امریکایي مقاماتو ورکړلې. که څه هم ثریا ګوند پریښود خو وروریې (همایون ) دګونددواکمنۍ په وروستیوکې دګوندپه مرکزي کمیټه کې کارکاوه.]
حسن شرق چې دکودتا متفکرمغز ګڼل کیږي کودتا ته دچمتووالي پرمهال دخپلوهلوځلو په اړه لیکي: « دمیراکبرخیبرسره مې په اونۍ کې یوځل ، دسلیمان لایق او… ملاقات کاوه او ځینې وختونه مې کارمل هم لیده. دلیدنوپایلې کودتا ته دنویوغړودجلبیدولپاره ګټورې وې او محمدداودمې منظمآ خبراوه » (۴ ) دشرق پاسنی خبره ښيي چې دشرق له لوري دپرچمي مشرانو سره لیدنې کتنې او ددې ډلې څخه کودتاته دپرچمی پوځیانودراجلبولو بهیرد محمدداود دارادې له مخې ترسره کیدلې. دخیبر سره هره اونۍ دشرق لیدنې کتنې په واقعیت کې د پرچمیانو هغه ګوندي غونډې دي چې دحوزو په نامه یادیدې اودابیا ښيي چې شرق دپرچم د فرکسیون پټ غړی و چې ډیری هغه دپرچم او حتی دشوروي دڅارګرې ادارې ( کی جی بی ) غړی ګڼي. عبدالقدوس غوربندي دپرچم د فرکسیون دمرکزي کمیټې غړی دخپل کتاب ( نګاهې به تاریخ مختصر حزب دموکراتیک خلق افغانستان ) په ۲۸ مخ کې شرق هم د پرچمیانوپټ غړي معرفي کوي. دکودتا په درشل کې دسیاست لیوالو اوپه هغوکې دمحمدداود ارادتمندانو د پرچمیانو سره دمحمدداود تودو اړیکوته په کتوسره « څومیاشتې مخکې چې محمدداود دجمهوري ریاست مقام ته ورسیږي یوه استاد دیوې جنازې په مهال محمدداودته ویلې و : دپرچمیانوسره مو نږدیوالی ستاسې شهرت ته زیان رسوي . محمدداود په ځواب کې ورته ویلي و: په موږکې عادت ګرزیدلی دی چې دهر وطنپال په لکۍ سره لته وتړي » (۵ ) دمحمدداودله ځواب څخه څرګندیږي چې هغه پرچمیان خپل ګڼل اود هغوی څخه یې په کلکه دفاع کړې ده. په کودتا کې دپرچمیانو د ښکیلتیا په اړه شوروي جنرال چې نوموړی دشوروي داشغال په موده کې اکثرآ په افغانستان کې حضوردرلود داسې لیکي : «پرچمیانو په دغه پړاوکې د واک په موخه مبارزه کوله .هغوی دمحمدداود دپلویانو سره اتحادوکړ. په پایله کې جنرال محمدداودوکولای شول… دپرچم دلارښونکي هیآت په مرسته عملآ سپینه کودتا ترسره کړي. دواک څخه ظاهرشاه ګوښه ، سلطنتي مؤسسه ړنګه اوځان یې د جمهوریت مشراعلان کړ» (۶) ډګرجنرال عبدالرزاق په کودتا کې دمسکولاس ته ګوته نیسي او لیکي :« پدې وخت کې د افغانستان خونخواره دښمن یعنی روسان بیا دشاهي کورنۍ داختلافونوڅخه دګټې اخیستنې په فکرکې شول. هغوی دکی جی بی پواسطه کشف کړي ووکه وغواړي دافغانستان څخه کومه استفاده و کړي ددې کارلپاره محمدداود مطلوب شخص دی… لدې امله محمدداود ته دکی جی بی لخوا اوپه قوي احتمال دحسن شرق اوببرک کارمل له لوري بلنه ورکړل شوه چې په کودتا لاس پورې کړي .»(۷ ) سلیک هاریسون امریکایي لیکوال هم دجنرال عبدالرزاق په څیر نظر لري اولیکي:« پرچمیانو دمسکوپه دستور دداودسره ائتلافي دولت جوړکړ اوپه څرګندډول یې هلې ځلې وکړې چې په پوځ او اداره کې خپل اغیز زیات کړي »(۸) سربیره پردې په جمهوري دولت کې چې « لږترلږه ۸ وزیران اودصدارت مرستیال، دهیواد د ولایتونو۱۷ والیان ،له ۱۱۷ نه زیات ولسولان او لوی ولسوالان او۱۲۰ تنه دپلوماتان ټول له پرچمیانوڅخه غوره شوي وو.» (۹ ) ښيي چې جمهوري دولت دمحمدداود اوپرچمیانوګډ ائتلافي دولت و.میرمحمدصدیق فرهنګ دشوروي دنیواک پرمهال دکارمل سلاکارهم ورته نظرلري او لیکي :«نوی دولت پخپله دمحمدداود او دپرچم دډلې ائتلاف دی ، تقریبآ هریوه ته دمساوي ونډې پربنسټ.»(۱۰ ) سربیره پردې هغه مهال دپرچمیانو خپل خپلوان هم په دولت کې په لوړوڅوکیووګومارل شول چې کیدای شي دپکتیا دقول اردو دقوماندان په توګه دکارمل دپلارمتقاعدجنرال محمدحسین ،دپروان دوالي په توګه دصمداظهردپلارعبدالکریم اوپه پاکستان کې دوکیل تجار په توګه دډاکټرنجیب دپلاراخترمحمد د ګومارلویادونه وشي. هیره نشي چې په کودتا کې ګډون کونکي دمختلفو سازمانونوغړي او یابیطرفه پوځیان و. البته په کودتا چیانو کې د پرچمیانو په پرتله دخلقیانو شمیرزیات و. یوازې د خواجه رواش اوبګرام په هوایي ډګرونو کې یې شمیر ترشلوتنوزیات وو.خوڅرنګه چې دافغانستان دخلق دموکراتیک ګوند دخلقي ډلې مشرتابه د محمدداودسره د کودتا په اړه کوم جوړجاړی نه و کړی دخلقي فرکسیون هیڅ یو کدرددولتي لوړوبنسټونو ( وزارت ، معینیت ،ریاست ، ولایت ، ولسوالۍ ) په مشرتابه کې ترسترګو نشو. لیکوال ته یوه خلقي په کودتاکې دخپل ګډون په اړه ویلي :« کله چې زماارتباطي مسئول غړي په کودتا کې د برخه اخیستوخبره وکړه ترې ومې پوښتل چې آیا نورمحمدتره کی هم پدې نظردۍ چې موږ د محمدداودترمشری لاندې کودتا وکړو؟ په ځواب کې یې وویل چې ملګری تره کی وایي : کودتا کیدونکې اوبری یې حتمي دی . ددې لپاره چې موږ په راتلونکې کې دمحمدداود له نخښو خبر وواوپه تیره دده شخصیت ته په کتوسره چې سیال، مخالف سیاستوال اومخالف نظرنشي زغملی دهغه له ګواښونوڅخه خپل ګوند وژغوروغوره داده چې ملګري په کودتا کې برخه واخلي.» دپرچم فرکسیون چې د چنګاښ دکودتا له برکته په حاکم ګونداوښتی و اومحمدداود کوم سازمان نه درلود دجمهوري دولت تګلارې جوړولې.دعبدالقدوس غوربندې له قوله محمدحسن شرق دسلیمان لایق څخه غوښتي و چې خلکوته دخطاب وینا ورته جوړه کړي چې دپرچم مشرتابه هغه ولیکله اوشرق ته یې ورکړه . خوواقعیت دادۍ چې دا مسئله دپرچم مشرتابه دشورویانو سره شریکه کړې او دشوروي اتحادکمونست ګوند ددې وینا اساسي کرښې ورته جوړې اوپه کابل کې دخپل سفارت له لارې دپرچم د مشرتابه په واک کې کیښودلې. پدې هکله د ( افغانستان درمنګنه ژئوپولیتیک ) نومي روسي کتاب په ۱۵۵ مخ کې توضیحات ورکړل شوي دي. دکودتا په بري سره چې د پرچم سازمان عملآ واک ته رسیدلی خپل سیاسي او سازماني فعالیتونه یې تعطیل کړل اودنورومترقي ډلوڅخه یې ورته غوښتنه لرله. څرګنده بیلګه یې دکورنیوچارو دوزیرفیض محمدله خوا دوه ځله دخلقیانو دمشر احضارول دي چې دپرچمیانوپه شان د اعلامیو اوابلاغیودخپرولو څخه ډډه وکړي چې البته دنورمحمدتره کي غبرګون منفي و. که چیرې دالیکنه په یوه جمله کې راونغاړل شي ویلی شو چې دچنګاښ پوځي کودتا دمحمد داود او پرچمیانودپټ جوړجاړي له مخې ترسره شوې ده .
اخځونه :
۱ – صباح الدین کشککي . دهه قانون اساسي ،مخ ۱۵۶
۲ – محمدابراهیم عطایي ،تاریخ معاصرافغانستان مخ ۳۸۶
۳ – ثریا بها ،رها درباد ، مخ ۲۱۰
۴ – محمدحسن شرق ، کرباس پوشان پاه برهنه ، مخ۹۲
۵ – کشککي ، مخ ۱۹
۶ – لیاخفسکي ، دافغان غمیزه اومیړانه ( روسی ) ،مخونه ۲۱ – ۲۲
۷ – ډګرجنرال عبدالرزاق ،افغانستان درجریان زندګی من ،مخ ۱۶۳
۸ – سلیک هاریسون اودیه ګوکوردویز ،پشت پرده افغانستان . مخ ۱۴
۹ – مثلث بی عیب ، شاه محمودحصین ، مخ ۲۹
۱۰ – افغانستان درپنج قرن اخیر ، میرمحمدصدیق فرهنګ ، دریم ټوک ، مخ ۱۲